Kto w Polsce bierze narkotyki? Statystyki, wiek i płeć

Narkotyk choć raz w życiu wzięła co piąta osoba w Polsce w wieku 15-64 lata (21,1%), a w ostatnim roku 6,2%. Tak wynika z ogólnopolskiego badania Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) z przełomu 2023 i 2024 roku. Najczęściej chodzi o marihuanę. Częściej biorą mężczyźni niż kobiety i ludzie młodzi: w ostatnim roku narkotyki brało 12,5% osób w wieku 15-24 lata i 1,5% osób w wieku 55-64 lata.

Osób uzależnionych jest dużo mniej niż tych, które próbowały. Badanie EZOP II oszacowało ich liczbę na około 60 tys. W 2022 roku NFZ sfinansował leczenie z powodu narkotyków 63 tys. osób, a narkotyki były przyczyną 337 zgonów. Dane z ankiet są raczej zaniżone, bo do brania narkotyków ludzie przyznają się niechętnie nawet w anonimowej ankiecie.

Jeśli szukasz pomocy dla siebie albo bliskiej osoby, zadzwoń na bezpłatny Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990 (codziennie 16-21). Jeśli ktoś po narkotykach traci przytomność, ma drgawki albo nie oddycha, dzwoń pod 112.

Ilu Polaków bierze narkotyki?

Narkotyki choć raz w życiu brało 21,1% mieszkańców Polski w wieku 15-64 lata, w ostatnich 12 miesiącach 6,2%, a w ostatnich 30 dniach 2,8%. KCPU zebrało te dane na przełomie 2023 i 2024 roku na losowej próbie 6 tys. osób. Wyniki dla grupy 15-64 lata podaje tak, jak robi to unijna agencja ds. narkotyków (EUDA), więc można je porównywać z innymi krajami.

Każdy z tych wskaźników mówi o czymś innym. „Choć raz w życiu” obejmuje też kogoś, kto spróbował marihuany jeden raz wiele lat temu. Branie w ostatnim roku lepiej pokazuje obecną sytuację, a w ostatnim miesiącu dotyczy głównie osób, które biorą często.

Ankiety pokazują tylko to, do czego ludzie chcą się przyznać. Autorzy badania KCPU zaznaczają, że dotyczy ono spraw drażliwych: samo zażycie nie jest w Polsce karalne, ale posiadanie narkotyków już tak. W szkolnym badaniu ESPAD 2024 co piąty uczeń w wieku 15-16 lat (20,8%) odpowiedział, że nie przyznałby się w ankiecie do marihuany, nawet gdyby ją palił.

Jakie narkotyki biorą Polacy najczęściej?

Najczęściej marihuanę i haszysz: choć raz w życiu brało je 19,1% osób w wieku 15-64 lata, a w ostatnim roku 5,7%. Pozostałe substancje są daleko w tyle.

W poradniach i ośrodkach proporcje są inne. W 2023 roku wśród osób zgłaszających się na leczenie 45,5% leczyło się z powodu syntetycznych stymulantów (amfetaminy, metamfetaminy i katynonów), 27,7% z powodu marihuany i haszyszu, a 13,3% z powodu opioidów. Stymulanty bierze niewiele osób, ale to z ich powodu najwięcej ludzi szuka leczenia. Jak działa najpopularniejszy z nich, piszemy we wpisie Amfetamina: jak działa i kiedy uzależnia. Kokaina jest wciąż rzadka, ale według KCPU jej używanie powoli rośnie. Piszemy o niej we wpisie Kokaina: narkotyk elit?.

Co piąta osoba w wieku 15-64 lata (22,2%) uważa, że zdobyłaby marihuanę łatwo albo bardzo łatwo, a 9,1%, że amfetaminę. Wśród osób w wieku 15-34 lata marihuanę za łatwo dostępną uważa co trzecia osoba (33,6%). Polska jest też jednym z głównych producentów amfetaminy i narkotyków syntetycznych w Europie: w 2023 roku służby zlikwidowały w kraju 83 nielegalne laboratoria.

Kto bierze narkotyki: wiek i płeć

Najczęściej ludzie młodzi i mężczyźni. W ostatnim roku narkotyki brało 12,5% osób w wieku 15-24 lata, 7,1% w wieku 35-44 lata, 3,2% w wieku 45-54 lata i 1,5% w wieku 55-64 lata. W szerszej grupie młodych dorosłych (15-34 lata) było to 11,2%.

Mężczyźni przeważają przy każdym wskaźniku, a różnica rośnie razem z częstotliwością brania. Choć raz w życiu narkotyk wzięło 27% mężczyzn i 15,7% kobiet. W ostatnim miesiącu brało już prawie cztery razy więcej mężczyzn niż kobiet (4,6% wobec 1,2%). Duża różnica jest też wśród młodych: w wieku 15-34 lata w ostatnim roku brał prawie co piąty mężczyzna (18,7%) i 5,3% kobiet.

Od tej reguły wiekowej odstaje kokaina. W ostatnim roku brało ją 0,8% osób w wieku 35-44 lata i 0,5% osób w wieku 15-24 lata, a więc częściej ludzie w średnim wieku niż najmłodsi.

