
Program 12 kroków AA: na czym polega i ile trwa
Program 12 kroków to plan wychodzenia z uzależnienia, który Anonimowi Alkoholicy opisali w 1939 roku w książce „Anonimowi Alkoholicy”. Składa się z dwunastu kolejnych kroków: od przyznania, że nie panujesz nad piciem, przez uczciwy rachunek sumienia i naprawienie krzywd, po pomaganie innym. Przechodzi się go na mityngach, z pomocą sponsora, i nie ma w nim terminu, do którego trzeba skończyć. W ośrodkach terapii łączy się go z psychoterapią, a najbardziej znaną formą takiego leczenia jest model Minnesota.
Poniżej omawiamy każdy krok, świecką wersję programu, którą w 1987 roku zaproponował psycholog B.F. Skinner, wyniki badań nad skutecznością i to, jak terapia 12 kroków wygląda w ośrodku. Ostatnia część jest dla rodzin: to 12 kroków dla współuzależnionych w Al-Anon. Czym jest sama wspólnota AA i jak trafić na pierwszy mityng, piszemy w tekście Anonimowi Alkoholicy: co to jest AA.
Na czym polega program 12 kroków?
Program polega na tym, że osoba uzależniona przechodzi po kolei dwanaście kroków i omawia każdy z nich z ludźmi, którzy mają ten sam problem. Pierwsze kroki dotyczą przyznania się do problemu i decyzji o zmianie, środkowe porządkowania przeszłości, a ostatnie codziennego życia bez alkoholu.
| Kroki | O co w nich chodzi | Co się wtedy robi |
|---|---|---|
| 1-3 | uznanie problemu i decyzja | przyznajesz, że picie wymknęło się spod kontroli, i decydujesz się przyjąć pomoc |
| 4-7 | uczciwe spojrzenie na siebie | spisujesz swoje zachowania i wady, mówisz o nich drugiej osobie, pracujesz nad zmianą |
| 8-9 | naprawianie krzywd | robisz listę osób, które skrzywdziłaś, i tam, gdzie to możliwe, naprawiasz szkody |
| 10-12 | trzeźwość na co dzień | codzienny rachunek, modlitwa albo medytacja, pomoc innym uzależnionym |
Program stoi na dwóch rzeczach. Pierwsza to kolejność: każdy krok przygotowuje następny, więc nie zaczyna się od przeprosin, zanim nie przyzna się przed sobą, co się stało. Druga to wspólnota. Kroki omawia się na mityngach i ze sponsorem, czyli kimś, kto ma już za sobą część drogi i dzieli się swoim doświadczeniem.
Program narodził się w AA, ale przejęły go inne wspólnoty. Na dostosowanych wersjach kroków pracują Anonimowi Narkomani i Anonimowi Hazardziści, a bliscy osób pijących i dorosłe dzieci alkoholików spotykają się w grupach Al-Anon. Jedynym warunkiem udziału w AA jest chęć zaprzestania picia, a uczestnictwo nic nie kosztuje.
Ile trwa program 12 kroków?
Program 12 kroków nie ma ustalonego czasu trwania. Tempo zależy od ciebie i od pracy ze sponsorem, a trzy ostatnie kroki są pomyślane jako stała praktyka: w kroku 10 inwenturę prowadzi się „nadal”, a w kroku 12 zasady programu stosuje się we wszystkich sprawach życia. Dlatego na mityngach spotyka się też osoby, które nie piją od wielu lat.
Sam mityng AA trwa zwykle od godziny do dwóch. Inaczej liczy się czas w leczeniu stacjonarnym, gdzie praca z krokami ma ramy pobytu.
| Gdzie pracujesz z krokami | Ile to trwa | Co potem |
|---|---|---|
| Wspólnota AA | bez limitu, tempo ustalasz ze sponsorem | kroki 10-12 praktykuje się na co dzień |
| Pierwotny model Minnesota | 28 dni pobytu w ośrodku | mityngi AA w trakcie leczenia i po nim |
| Nasz ośrodek | 2, 4 albo 6 tygodni | pisemny plan na wyjście, wykaz mityngów AA i kontakt do osoby wspierającej |
W naszym ośrodku pierwsze cele terapii pokrywają się z początkiem programu: uznanie bezsilności wobec alkoholu i przełamanie zaprzeczania, potem decyzja o leczeniu, potem działanie. Po wyjściu praca z krokami toczy się dalej na mityngach, blisko domu. Mityng w swojej okolicy znajdziesz na stronie aa.org.pl albo pod numerem infolinii AA 801 033 242.
