Program 12 kroków – wychodzenie z nałogu w duchu chrześcijańskim i humanistycznym

Program 12 kroków to sekwencja stopni, które — systematycznie przechodzone i dzielone z innymi uczestnikami wspólnoty — pomagają wyjść z uzależnienia.

Ten wpis pokazuje wszystkie 12 kroków — w wersji duchowej i w wersji świeckiej — oraz wyjaśnia model Minnesota i to, dlaczego pierwszy krok jest fundamentem całej reszty. Czym jest sama wspólnota AA i skąd się wzięła, opisujemy osobno w tekście Co to jest AA.

Na czym polega program 12 kroków?

Program składa się z 12 kroków, nazywanych też stopniami. Opracowała go wspólnota Anonimowych Alkoholików, a później zaadaptowały go inne wspólnoty — nie tylko alkoholicy, ale też osoby uzależnione od narkotyków, hazardu czy zakupów.

Istotą jest stopniowość i wspólnota: kroki przechodzi się po kolei i dzieli doświadczeniem z innymi. To nie jest lista zadań do odhaczenia, lecz droga zmiany — dlatego bywa nazywana programem zdrowienia.

Skąd się wziął program

Korzenie programu są chrześcijańskie. Pierwsi członkowie AA wywodzili się z grup oksfordzkich — ruchu poddającego życie „kierownictwu Boga”.

Na kształt programu wpłynęły też dwie ważne postaci psychologii:

• C.G. Jung — szwajcarski psychiatra, twórca psychologii głębi, który korespondował z założycielem AA i podkreślał rolę przemiany duchowej,
• William James — psycholog i współtwórca pragmatyzmu, autor „Doświadczeń religijnych”, z których program czerpał ideę, że odmiana życia bywa możliwa dzięki przeżyciu duchowemu.

To dlatego program bywa opisywany jako duchowy, ale nie religijny w wąskim sensie — „Siłę Wyższą” każdy uczestnik rozumie po swojemu.

Model Minnesota

Z czasem program przeniesiono do lecznictwa. W amerykańskim stanie Minnesota połączono go z profesjonalną terapią szpitalną — tak powstał „model Minnesota”, który rozpowszechnił się na świecie i do dziś jest podstawą wielu ośrodków.

Jego dziewięć założeń warto znać, bo odmieniły sposób, w jaki myśli się o uzależnieniu:

1. Alkoholizm to odrębna choroba — nie objaw czegoś innego.
2. Jest chorobą przewlekłą, postępującą, potencjalnie śmiertelną — i niezawinioną.
3. Osoby uzależnione traktuje się ze zrozumieniem i szacunkiem dla ich godności.
4. Wstępna motywacja nie przesądza o wyniku leczenia.
5. Celem jest umożliwienie choremu rozpoznania objawów własnej choroby.
6. Jednym z kluczowych objawów jest zaprzeczanie.
7. Cel długofalowy to dożywotnia abstynencja.
8. Terapię prowadzi się w małych grupach.
9. Wykorzystuje się w niej program 12 kroków.

Punkt drugi — „niezawiniona” — jest przełomowy. Zdejmuje z osoby uzależnionej winę moralną, a nakłada odpowiedzialność za zdrowienie. To zupełnie inne podejście niż traktowanie nałogu jako „słabości charakteru”.

12 kroków w wersji duchowej

Oto klasyczne, duchowe brzmienie kroków (w skrócie):

1. Przyznanie bezsilności wobec nałogu.
2. Uwierzenie, że Siła większa może przywrócić zdrowie.
3. Powierzenie swojej woli i życia opiece Boga, jakkolwiek Go pojmujemy.
4. Gruntowny rachunek sumienia.
5. Wyznanie istoty swoich błędów Bogu, sobie i drugiemu człowiekowi.
6. Gotowość, by uwolnić się od wad charakteru.
7. Prośba w pokorze o ich usunięcie.
8. Lista osób, które się skrzywdziło, i gotowość zadośćuczynienia.
9. Zadośćuczynienie wszystkim, którym to możliwe — o ile nikogo nie zrani.
10. Bieżące przyznawanie się do błędów.
11. Modlitwa i medytacja dla pogłębienia kontaktu duchowego.
12. Niesienie przesłania innym uzależnionym i życie według tych zasad.

