Syndrom DDA u kobiet: objawy i relacja z samą sobą

Syndrom DDA u kobiet często widać w tym, jak traktują same siebie: oceniają się surowiej niż kogokolwiek innego, długo rozpamiętują własne błędy, zajmują się wszystkimi poza sobą i czują się winne, kiedy stawiają granice. DDA to skrót od „dorosłe dziecko alkoholika”, czyli osoba dorosła, która wychowała się z pijącym rodzicem. W niewielkim polskim badaniu kobiety z takich domów częściej niż inne już w dzieciństwie opiekowały się dorosłymi (Pasternak i Schier, 2014), a nawyk stawiania siebie na końcu może zostać na dorosłe życie.

„Syndrom DDA” nie jest diagnozą lekarską. To nazwa wzorców, które powtarzają się u części osób z rodzin z problemem alkoholowym (PARPA, 2008). Nie ma ich każda kobieta z takiego domu, a te, które są, można stopniowo zmieniać. Ten tekst dotyczy relacji z samą sobą. O tym, jak DDA funkcjonuje w związku, piszemy w tekście DDA w związku, a o życiu intymnym w tekście DDA a seksualność.

Objawy DDA: jak kobieta DDA traktuje samą siebie

Często surowo: ocenia się bez taryfy ulgowej, szuka potwierdzenia u innych i łatwiej jej zająć się cudzymi sprawami niż własnymi. Te wzorce opisuje lista cech wspólnoty Dorosłych Dzieci Alkoholików (ACA, w Polsce DDA/DDD), którą w 1978 roku spisał jej współzałożyciel. Badania potwierdzają tylko część z nich, przede wszystkim niską samoocenę (Harter, 2000; Rangarajan, 2008).

Lista powstała we wspólnocie samopomocowej i nie służy do stawiania diagnozy. Nie ma też testu, który rozstrzyga, czy „masz DDA”. Kwestionariusz CAST, po który sięgnęły także autorki polskiego badania kobiet, jest narzędziem przesiewowym: pozwala ustalić, kto dorastał z pijącym rodzicem, a nie rozpoznać syndrom (Pasternak i Schier, 2014). Jeśli odnajdujesz się w kilku wierszach tabeli, potraktuj to jako punkt wyjścia do rozmowy z terapeutką.

Syndrom DDA u kobiet: co mówią badania

Syndrom DDA nie jest chorobą ani diagnozą: podobnie jak współuzależnienia, nie ma go w żadnej klasyfikacji zaburzeń (PARPA, 2008). Zespół ekspertów Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych opisał go jako utrwalone schematy myślenia, przeżywania i zachowania, które powstały w dzieciństwie w rodzinie alkoholowej i utrudniają kontakt z teraźniejszością. Eksperci wskazują trzy źródła tych schematów: doznane urazy, niezaspokojone potrzeby i zakłóconą więź z rodzicami lub opiekunami.

O samych kobietach mówi polskie badanie 110 kobiet, z których 55 dorastało z pijącym rodzicem. Te kobiety częściej niż pozostałe doświadczyły w dzieciństwie parentyfikacji, czyli odwrócenia ról: to one troszczyły się o dorosłych, a nie dorośli o nie. Częściej miały też wtedy poczucie niesprawiedliwości i częściej odczuwają je do dziś (Pasternak i Schier, 2014). Parentyfikacja może tłumaczyć, dlaczego surowość wobec siebie idzie u kobiet DDA w parze z opiekowaniem się wszystkimi wokół.

Szerszy obraz daje przegląd badań kontrolowanych opublikowanych od 1988 roku. Dorosłe dzieci alkoholików są bardziej narażone na objawy depresji, zaburzenia lękowe, niską samoocenę, trudności w relacjach rodzinnych i nadużywanie substancji. Żadna z tych trudności nie występuje jednak u wszystkich DDA i żadna nie dotyczy wyłącznie ich. Podobne skutki może dawać przemoc w dzieciństwie, choroba psychiczna rodzica czy inne obciążenia w rodzinie, a opisywane w literaturze klinicznej „syndromy DDA” mają niewielkie oparcie w badaniach (Harter, 2000).

Wspólnota ACA kieruje zresztą swój program zarówno do osób z domów alkoholowych, jak i z domów dysfunkcyjnych w inny sposób. Stąd obok skrótu DDA spotkasz DDD, czyli dorosłe dzieci z rodzin dysfunkcyjnych.