12 kroków AA: omówienie każdego kroku
Poniżej każdy krok opisany naszymi słowami i to, co zwykle oznacza w praktyce. Oficjalne brzmienie kroków publikuje polska wspólnota AA. Kroki od 1 do 11 omawiamy też szerzej w osobnych wpisach.
- Przyznajesz, że jesteś bezsilna wobec alkoholu i że życie wymknęło ci się spod kontroli. W praktyce kończysz z obietnicami, że od poniedziałku będziesz pić mniej. Więcej o kroku 1
- Zaczynasz wierzyć, że siła większa od ciebie może przywrócić ci zdrowy rozsądek. To krok nadziei: skoro sama nie dałaś rady, pomoc może przyjść z zewnątrz. Więcej o kroku 2
- Postanawiasz powierzyć swoją wolę i życie opiece Boga, tak jak go rozumiesz. W praktyce to decyzja, że przestajesz sterować wszystkim sama i zaczynasz słuchać rad innych. Więcej o kroku 3
- Robisz wnikliwą i odważną inwenturę moralną. Spisujesz urazy, lęki i swoje zachowania z czasów picia, ale też to, co w sobie cenisz. Więcej o kroku 4
- Wyznajesz Bogu, sobie i drugiemu człowiekowi istotę swoich błędów. Zwykle jest to długa, szczera rozmowa ze sponsorką albo inną zaufaną osobą. Więcej o kroku 5
- Stajesz się gotowa, by Bóg usunął twoje wady charakteru. Przestajesz bronić starych nawyków, także tych, które kiedyś pomagały przetrwać. Więcej o kroku 6
- W pokorze prosisz o usunięcie swoich braków. Pokora oznacza tu trzeźwą ocenę siebie, bez wywyższania się i bez poniżania. Więcej o kroku 7
- Robisz listę osób, które skrzywdziłaś, i nabierasz gotowości, by im to wynagrodzić. Na tym etapie tylko spisujesz, jeszcze niczego nie naprawiasz. Więcej o kroku 8
- Naprawiasz krzywdy wobec tych osób tam, gdzie to możliwe i gdzie nie zrani to ich ani nikogo innego. Czasem są to przeprosiny, czasem spłata długu, czasem inne zachowanie wobec dzieci. Więcej o kroku 9
- Na bieżąco robisz rachunek i od razu przyznajesz się do błędów. Krótki wieczorny przegląd dnia chroni przed odkładaniem urazów na później. Więcej o krokach 10 i 11
- Przez modlitwę i medytację szukasz lepszego kontaktu z Bogiem, tak jak go rozumiesz. Osoba niewierząca może traktować ten krok jako codzienną chwilę ciszy i namysłu.
- Po duchowym przebudzeniu niesiesz to, czego się nauczyłaś, innym alkoholikom i stosujesz te zasady w całym życiu. Twórcy AA uznali, że pomaganie innym jest warunkiem utrzymania własnej abstynencji. W praktyce to na przykład sponsorowanie osób, które dopiero zaczynają.
Najwięcej zależy od kroku pierwszego, bo na nim stoją wszystkie następne. Dopóki wierzysz, że kontrolujesz picie, rachunek sumienia czy przeprosiny wydają się zbędne. Bezsilność w tym kroku dotyczy alkoholu. Za leczenie i za to, co zrobisz dalej, odpowiadasz nadal ty.
12 kroków w wersji świeckiej według B.F. Skinnera
Świecką wersję 12 kroków opublikował w 1987 roku amerykański psycholog B.F. Skinner w piśmie „The Humanist”. Napisał ją, bo kilka osób powiedziało mu, że szukało pomocy w AA, ale zraził je religijny charakter programu. Tekst wysłał do AA z propozycją, by wspólnota oferowała go niewierzącym uczestnikom, i zaznaczył, że nie namawia do porzucenia oryginalnych kroków.
W tej wersji miejsce Boga i Siły Wyższej zajmują ludzie: przyjaciele i osoby z tym samym problemem. W skrócie kroki Skinnera wyglądają tak:
- Przyjmujemy do wiadomości, że wszystkie nasze próby rzucenia picia zawiodły.
- Uznajemy, że potrzebujemy pomocy z zewnątrz.