12 kroków w wersji świeckiej

Nie każdy chce zdrowieć w duchu religijnym — i program da się przejść bez odwołań do Boga. Istnieją świeckie, humanistyczne adaptacje 12 kroków, w których miejsce „Siły Wyższej” zajmują wsparcie innych ludzi i racjonalna praca nad sobą.

W takiej wersji kroki brzmią mniej więcej tak:

1. Uznanie, że dotychczasowe próby wyjścia z nałogu zawiodły.
2. Uświadomienie sobie, że potrzebna jest pomoc innych.
3. Poproszenie o pomoc osób z tym samym problemem.
4. Lista sytuacji, w których sięgnięcie po substancję jest najbardziej prawdopodobne.
5. Poproszenie bliskich, by pomogli unikać tych sytuacji.
6. Otwarcie się na pomoc.
7. Uwierzenie, że inni naprawdę mogą pomóc.
8. Lista osób, którym chce się zadośćuczynić.
9. Zadośćuczynienie tak, by nikogo nie zranić.
10. Bieżące aktualizowanie tej listy.
11. Wdzięczność wobec tych, którzy pomagają.
12. Gotowość niesienia pomocy innym.

Ważne sprostowanie: świecka wersja bywa błędnie przypisywana psychologowi B.F. Skinnerowi — nie jest jego autorstwa. Istnieje wiele racjonalnych i humanistycznych adaptacji programu, powstałych w środowiskach osób zdrowiejących, i żadnej z nich nie stworzył Skinner.

Dlaczego pierwszy krok jest najważniejszy

Niezależnie od wersji, najważniejszy jest krok pierwszy — przyznanie bezsilności wobec nałogu. Na nim opierają się wszystkie kolejne.

Brzmi to paradoksalnie: jak przyznanie się do przegranej ma pomóc? A jednak. Dopóki człowiek wierzy, że „kontroluje” picie, walczy z wiatrakami — bo próbuje kontrolować coś, nad czym kontrolę już stracił. Uznanie bezsilności to nie kapitulacja, lecz postawienie stóp na twardym gruncie: dopiero z tego trzeźwego, świadomego punktu można się odbić i ruszyć dalej. Rozwijamy to we wpisie Krok 1 — bezsilność.

12 kroków dla współuzależnionych — Al-Anon

Program 12 kroków nie jest wyłącznie dla osób pijących. Istnieje jego wersja dla rodzin i przyjaciół alkoholików — to Grupy Rodzinne Al-Anon, wspólnota działająca według tych samych Dwunastu Stopni, tylko przepracowywanych z zupełnie innej strony.

Al-Anon powstał w 1951 roku, założyły go Lois W. — żona współzałożyciela AA — i Anne B. Pierwsza polska grupa, „Ariadna", zawiązała się w 1980 roku w Poznaniu. Dziś w Polsce działa około 400 grup.

Na czym polega różnica — krok pierwszy znaczy co innego

Brzmienie pierwszego kroku jest niemal identyczne: przyznanie bezsilności wobec alkoholu. Sens jest jednak odwrotny.

• W AA bezsilność dotyczy własnego picia: „nie potrafię przestać pić o własnych siłach".
• W Al-Anon bezsilność dotyczy cudzego picia: „nie mam mocy, żeby przestała pić druga osoba".

To rozróżnienie jest całym sednem programu dla współuzależnionych. Osoba bliska latami próbuje kontrolować cudze picie — wylewa alkohol, sprawdza, prosi, grozi, tłumaczy w pracy, spłaca długi. Krok pierwszy nazywa rzecz po imieniu: ta kontrola nigdy nie zadziałała i nie zadziała. Nie dlatego, że starań było za mało, tylko dlatego, że nikt nie ma władzy nad cudzym uzależnieniem.