Objawy psychiczne i fizyczne: kiedy iść do lekarza

Objawy psychiczne, które badania częściej stwierdzają u DDA, to obniżony nastrój, lęk i niska samoocena (Harter, 2000). Gdy utrudniają codzienne życie, potrzebna jest pomoc specjalisty, bez względu na to, skąd się wzięły. Jeśli od kilku tygodni czujesz smutek, pustkę albo nic cię nie cieszy, umów wizytę u psychiatry lub psychologa i przeczytaj tekst o depresji i uzależnieniach u kobiet.

Objawów fizycznych nie wymieniają ani standardy PARPA, ani lista cech DDA. Kołatania serca, bólów głowy, bólów brzucha czy bezsenności nie przypisuj więc z góry dzieciństwu. Zgłoś je lekarzowi rodzinnemu, żeby sprawdził inne przyczyny.

Skąd bierze się niska samoocena u DDA

Badania wiążą niską samoocenę u DDA z tym, co picie rodzica robi z życiem rodziny i z więzią dziecka z rodzicami. W badaniu 515 dorosłych picie rodzica wiązało się z niższą samooceną w dorosłości. Część tego związku tłumaczyły rodzinne stresy, które osłabiały więź z rodzicami, a słabsza więź przekładała się na gorszą samoocenę. Siła tego mechanizmu zależała też od tego, jak rodzina się ze sobą porozumiewała (Rangarajan, 2008).

Jedna z definicji przytoczonych w standardach PARPA opisuje cechy DDA jako ślad strategii, którymi dziecko przystosowywało się do życia w takim domu. W dorosłości trudne sytuacje uruchamiają je na nowo, choć już nie pasują (PARPA, 2008). Dziewczynka, która pilnowała, żeby w domu było cicho, bo hałas mógł rozzłościć pijącego ojca, jako dorosła może brać na siebie winę za każdy zły nastrój w pracy albo w rodzinie.

Drugie źródło to zaprzeczanie. Członkowie wspólnoty DDA streszczają wyniesione z domu zasady w trzech zakazach: nie mów, nie ufaj, nie czuj. Piszą, że nikt ich w domu nie słuchał, a ich uczucia uchodziły za złe. Lista cech DDA opisuje skutek: uczucia z dzieciństwa zostały stłumione, a z czasem trudno je w ogóle poczuć i wyrazić. Tak może powstawać dorosła nieufność wobec siebie i dopytywanie innych, czy „wolno” być zmęczoną albo złą.

Jedną ze strategii przetrwania jest rola „bohaterki rodziny”, która osiągnięciami ratuje dobre imię domu. Opisujemy ją razem z innymi rolami w tekście Dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym.

Zachowania kompulsywne DDA i autodestrukcja

Zachowania kompulsywne DDA to czynności powtarzane pod wewnętrznym przymusem, żeby szybko rozładować napięcie: picie, sięganie po leki, objadanie się, praca ponad siły, zakupy, ciągłe sprawdzanie i kontrolowanie. Badania potwierdzają z tej listy przede wszystkim większe ryzyko problemów z alkoholem i innymi substancjami (Harter, 2000). Pozostałych zachowań ten przegląd nie wymienia wśród głównych wniosków. Znamy je z poradników i opisów klinicznych.

Lista cech DDA mówi o tym otwarcie. Część członków wspólnoty sama się uzależniła, część związała się z osobą uzależnioną, a inni znaleźli partnera o kompulsywnej osobowości, na przykład pracoholika. Ta sama lista opisuje uzależnienie od silnych emocji, czyli wybieranie ciągłego niepokoju zamiast relacji, które dobrze działają.

O kompulsywności u dzieci z takich domów mówi jedno badanie, w którym wzięło udział 199 rodzin z dziećmi w wieku od 6 do 12 lat. Picie matki lub ojca wiązało się w nim z nasilonymi u dziecka cechami takimi jak chwiejność emocjonalna i kompulsywność. Związek był pośredni: prowadził przez destrukcyjne zachowania matki w konfliktach małżeńskich i silne reakcje dziecka na te konflikty. Kompulsywność oznacza tu cechę osobowości, a nie konkretne zachowanie, a cechy dzieci oceniali rodzice. Autorzy znaleźli też sygnały, że u dziewczynek ten mechanizm działa silniej niż u chłopców (Keller i wsp., 2023).