- Zwracamy się do innych ludzi, zwłaszcza do tych, którzy mają ten sam problem.
- Spisujemy sytuacje, w których najłatwiej sięgamy po alkohol.
- Prosimy przyjaciół, żeby pomogli nam tych sytuacji unikać.
- Jesteśmy gotowi przyjąć ich pomoc.
- Liczymy na to, że będą nam pomagać dalej.
- Spisujemy osoby, które skrzywdziliśmy i którym chcemy to wynagrodzić.
- Naprawiamy szkody tak, żeby nie wyrządzić nowych.
- Na bieżąco uzupełniamy te listy.
- Doceniamy to, co robią dla nas przyjaciele.
- Pomagamy innym tak, jak pomogli nam.
Kroki 4 i 5 są tu najbardziej praktyczne. Spisanie sytuacji, w których najłatwiej sięgnąć po alkohol, i poproszenie bliskich o pomoc w ich omijaniu przypomina to, czego uczy się na terapii w ramach zapobiegania nawrotom.
| Kroki AA | Wersja Skinnera | |
|---|---|---|
| Skąd bierze się siła | Siła większa od nas, Bóg, tak jak go rozumiesz | inni ludzie: przyjaciele i osoby z tym samym problemem |
| Rachunek sumienia | inwentura moralna i wyznanie błędów | lista sytuacji ryzyka i prośba o pomoc w ich unikaniu |
| Naprawianie krzywd | lista skrzywdzonych i zadośćuczynienie | lista skrzywdzonych i naprawianie szkód bez wyrządzania nowych |
| Ostatni krok | niesienie posłania innym alkoholikom | pomaganie innym tak, jak pomogli nam |
| Dla kogo | dla każdego, kto chce przestać pić | propozycja dla niewierzących uczestników AA |
Polska wspólnota AA publikuje klasyczne brzmienie kroków. Osoba niewierząca może jednak chodzić na mityngi: jedynym warunkiem jest chęć zaprzestania picia, a o Bogu kroki mówią „tak jak Go rozumieliśmy”, co każdy wypełnia po swojemu.
Skąd się wziął program 12 kroków?
Program ma chrześcijańskie korzenie, a na jego kształt wpłynęli psychiatra Carl Gustav Jung i psycholog William James. Tak opisał to współzałożyciel AA Bill W. w liście do Junga ze stycznia 1961 roku, który pismo AA „Grapevine” wydrukowało w 1963 roku.
- Około 1931 roku u Junga w Zurychu leczył się alkoholik Roland H. Gdy po leczeniu znów zaczął pić, Jung powiedział mu otwarcie, że medycyna i psychiatria nic więcej dla niego nie zrobią, a jedyną szansą jest głębokie przeżycie duchowe.
- Roland H. dołączył do grup oksfordzkich, ruchu ewangelicznego, który kładł nacisk na przegląd własnego życia, wyznanie win, zadośćuczynienie, służbę innym oraz modlitwę i medytację. W tych zasadach łatwo rozpoznać późniejsze kroki od 4 do 12.
- W listopadzie 1934 roku szkolny kolega Billa W., Ebby T., który wytrzeźwiał z pomocą tego ruchu, odwiedził go w domu, gdy Bill jeszcze pił. Niedługo potem przyniósł mu do szpitala książkę Williama Jamesa „Doświadczenia religijne”. Bill wyczytał z niej, że wspólnym mianownikiem przemian duchowych jest głębokie załamanie się własnego „ja”, co przypomina późniejszy krok pierwszy.
- W 1935 roku w Akron w USA Bill W. i lekarz Bob S. założyli wspólnotę Anonimowych Alkoholików, a w 1939 roku opisali program Dwunastu Kroków w książce „Anonimowi Alkoholicy”.
- Pierwsza polska grupa AA, „Eleusis”, powstała w 1974 roku w Poznaniu. Dziś w Polsce działa około 2800 grup, a na świecie około 120 tysięcy.
W odpowiedzi na list Jung napisał, że głód alkoholu jest odpowiednikiem duchowego pragnienia pełni. Ujął to łacińską formułą spiritus contra spiritum, bo słowo „spiritus” oznacza zarówno alkohol, jak i ducha. Dodał, że przed tym głodem chroni człowieka albo prawdziwe przeżycie religijne, albo oparcie we wspólnocie z innymi ludźmi. Na tej drugiej drodze opiera się świecka wersja Skinnera.