Czy w Polsce są narkomani i ilu ich jest?

Są, choć to dużo mniejsza grupa niż osoby, które narkotyków próbowały. Badanie zdrowia psychicznego Polaków EZOP II oszacowało liczbę dorosłych uzależnionych od narkotyków na około 59,6 tys. Szkodliwe używanie narkotyków albo uzależnienie rozpoznano u 1,3% badanych. Te wyniki przytacza KCPU w raporcie „Uzależnienia w Polsce” z 2023 roku.

Potocznie takie osoby nazywa się narkomanami albo ćpunami. My piszemy o osobach uzależnionych, bo uzależnienie jest chorobą i da się je leczyć.

W 2022 roku NFZ sfinansował leczenie 63 023 osób z rozpoznaniami związanymi z narkotykami (kody F11-F16 i F18-F19, które obejmują też leki uspokajające i nasenne). To najwięcej od 2017 roku. Prawie 51 tys. z nich leczyło się w poradniach, a około 19 tys. stacjonarnie. Część osób korzystała z więcej niż jednej formy leczenia.

W tym samym roku narkotyki były przyczyną 337 zgonów, o 48 więcej niż rok wcześniej. Zmarło 221 mężczyzn i 116 kobiet, średnio w wieku 46,5 roku. Najwyższy wskaźnik zgonów miało województwo śląskie: 1,73 na 100 tys. mieszkańców.

Większość osób, które biorą narkotyki, nie jest uzależniona. Sygnały ostrzegawcze to branie coraz częściej i w coraz większych dawkach, nieudane próby przerwania i branie mimo szkód dla zdrowia, pracy albo rodziny.

Młodzież i narkotyki: wyniki ESPAD 2024

Marihuanę lub haszysz choć raz w życiu brało 16,9% uczniów w wieku 15-16 lat i 33,1% w wieku 17-18 lat. To mniej niż w 2019 roku, kiedy było to 21,4% i 37,2%. Badanie ESPAD przeprowadzono w szkołach w maju i czerwcu 2024 roku, a jego autorzy piszą o znaczącym spadku używania marihuany.

Chłopcy częściej niż dziewczęta sięgają po niemal wszystkie substancje. Wyjątkiem są leki uspokajające i nasenne brane bez przepisu lekarza. Choć raz w życiu brało je 24,8% dziewcząt w wieku 15-16 lat i 10,9% chłopców, a w wieku 17-18 lat 27,4% dziewcząt i 12,9% chłopców. Dziewczęta częściej też łączą alkohol z tabletkami. O tym, jak rozwija się uzależnienie od takich leków, piszemy we wpisie Uzależnienie od leków uspokajających i nasennych u kobiet.

Większość uczniów nie wie, gdzie kupić marihuanę: takiego miejsca nie zna 62,7% młodszych i 56,5% starszych. Pozostali najczęściej wskazują ulicę albo park, mieszkanie dilera, szkołę i internet. Dlaczego nastolatki sięgają po substancje, opisujemy we wpisie Dlaczego młodzi ludzie się uzależniają.

Czy Polacy biorą coraz więcej narkotyków?

Dorośli raczej tak, uczniowie nie. Wśród osób w wieku 15-34 lata marihuanę w ostatnim roku brało 7,8% w 2018 roku i 10,3% w badaniu z lat 2023/2024. Według KCPU powoli rośnie też używanie kokainy i amfetaminy.

Te porównania trzeba czytać ostrożnie. W ostatnim badaniu KCPU po raz pierwszy połączyło wywiady z ankieterem z ankietą internetową i samo zaznacza, że porównywalność z wcześniejszymi pomiarami jest ograniczona. U młodzieży trend jest odwrotny: ESPAD 2024 to drugi pomiar z rzędu, w którym używanie marihuany spadło.

Na tle Europy Polska wypada przeciętnie. Marihuanę w ostatnim roku brało u nas 5,7% osób w wieku 15-64 lata, przy średniej europejskiej około 5,9%. Z sąsiadów więcej biorą Czesi (11,1%) i Niemcy (7,1%), mniej Słowacy (5,4%) i Litwini (2,7%), przy czym pomiary w tych krajach pochodzą z różnych lat. Wśród młodych dorosłych Polska (10,3%) jest poniżej średniej europejskiej, wynoszącej około 12,1%.

Kogo nie widać w statystykach?

Przede wszystkim osób, które nie przyznają się w ankietach, i tych, które nie leczą się w placówkach przekazujących dane. Liczba 63 tys. leczonych pochodzi z NFZ, więc nie obejmuje osób leczących się wyłącznie prywatnie. Dane o tym, z jakim narkotykiem ludzie zgłaszają się na leczenie, KCPU zbiera tylko z placówek, które je przekazują. W 2022 roku było ich 86.

Większość osób biorących narkotyki nie jest uzależniona i nie trafia do żadnego rejestru. Taka osoba może pracować i przez lata nie budzić podejrzeń. Dlatego obraz „narkomana z marginesu” słabo opisuje większość ludzi, którzy biorą.