Autodestrukcja nie musi wyglądać dramatycznie. Może to być odmawianie sobie odpoczynku i przyjemności, praca do wyczerpania, odkładanie wizyty u lekarza albo karanie się za każdy błąd. Jeśli myślisz o zrobieniu sobie krzywdy albo o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod bezpłatny, całodobowy numer 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym) albo pod 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym). Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Własne potrzeby i marzenia na końcu listy

Kobiety DDA częściej niż inne opiekowały się w dzieciństwie dorosłymi (Pasternak i Schier, 2014), co może tłumaczyć, dlaczego własne potrzeby odkładają na później. Lista cech DDA opisuje dorosłą wersję tego nawyku: łatwiej zajmować się innymi niż sobą, a obrona własnych praw i przekonań budzi poczucie winy.

Z marzeniami bywa podobnie. Jeśli obietnice dorosłych raz po raz się nie spełniały, dziecko może przestać czegokolwiek chcieć, żeby nie przeżywać kolejnego zawodu. W dorosłości może to wyglądać jak skromność albo troska o rodzinę: najpierw dzieci, partner i praca, a własne plany „kiedyś”.

Kontakt z własnymi potrzebami możesz ćwiczyć na drobnych sprawach. Zanim zapytasz innych, co wolą, spróbuj odpowiedzieć sobie, czego chcesz ty: na obiad, na wolną sobotę, na najbliższy rok.

Pozytywne cechy DDA i pułapka sukcesu

Pozytywne cechy DDA to często druga strona tych samych strategii, które w dzieciństwie pomagały przetrwać: wyczucie ludzi, odpowiedzialność, spokój w kryzysie, lojalność i zaradność. Badań, które potwierdzałyby taką listę zalet, nie znaleźliśmy. Zestawienie poniżej wynika z tego, jak eksperci PARPA i sama wspólnota opisują dziecięce strategie przystosowania. Standardy PARPA wyróżniają osobną grupę dorosłych dzieci alkoholików, które mimo dorastania w takim domu dobrze radzą sobie w dorosłym życiu (PARPA, 2008).

Pułapka sukcesu polega na tym, że osiągnięcia mogą zasłaniać kłopot w relacji ze sobą. Kobieta, którą otoczenie podziwia za spokój i skuteczność, może wciąż uważać, że robi za mało.

Czy każda osoba DDA potrzebuje terapii?

Nie. Eksperci PARPA piszą wprost, że nie każda osoba z rodziny z problemem alkoholowym wymaga psychoterapii, i wyróżniają trzy grupy o różnych potrzebach (PARPA, 2008).

Ci sami eksperci zauważają, że budowanie tożsamości na etykiecie „jestem DDA” może bardziej przeszkadzać, niż pomagać. W psychoterapii syndromu DDA powinno być natomiast miejsce na przyjrzenie się doświadczeniom z dzieciństwa. Prowadzić ją powinna osoba z certyfikatem szkoły psychoterapii albo w trakcie jego zdobywania, pracująca pod stałą superwizją. Sam certyfikat instruktora terapii uzależnień do tego nie uprawnia, więc przy zapisie możesz zapytać o kwalifikacje.

Pomoc dla dwóch pierwszych grup prowadzą przychodnie i ośrodki terapii uzależnień i współuzależnienia. Członkowie rodziny osoby uzależnionej od alkoholu, dotknięci skutkami jej picia, mają w publicznych placówkach leczenia odwykowego prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia (art. 23 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi). Przy zapisie zapytaj, czy poradnia prowadzi grupę dla DDA. Listę miejsc, w których można szukać terapii, znajdziesz w tekście DDA w związku.

Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Dla kobiet, które nie potrzebują pobytu stacjonarnego, prowadzimy dochodzącą grupę terapeutyczną „Odnaleźć Siebie”: 12 spotkań we wtorki i piątki od 17:30 do 20:00. Uczestniczki pracują nad stawianiem granic, poczuciem własnej wartości i budowaniem bezpiecznych więzi. Można też zacząć od konsultacji z terapeutą lub psychologiem. Ceny znajdziesz w cenniku.