Z tych źródeł wzięło się określenie programu jako duchowego. Kroki mówią o Bogu, ale AA nie wiąże swojego imienia z żadnym przedsięwzięciem religijnym, a Boga każdy uczestnik rozumie po swojemu.
Czy program 12 kroków działa?
Według przeglądu Cochrane z 2020 roku programy oparte na 12 krokach pomagają utrzymać abstynencję co najmniej tak dobrze jak inne uznane metody leczenia. Przegląd zebrał 27 badań z udziałem 10 565 osób z zaburzeniem używania alkoholu. Programy terapeutyczne, które według ustalonego podręcznika przygotowują do udziału w AA (w badaniach nazywa się je TSF), częściej niż inne uznane metody, na przykład terapia poznawczo-behawioralna, prowadziły do ciągłej abstynencji przez 12 miesięcy. W dwóch badaniach z udziałem 1936 osób odsetek tych, którzy przez cały ten czas nie pili, był o około 21% wyższy, a przewaga utrzymywała się po dwóch i trzech latach. Autorzy ocenili pewność tego wyniku jako wysoką.
W innych miarach, takich jak ilość alkoholu wypijana w dniu picia czy szkody związane z piciem, programy 12 kroków wypadały mniej więcej tak samo jak inne metody. Przegląd wskazał też, że AA i programy TSF prawdopodobnie wyraźnie obniżają koszty opieki zdrowotnej. Badania dotyczyły dorosłych, którzy trafili do programu dobrowolnie, a część z nich miała słabości metodologiczne, więc wyniki nie przenoszą się automatycznie na każdą osobę.
Kobiety w AA
AA zaczynało jako wspólnota mężczyzn, a według pracy z 2013 roku kobiety stanowią w nim około jednej trzeciej uczestników. Uczestniczą co najmniej tak aktywnie jak mężczyźni i odnoszą podobne korzyści. Różni się za to mechanizm. W analizie 1726 osób z badania Project MATCH (Kelly i Hoeppner, 2013) zmiany w otoczeniu społecznym pomagały obu płciom, ale to mężczyznom pomagały najbardziej. U kobiet wynik leczenia, niezależnie od udziału w AA, mocno wiązał się z tym, czy były pewne, że w smutku, lęku albo złości nie sięgną po alkohol.
W naszym ośrodku warsztaty 12 Kroków są jednym z elementów leczenia, obok terapii grupowej i indywidualnej. W programie sześciotygodniowym dochodzi do tego praca z traumą.
Model Minnesota: jak wygląda terapia 12 kroków
Terapia 12 kroków, nazywana też metodą 12 kroków, to leczenie w ośrodku, które łączy psychoterapię z zasadami AA, a jej najbardziej znaną formą jest model Minnesota. Powstał w latach 50. XX wieku w stanowym szpitalu psychiatrycznym w Minnesocie. Przejęła go fundacja Hazelden, a od niej ośrodki w całych Stanach Zjednoczonych.
Jeden z twórców modelu opisał pierwotny program tak (Anderson i in., 1999):
- zespół złożony ze specjalistów i przeszkolonych osób, które same zdrowieją z uzależnienia, pracujący według zasad AA,
- indywidualny plan leczenia,
- aktywny udział rodziny,
- 28 dni pobytu stacjonarnego,
- mityngi AA w czasie leczenia i po nim,
- edukacja pacjentów i rodzin o uzależnieniu jako chorobie,
- zajęcia od rana do wieczora, siedem dni w tygodniu.
Terapia 12 kroków w naszym ośrodku
Nasz program jest autorski. Opiera się na amerykańskim modelu terapii relacyjnej kobiet i na modelu Minnesota, a pacjentki leczą się w grupie złożonej wyłącznie z kobiet. Z modelu Minnesota przyjmujemy kilka założeń: uzależnienie jest chorobą przewlekłą i postępującą, nie przypisuje się za nie osobistej winy, jednym z głównych objawów jest zaprzeczanie, brak motywacji na początku nie przekreśla leczenia, a celem jest dożywotnia abstynencja.
