Co to jest ortoreksja? 4 fakty o obsesji zdrowego jedzenia

Ortoreksja to obsesyjne skupienie na jedzeniu „zdrowym” i „czystym”, które z czasem zaczyna szkodzić zdrowiu, zabiera coraz więcej czasu i odcina od ludzi. Nazwę wymyślił w 1997 roku amerykański lekarz Steven Bratman. Do dziś ortoreksji nie ma w klasyfikacjach chorób ICD-11 ani DSM-5-TR, choć w 2022 roku grupa ekspertów uzgodniła jej definicję i proponowane kryteria (Donini i in., 2022).

Niżej znajdziesz cztery fakty z badań, które pomagają odróżnić ortoreksję od zwykłej dbałości o dietę, porównanie z anoreksją, sygnały ostrzegawcze i informację, gdzie szukać pomocy. Związek ortoreksji z dietą roślinną omawiamy osobno we wpisie Weganizm a ortoreksja: czy dieta roślinna do niej prowadzi?

Co to jest ortoreksja?

Ortoreksja (orthorexia nervosa) to stan, w którym własne zasady „zdrowego” jedzenia stają się sztywne, ich złamanie wywołuje lęk i poczucie winy, a dieta zaczyna szkodzić zdrowiu i codziennemu życiu. Tak w skrócie opisuje ją konsensus 47 specjalistów z 14 krajów (Donini i in., 2022). O tym, co trafia na talerz, decyduje jakość jedzenia, jego pochodzenie i sposób przygotowania, a nie ilość czy kalorie.

Nazwa pochodzi od greckich słów orthos, czyli „prawidłowy”, i orexis, czyli „apetyt” (Gkiouleka i in., 2022). Każda osoba z ortoreksją sama ustala, co jest zdrowe, a co szkodliwe. Dlatego u jednej na liście zakazów jest cukier, u innej gluten, nabiał albo wszystko, co ma etykietę.

Fakt 1: nazwa powstała w czasopiśmie o jodze

Termin „ortoreksja” pojawił się najpierw w piśmie popularnym, a nie naukowym. Steven Bratman, amerykański lekarz zajmujący się medycyną alternatywną, użył go w 1997 roku w artykule „Health Food Junkie” w magazynie „Yoga Journal” (Gkiouleka i in., 2022). Badacze zajęli się tym pojęciem później. Własne kryteria rozpoznania Bratman zaproponował razem z Thomasem Dunnem dopiero w 2016 roku (Niedzielski i Kaźmierczak-Wojtaś, 2021).

W tamtym eseju Bratman pisał częściowo o sobie. Opisywał okres, w którym jadł tylko to, co uznawał za czyste, coraz częściej w samotności, i patrzył z góry na ludzi jedzących „byle co”. Jedzenie nabrało dla niego znaczenia niemal duchowego.

Te same wątki wracają w późniejszych opisach klinicznych. Osoby z ortoreksją bywają przekonane o moralnej wyższości swojego sposobu jedzenia, trzymają się rytuałów i wolą jeść same, bo wtedy mają pełną kontrolę (Koven i Abry, 2015). Autorzy tego przeglądu podają też przykłady błędnych przekonań o jedzeniu, które krążą w niektórych ruchach żywieniowych, na przykład takie, że żółte potrawy wzmacniają „duchowe centrum” człowieka.

Fakt 2: ortoreksji nie ma w ICD-11, ale ma już kryteria

Ortoreksja nie jest oficjalnym rozpoznaniem. Nie ma jej w klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia ani w amerykańskim podręczniku DSM-5-TR (Donini i in., 2022). Badacze wciąż spierają się, czy to odmiana innego zaburzenia odżywiania, stan bliski anoreksji, czy krewna zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (Gramaglia i in., 2019).

W 2022 roku 47 specjalistów z 14 krajów uzgodniło definicję ortoreksji i proponowane kryteria. Zaproponowali też, żeby zaliczyć ją do zaburzeń odżywiania i karmienia. W skrócie kryteria wyglądają tak:

To propozycja, a nie obowiązująca norma, więc w klasyfikacjach chorób nadal nie ma dla ortoreksji osobnego kodu.

Fakt 3: nikt nie wie, jak często występuje

Wiarygodnych danych o tym, ile osób ma ortoreksję, nie ma. Do takiego wniosku doszli autorzy polskiego przeglądu badań z 2021 roku (Niedzielski i Kaźmierczak-Wojtaś). Wyniki, które zebrali, wahały się od 6,9% we włoskiej populacji do 88,7% w grupie brazylijskich studentek żywienia.

Tak duże różnice biorą się przede wszystkim z narzędzi. Najczęściej używany kwestionariusz ORTO-15 według autorów przeglądu daje dużo wyników fałszywie dodatnich. Metaanaliza 75 badań, w których wzięło udział 30 476 osób z 18 krajów, wyliczyła na jego podstawie, że objawy ortoreksji ma około 27,5% badanych. Jej autorzy zastrzegają, że ankieta może zaliczać do objawów zwykłe odchudzanie i kontrolowanie jedzenia, więc ten odsetek bywa zawyżony (López-Gil i in., 2023).