Jak zmienić relację z samą sobą

Zacznij od ćwiczenia życzliwości wobec siebie: w metaanalizie 14 badań osoby, które traktowały siebie łagodniej, miały wyraźnie mniej objawów zaburzeń psychicznych (MacBeth i Gumley, 2012). To badania korelacyjne, więc nie dowodzą, że sama życzliwość leczy. Pokazują kierunek, w którym można ćwiczyć. Kilka rzeczy do zaczęcia od dziś:

1. Zapisuj, co mówisz do siebie po błędzie. Potem sprawdź, czy powiedziałabyś to samo przyjaciółce w tej sytuacji.
2. Nazywaj uczucia. Wieczorem zanotuj jedno uczucie z dnia i to, czego wtedy potrzebowałaś. Z dzienniczka uczuć korzystają także pacjentki w naszym ośrodku.
3. Ćwicz wybory na drobnych sprawach. Najpierw odpowiedz sobie, czego chcesz, dopiero potem pytaj innych.
4. Stawiaj jedną małą granicę naraz i spodziewaj się poczucia winy. Lista cech DDA opisuje je jako typową reakcję na obronę własnych praw, więc samo jego pojawienie się nie znaczy, że robisz coś złego.
5. Nie rób tego sama. Psychoterapia, grupa w poradni albo mityngi wspólnoty DDA/DDD dają kontakt z osobami, które mają podobne doświadczenia.

Program 12 kroków DDA

Program 12 kroków DDA to program samopomocowy wspólnoty ACA (w Polsce DDA/DDD) dla dorosłych, którzy wychowali się w domach alkoholowych albo dysfunkcyjnych w inny sposób. Wspólnota przejęła Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji od Anonimowych Alkoholików. Różnicę widać w pierwszym kroku: w AA dotyczy on bezsilności wobec alkoholu, a w DDA bezsilności wobec skutków alkoholizmu lub innej dysfunkcji w rodzinie.

Swój cel wspólnota nazywa ponownym wychowaniem siebie: rozwiązaniem ma być zostanie własnym kochającym rodzicem. Na co dzień oznacza to chodzenie na mityngi, pracę na krokach i rozmowy telefoniczne z innymi członkami. Druga strona listy cech opisuje kierunek zmian, między innymi koniec potępiania siebie i odkrywanie własnej wartości.

Jedynym warunkiem członkostwa jest pragnienie zdrowienia ze skutków dorastania w takim domu. Wspólnota działa nieodpłatnie i niezawodowo, więc mityngi prowadzą sami uczestnicy, a nie zawodowi terapeuci. To samopomoc, która psychoterapii nie zastąpi, ale może ją uzupełniać. Program jest duchowy i odwołuje się do Siły Wyższej, a kroki mówią o Bogu pojmowanym po swojemu. Spis mityngów w Polsce, za granicą i online publikuje Intergrupa ACA (DDA/DDD) na stronie dda.org.pl. Jak działa program 12 kroków w ogóle, opisujemy w tekście Program 12 kroków.

Gdy DDA sama pije: od czego zacząć

Jeśli jesteś DDA i sama pijesz albo nadużywasz leków, zacznij od leczenia uzależnienia, a pracę nad dzieciństwem zaplanuj na kolejny etap. Takiej kolejności wymagają standardy PARPA: osoby, u których podstawowym problemem jest uzależnienie, mogą podjąć terapię DDA w poradni dopiero po ukończonej terapii pogłębionej, przy utrwalonej abstynencji i po ponownej diagnozie (PARPA, 2008).

W naszym ośrodku leczymy kobiety uzależnione od alkoholu, leków i narkotyków. Czterotygodniowy program obejmuje pierwszą pracę indywidualną nad podłożem uzależnienia. Sześciotygodniowy program pogłębiony obejmuje także pracę z traumą oraz część poświęconą akceptacji choroby, poczuciu wartości i sprawczości. W zespole jest psychotraumatolog, a pacjentki prowadzą dzienniczek uczuć i piszą prace pisemne. W grupie są wyłącznie kobiety, więc o wstydzie, macierzyństwie i przemocy mówi się łatwiej i wcześniej. Każda pacjentka wychodzi z pisemnym planem na czas po ośrodku.

Pobyt w naszym ośrodku jest płatny. Leczenie odwykowe na NFZ jest dla osób uzależnionych od alkoholu bezpłatne (art. 21 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi), więc jeśli barierą są pieniądze, zacznij od publicznej poradni leczenia uzależnień. Kiedy potrzebne jest skierowanie i jak sprawdzić czas oczekiwania, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie. O programach w naszym ośrodku przeczytasz na stronie terapia alkoholizmu dla kobiet.