| Element modelu Minnesota | Jak to wygląda u nas |
|---|---|
| Zasady AA w leczeniu | warsztaty 12 Kroków AA w planie dnia oraz wieczorna społeczność z bilansem dnia i mityngiem AA |
| Specjaliści razem z osobami zdrowiejącymi | terapeuci, lekarze, psycholodzy i osoby zdrowiejące z AA |
| Pobyt stacjonarny | 2, 4 albo 6 tygodni, zajęcia od 8:00 do wieczora |
| Udział rodziny | warsztaty dla rodzin, także online, i niedzielne odwiedziny od drugiej niedzieli pobytu |
| AA po leczeniu | wykaz mityngów AA, kontakt do osoby wspierającej w miejscu zamieszkania i bezterminowy udział w mityngach organizowanych przez ośrodek |
W każdą środę w budynku ośrodka spotyka się też grupa AA „Teresa” na otwartym mityngu spikerskim. Piszemy o niej we wpisie Miting AA: ważny element trzeźwienia. Pełny opis leczenia znajdziesz na stronie program ośrodka, a długość pobytu, ceny i zapisy przy terapii alkoholizmu dla kobiet.
Nasz ośrodek jest prywatny. Leczenie odwykowe na NFZ jest bezpłatne. Do poradni nie potrzeba skierowania, ale na oddział dzienny lub całodobowy trzeba je mieć od lekarza. Różnice między obiema drogami opisujemy w tekście leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.
12 kroków dla współuzależnionych: Al-Anon
Rodziny i przyjaciele osób pijących przechodzą 12 kroków we wspólnocie Grupy Rodzinne Al-Anon. Kroki brzmią prawie tak samo jak w AA. Różnica jest w kroku 12: w Al-Anon przesłanie niesie się „innym ludziom”, a w AA „innym alkoholikom”. Przepracowuje się je jednak z drugiej strony, jako osoba, która żyje obok cudzego picia.
Jako osobna wspólnota Al-Anon powstał w 1951 roku, gdy Lois W., żona jednego ze współzałożycieli AA, i Anne B. połączyły działające już grupy rodzinne pod wspólną nazwą. Pierwsza polska grupa, poznańska „Ariadna”, została zarejestrowana w 1980 roku i działa do dziś. Według wspólnoty w Polsce jest blisko 340 grup Al-Anon, 5 grup Alateen dla młodzieży i 3 grupy, w których spotykają się Dorosłe Dzieci Alkoholików.
Pierwszy krok w Al-Anon znaczy co innego
Brzmienie pierwszego kroku jest prawie identyczne: bezsilność wobec alkoholu. Sens jest odwrotny.
- W AA bezsilność dotyczy własnego picia: nie potrafię przestać pić o własnych siłach.
- W Al-Anon dotyczy picia kogoś bliskiego: nie mam władzy nad tym, czy ta osoba przestanie pić.
To rozróżnienie jest sednem programu dla współuzależnionych. Bliska osoba latami próbuje kontrolować cudze picie: wylewa alkohol, sprawdza, prosi, grozi, tłumaczy w pracy, spłaca długi. Pierwszy krok mówi wprost, że ta kontrola nie działała i nie zadziała, bo nikt nie ma władzy nad cudzym uzależnieniem. Brak efektów nie wynika z tego, że starałaś się za mało.
| AA, dla osoby uzależnionej | Al-Anon, dla osoby bliskiej | |
|---|---|---|
| Bezsilność w kroku 1 | wobec własnego picia | wobec picia drugiej osoby |
| Nad czym pracuje uczestnik | nad własnym uzależnieniem | nad własnym życiem, nie nad cudzym piciem |
| Warunek uczestnictwa | chęć zaprzestania picia | problem alkoholowy u kogoś z rodziny lub przyjaciół |
| Czy osoba pijąca musi być trzeźwa | nie dotyczy | nie, można przyjść, gdy bliski nadal pije albo nie chce się leczyć |
| Cel | trzeźwość | własny spokój, niezależnie od tego, czy tamta osoba przestanie pić |
Kolejne kroki z perspektywy osoby bliskiej
Dalsze kroki przechodzi się tak jak w AA. Pracujesz w nich nad własnymi reakcjami, bo na cudzy nałóg nie masz wpływu. W praktyce wygląda to często tak:
- Krok 1: uznajesz, że nie masz wpływu na picie bliskiej osoby i że próby kontroli odebrały ci panowanie nad własnym życiem.
- Krok 2: zaczynasz wierzyć, że z pomocą innych odzyskasz równowagę.
- Krok 3: decydujesz, że przestajesz kierować cudzym życiem.