Kobiety i narkotyki: co mówią dane

Kobiety biorą narkotyki rzadziej niż mężczyźni: w ostatnim roku 3,5% kobiet i 9,4% mężczyzn w wieku 15-64 lata. Wśród osób, które w 2022 roku zgłosiły się na leczenie w placówkach raportujących do KCPU, kobiety stanowiły 22%. W tym samym roku z powodu narkotyków zmarło 116 kobiet, czyli ponad jedna trzecia wszystkich zmarłych.

Już w szkole widać u dziewcząt inny wzór niż u chłopców: rzadziej sięgają po nielegalne narkotyki, a częściej po leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza.

U kobiet, które biorą, problem może przy tym rozwijać się szybciej. Amerykański National Institute on Drug Abuse (NIDA, 2020) opisuje, że kobiety po pierwszym kontakcie z marihuaną szybciej niż mężczyźni rozwijają zaburzenia związane z jej używaniem i mogą być bardziej podatne na głód narkotykowy i nawroty. Wśród przeszkód w leczeniu kobiet NIDA wymienia między innymi brak opieki nad dziećmi na czas terapii.

W naszym ośrodku leczą się wyłącznie kobiety. Czym uzależnienie od narkotyków u kobiet różni się od męskiego i jak wygląda leczenie, piszemy we wpisie Uzależnienie od narkotyków u kobiet.

Czy branie narkotyków jest w Polsce karalne?

Samo zażycie narkotyku nie jest w Polsce karalne, z wyjątkiem sytuacji osób nieletnich. Karane jest posiadanie, udzielanie innym i produkcja. Za posiadanie ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii (art. 62) przewiduje:

• do 3 lat pozbawienia wolności,
• od roku do 10 lat, jeśli chodzi o znaczną ilość,
• grzywnę, ograniczenie wolności albo do roku pozbawienia wolności w wypadku mniejszej wagi.

Gdy ktoś ma nieznaczną ilość na własny użytek, postępowanie można umorzyć, jeśli karanie byłoby niecelowe (art. 62a).

Posiadanie to najczęstszy zarzut w sprawach narkotykowych. W 2023 roku policja zarejestrowała 35 155 osób podejrzanych o przestępstwa z tej ustawy, a 89,8% z nich podejrzewano właśnie o posiadanie. To informacja ogólna, a nie porada prawna.

Jak odmówić, gdy ktoś proponuje narkotyki?

Krótko i bez tłumaczenia się. Masz prawo powiedzieć „nie” i nie musisz tego uzasadniać. Odmowa jest częsta: w badaniu ESPAD 2024 ponad połowa uczniów w wieku 17-18 lat (51,3%) przynajmniej raz nie skorzystała z propozycji spróbowania marihuany.

Co pomaga, gdy ktoś naciska:

1. Powiedz „nie, dziękuję” i przejdź do innego tematu.
2. Nie wdawaj się w długie wyjaśnienia. Każdy twój argument daje drugiej stronie punkt zaczepienia do dyskusji.
3. Jeśli propozycja wraca, powtórz odmowę tymi samymi słowami.
4. Gdy presja nie słabnie, wyjdź. Możesz wcześniej umówić się z kimś bliskim, że zadzwonisz, jeśli zechcesz wrócić do domu.

Asertywna odmowa leży pomiędzy uległością, czyli zgodą wbrew sobie, a agresją, czyli atakowaniem drugiej osoby. To jasne „nie” powiedziane bez obrażania kogokolwiek.

Gdzie szukać pomocy?

Pierwszy krok możesz zrobić anonimowo. Bezpłatny Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990 działa codziennie od 16 do 21 i pomaga zarówno osobom, które biorą, jak i ich rodzinom.

Do poradni leczenia uzależnień na NFZ nie potrzebujesz skierowania. Leczenie prowadzą też oddziały detoksykacyjne i ośrodki stacjonarne, zarówno z umową z NFZ, jak i prywatne. Czym różnią się te ścieżki, opisujemy w porównaniu leczenia na NFZ i prywatnie.

W naszym ośrodku w Międzyrzeczu Górnym pod Bielskiem-Białą prowadzimy terapię narkomanii wyłącznie dla kobiet. Program trwa od 6 tygodni (co najmniej 260 godzin terapii) i jest przeznaczony dla kobiet po detoksie. Obejmuje diagnozę, konsultacje lekarskie, terapię indywidualną i grupową, warsztaty 12 Kroków, budowanie siatki wsparcia na czas po wyjściu i pomoc w wyborze ośrodka leczenia długoterminowego. Nie potrzebujesz skierowania. Ośrodek jest prywatny, a program kosztuje od 17 000 zł.

Jeśli bierze ktoś bliski, porozmawiaj z nim wtedy, gdy jest trzeźwy. Jak przygotować się do takiej rozmowy, opisujemy w przewodniku dla bliskich. Prowadzimy też warsztaty dla rodzin osób uzależnionych, także online. Jeśli chcesz porozmawiać o terapii dla siebie albo bliskiej kobiety, skontaktuj się z nami.