Jak wyglądają kolejne kroki dla osoby bliskiej

Dalsza część programu przebiega tak samo jak w AA, ale pracuje się w niej nad własnymi reakcjami, a nie nad cudzym nałogiem. W skrócie:

1. Przyznanie bezsilności wobec picia bliskiej osoby i utraty kontroli nad własnym życiem.
2. Uwierzenie, że można odzyskać równowagę przy wsparciu, którego nie daje się sobie samemu.
3. Odpuszczenie kierowania cudzym życiem.
4. Rachunek własnych zachowań — także tych, które osłaniały picie.
5. Nazwanie ich przed sobą i drugim człowiekiem.
6. i 7. Gotowość, by rozstać się z rolą ratowniczki i kontrolerki.
7. i 9. Zadośćuczynienie — bardzo często dzieciom, które w tym domu były najciszej.
8. Bieżąca uważność na powrót starych odruchów.
9. Kontakt duchowy albo refleksja — zależnie od światopoglądu, jak w wersji świeckiej opisanej wyżej.
10. Dzielenie się doświadczeniem z innymi rodzinami.

Kroki 8 i 9 bywają dla rodzin najtrudniejsze, bo wymagają uznania, że osoba współuzależniona też kogoś skrzywdziła — najczęściej siebie i dzieci. To nie jest obarczanie winą za cudze picie, tylko odzyskanie odpowiedzialności za tę część, na którą naprawdę ma się wpływ.

Praktycznie: jak trafić na mityng

• Mityngi są bezpłatne i anonimowe. Nie ma składek ani zapisów — wspólnota utrzymuje się z dobrowolnych datków uczestników.
• Nie trzeba niczyjej zgody ani skierowania. Przychodzi się samemu, także wtedy, gdy osoba pijąca o tym nie wie.
• Są trzy rodzaje grup: Al-Anon dla dorosłych bliskich, Al-Anon Dorosłe Dzieci dla wyrosłych w rodzinie z problemem alkoholowym i Alateen dla nastolatków.
• Spotkania odbywają się w całej Polsce, także online — a dla Polek i Polaków za granicą prowadzone są mityngi po polsku. Wyszukiwarka grup jest na stronie al-anon.org.pl.

Al-Anon a terapia współuzależnienia

Al-Anon to wspólnota, nie leczenie — i tak jak w przypadku AA, najlepiej działa obok profesjonalnej pomocy, nie zamiast niej. Grupa daje wsparcie i perspektywę innych osób w tej samej sytuacji; terapia pozwala pracować nad tym, czego na mityngu się nie przepracuje — traumą, lękiem, wzorcem relacji wyniesionym z domu.

Jeśli szukasz pomocy dla siebie, sprawdź objawy współuzależnienia i naszą terapię współuzależnienia. Prowadzimy też warsztaty dla rodzin osób uzależnionych — cyklicznie, stacjonarnie i online. A jeśli zastanawiasz się, czy da się skłonić bliską osobę do leczenia, opisujemy to w tekście o przymusowym leczeniu alkoholika.

Zalety programu 12 kroków

Największą siłą programu jest to, że stworzyły go osoby same uzależnione — bazuje więc na realnym ludzkim doświadczeniu, na porażkach i na tym, co naprawdę pomogło.

Do tego dochodzi kilka zalet:

• zwiększa świadomość własnej choroby,
• pozwala spokojnie ją zaakceptować zamiast z nią walczyć,
• daje wspólnotę i poczucie, że nie jest się samemu,
• działa niezależnie od światopoglądu — w wersji duchowej i świeckiej.

Program najlepiej działa jako uzupełnienie profesjonalnej terapii, nie zamiast niej. O roli spotkań piszemy we wpisie Miting AA — ważny element trzeźwienia. W naszym ośrodku łączymy terapię uzależnień dla kobiet z pracą w duchu 12 kroków — jeśli chcesz zacząć, skontaktuj się z nami.