- Krok 4: robisz rachunek własnych zachowań, także tych, które osłaniały picie.
- Krok 5: nazywasz je przed sobą i przed drugim człowiekiem.
- Kroki 6 i 7: stajesz się gotowa rozstać się z rolą ratowniczki i kontrolerki.
- Kroki 8 i 9: naprawiasz krzywdy wobec tych, których zraniłaś, często dzieciom, które w tym domu były najciszej.
- Krok 10: codziennie zauważasz, kiedy wracają stare odruchy.
- Krok 11: modlisz się, medytujesz albo zatrzymujesz się na chwilę refleksji, zależnie od światopoglądu.
- Krok 12: dzielisz się doświadczeniem z innymi rodzinami.
Kroki 8 i 9 bywają dla rodzin najtrudniejsze, bo wymagają przyznania, że osoba współuzależniona też kogoś zraniła, najczęściej siebie i dzieci. Za cudze picie nie odpowiadasz. Te dwa kroki dotyczą wyłącznie tego, na co masz wpływ: twoich słów i zachowań.
Jak trafić na mityng Al-Anon
- W Al-Anon nie ma opłat członkowskich. Wspólnota utrzymuje się z dobrowolnych datków uczestników.
- Tak jak w AA obowiązuje anonimowość i poufność.
- Nie potrzebujesz niczyjej zgody ani skierowania. Możesz przyjść, nawet jeśli osoba pijąca o tym nie wie.
- Są trzy rodzaje grup: Al-Anon dla dorosłych bliskich, Al-Anon Dorosłe Dzieci dla osób, które wychowały się w rodzinie z problemem alkoholowym, i Alateen dla dzieci i nastolatków.
- Mityngi odbywają się w całej Polsce, a także przez internet po polsku. Są też polskojęzyczne grupy za granicą. Wykazy grup są na stronie al-anon.org.pl.
Al-Anon a terapia współuzależnienia
W Al-Anon nie ma zawodowych terapeutów. To wspólnota osób z podobnym doświadczeniem, która daje wsparcie i perspektywę ludzi w tej samej sytuacji. Do pracy nad traumą albo wzorcem relacji wyniesionym z domu potrzebna jest terapia.
Jeśli szukasz pomocy dla siebie, sprawdź objawy współuzależnienia i naszą terapię współuzależnienia. Prowadzimy też warsztaty dla rodzin osób uzależnionych, cyklicznie, stacjonarnie i online.
Najczęściej zadawane pytania
Na czym polega program 12 kroków?
Ile trwa program 12 kroków?
Na czym polega terapia 12 kroków?
Czy program 12 kroków jest religijny?
Kto stworzył świecką wersję 12 kroków?
Czy program 12 kroków jest skuteczny?
Co to jest model Minnesota?
Czy istnieją 12 kroków dla współuzależnionych?
Czy mogę przyjść do Al-Anon, jeśli bliska osoba nadal pije?
Czym różni się pierwszy krok w Al-Anon od pierwszego kroku w AA?
Źródła
- Anonimowi Alkoholicy w Polsce. 12 Kroków AA.
- Anonimowi Alkoholicy w Polsce. Historia AA.
- AA Grapevine. The Bill W.-Carl Jung Letters, 1963.
- B.F. Skinner, The Humanist, lipiec/sierpień 1987 (przedruk w archiwum silkworth.net). A Humanist Alternative to A.A.'s Twelve Steps, 1987.
- Journal of Addictive Diseases (Anderson, McGovern, DuPont). The origins of the Minnesota model of addiction treatment: a first person account, 1999.
- Cochrane Database of Systematic Reviews (Kelly, Humphreys, Ferri). Alcoholics Anonymous and other 12-step programs for alcohol use disorder, 2020.
- Drug and Alcohol Dependence (Kelly, Hoeppner). Does Alcoholics Anonymous work differently for men and women? A moderated multiple-mediation analysis in a large clinical sample, 2013.
- Grupy Rodzinne Al-Anon w Polsce. Notatka prasowa: Grupy Rodzinne Al-Anon, 2026.
Powiązane artykuły

Alkoholizm kobiet ·
Krok 8 AA: jak zrobić listę krzywd. Tabela i pytania

Alkoholizm kobiet ·
Objawy alkoholizmu: znaki ostrzegawcze i kiedy szukać pomocy

Alkoholizm kobiet ·