Polscy studenci wypadają w tych ankietach wysoko. W badaniu porównującym studentów z trzech krajów wynik ORTO-15 wskazujący na ortoreksję miało 66,5% badanych z Polski, 30,1% z Włoch i 18,2% z Hiszpanii (Gramaglia i in., 2019). Autorzy łączą te różnice z kulturą jedzenia w każdym z krajów. Polska wersja ankiety ma przy tym inną skalę i inny próg niż włoska i hiszpańska, a sama ankieta ma znane słabości, więc tych liczb nie należy czytać jako odsetka chorych.

Wyższe wyniki powtarzają się w grupach, które zawodowo albo z pasji zajmują się jedzeniem i ciałem: u dietetyków, studentów medycyny i żywienia, sportowców oraz osób ćwiczących jogę (Niedzielski i Kaźmierczak-Wojtaś, 2021). Badania nad płcią dają sprzeczne wyniki, a nowsze nie pokazują wyraźnej różnicy. W metaanalizie z 2023 roku odsetek kobiet i mężczyzn z objawami był podobny. Tym ortoreksja różni się od anoreksji, na którą kobiety chorują średnio dziewięć razy częściej niż mężczyźni (Gkiouleka i in., 2022).

Fakt 4: ortoreksja szkodzi zdrowiu, które miała chronić

Dieta, która miała chronić zdrowie, przy ortoreksji zaczyna mu szkodzić. Konsensus z 2022 roku wymienia wśród skutków niezbilansowaną dietę, niedobory składników odżywczych, anemię, niedożywienie, skrajną utratę masy ciała i zaburzenia hormonalne.

Autorzy przeglądu z 2015 roku piszą, że według pojedynczych obserwacji skrajna dieta może prowadzić do tych samych powikłań co ciężka anoreksja. Wymieniają wśród nich osteopenię, czyli ubytek masy kostnej, niski poziom sodu we krwi i zwolnione bicie serca. Długoterminowych badań na ten temat brakuje (Koven i Abry, 2015).

Skutki psychiczne i społeczne zawiera już sama definicja: lęk i poczucie winy po zjedzeniu czegoś „zakazanego”, kłopoty z koncentracją, gorsze funkcjonowanie w nauce, pracy i kontaktach z ludźmi (Donini i in., 2022).

Samo zainteresowanie zdrowym jedzeniem nie jest objawem. W hiszpańskim badaniu dwóch grup studentów (460 i 509 osób) badacze oddzielili „zdrową ortoreksję”, czyli zainteresowanie dobrą dietą, które stało się częścią tożsamości, od ortoreksji jako zaburzenia. Pierwsza wiązała się z częstszymi pozytywnymi emocjami, druga z negatywnymi (Barthels i in., 2019). O tym, czy dieta ci służy, więcej mówi cena, jaką płacisz za swoje zasady w lęku, czasie i relacjach, niż sama lista produktów.

Ortoreksja a anoreksja: czym się różnią?

Ortoreksję i anoreksję różni przede wszystkim cel: w anoreksji chodzi o wagę i sylwetkę, w ortoreksji o to, żeby jeść jak najzdrowiej. Według konsensusu z 2022 roku w ortoreksji wygląd nie jest główną troską, a samoocena zależy od tego, czy udało się utrzymać zasady jedzenia.

Te zaburzenia mogą się przenikać. Ortoreksja może poprzedzać anoreksję, występować razem z nią albo pojawić się po niej. Bywa też sposobem, w jaki osoba chorująca na anoreksję dalej ogranicza jedzenie, tyle że pod hasłem zdrowia (Donini i in., 2022). Jeśli oprócz jakości jedzenia liczysz kalorie i boisz się przytyć, przeczytaj wpis Jakie są symptomy anoreksji?

Ortoreksja przypomina też zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD), bo wiąże się z natrętnymi myślami i rytuałami. Różni je to, jak człowiek je przeżywa. Przy OCD natrętne myśli są niechciane i męczące, a przy ortoreksji wydają się słuszne i zgodne z tym, kim się jest (Donini i in., 2022).

Dlaczego ortoreksję tak trudno zauważyć?

Ortoreksja z zewnątrz wygląda jak zdrowy styl życia, więc otoczenie częściej ją chwali, niż się niepokoi. W badaniu blogów 15 kobiet (głównie z USA), które opisywały u siebie ortoreksję, blogerki wspominały, że za „zdrowy” tryb życia zbierały pochwały i podziw. Ich kłopoty z jedzeniem pozostawały niewidoczne, dopóki nie schudły drastycznie. Część pisała, że porównując się z innymi, czuła, że radzi sobie ze zdrowiem „lepiej” (Greville-Harris i in., 2020). Autorzy badania przytaczają określenie Bratmana: choroba przebrana za cnotę.

Blogerki wskazywały też internet jako coś, co podsycało ich zasady: blogi i konta o „czystym” jedzeniu, programy oczyszczające, porady, żeby wykluczyć kolejne produkty. Przegląd badań z 2022 roku wymienia media społecznościowe, zwłaszcza Instagram, wśród możliwych czynników ryzyka. Przytacza badanie osób obserwujących konta o zdrowym jedzeniu, w którym wynik wskazujący na ortoreksję miało 49% badanych, a objawów było tym więcej, im więcej czasu ktoś spędzał na Instagramie (Gkiouleka i in., 2022).

Zauważenie problemu utrudnia też to, że ortoreksja nie jest oficjalnym rozpoznaniem. Blogerki pisały, że przez zamieszanie wokół tego, czy to w ogóle choroba, same długo nie traktowały swoich kłopotów poważnie. Presję „idealnej” diety i sylwetki, w której ortoreksja łatwo się rozwija, opisujemy we wpisie Anoreksja, bulimia, ortoreksja a kult ciała.

Objawy ortoreksji: kiedy dbanie o dietę staje się problemem

O problemie świadczą lęk i poczucie winy po złamaniu własnych zasad oraz to, że jedzenie wypiera inne sprawy. Na podstawie kryteriów z 2022 roku i opisów klinicznych możesz sprawdzić u siebie albo u bliskiej osoby kilka sygnałów:

• z jadłospisu znikają kolejne produkty;
• po zjedzeniu czegoś spoza zasad czujesz silny niepokój, wstyd albo poczucie winy;
• czytanie etykiet, zakupy, planowanie i gotowanie zajmują coraz więcej czasu;
• myśli o jedzeniu wracają w pracy i w rozmowach, trudno ci się skupić;
• dobrze myślisz o sobie tylko wtedy, gdy „udało się” utrzymać dietę;
• unikasz restauracji, wyjazdów i posiłków u innych, bo nie masz tam kontroli nad jedzeniem;
• oceniasz, co jedzą inni, i czujesz się od nich lepsza;
• chudniesz, słabniesz albo badania pokazują niedobory, a mimo to nie rozszerzasz diety.

Pojedynczy sygnał o niczym nie przesądza. Liczy się to, czy trwa miesiącami i czy odbija się na zdrowiu albo relacjach.

W internecie łatwo znaleźć test na ortoreksję. Najczęściej jest to test Bratmana (BOT): 10 pytań, na które odpowiada się tak albo nie. Autorzy przeglądu z 2021 roku przypominają, że nigdy go nie zwalidowano, a kwestionariusz ORTO-15 często wskazuje ortoreksję u osób, które jej nie mają (Niedzielski i Kaźmierczak-Wojtaś, 2021). Wynik takiego testu może skłonić cię do rozmowy ze specjalistą, ale diagnozy nie zastąpi.

Omdlenia, szybki spadek wagi albo wyraźnie wolne bicie serca to powód, żeby zgłosić się do lekarza od razu, bez czekania na termin u psychoterapeuty. Przy utracie przytomności dzwoń pod 112.

Jak leczy się ortoreksję i gdzie szukać pomocy?

Ortoreksję leczy się psychoterapią, a przy niedoborach i utracie wagi także pod opieką lekarza i dietetyka. Badań nad skutecznością leczenia jest mało: autorzy przeglądu z 2015 roku nie znaleźli ani jednego. Proponują zespół złożony z lekarza, psychoterapeuty i dietetyka, a z metod terapię poznawczo-behawioralną, psychoedukację i w razie potrzeby leki. Zaznaczają przy tym, że osoby z ortoreksją bywają niechętne lekom, bo uważają je za „nienaturalne” (Koven i Abry, 2015).

Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania, więc pierwszy krok możesz zrobić sama. Lekarza rodzinnego poproś o badania krwi w kierunku niedoborów. Różnice między leczeniem publicznym a prywatnym opisujemy we wpisie Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie. O przebiegu terapii ortoreksji i o tym, jak rozmawiać z bliską osobą, piszemy szerzej we wpisie o weganizmie i ortoreksji.

Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Nie prowadzimy osobnego oddziału zaburzeń odżywiania. Pobyt stacjonarny jest przeznaczony dla kobiet, u których zaburzenie odżywiania idzie w parze z uzależnieniem od alkoholu, leków albo narkotyków, oraz dla tych, u których przebiega nałogowo, z kompulsją i utratą kontroli. W terapii uczestniczy psychodietetyk, a wspólne posiłki o stałych porach są jej częścią.

Jeśli zmagasz się wyłącznie z ortoreksją, bez uzależnienia, właściwsza będzie zwykle psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny. Powiemy ci to w rozmowie telefonicznej. Możesz też umówić jedną konsultację z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut), żeby ustalić, gdzie szukać dalej. Dla bliskich prowadzimy warsztaty dla rodzin, także online. Szczegóły znajdziesz na stronie terapii zaburzeń, a numer telefonu w zakładce kontakt.