Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia alkoholizmu kobiet

Co wpływa na rozwój alkoholizmu? Geny, psychika, cena, reklama

Zaktualizowano Alkoholizm kobiet
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Na rozwój alkoholizmu wpływa kilka rzeczy naraz: geny, wiek, w którym zaczyna się pić, depresja i inne zaburzenia psychiczne, przeżyta trauma, temperament i płeć. W skali całego kraju dochodzą do tego cena, dostępność i reklama alkoholu. Żaden z tych czynników sam nie przesądza o uzależnieniu. Amerykański instytut NIAAA szacuje, że geny odpowiadają za około 60% ryzyka, ale działają zawsze razem ze środowiskiem.

Te czynniki działają na dwóch poziomach. Jedne wpływają na to, kto się uzależni, drugie na to, ile pije całe społeczeństwo. Niżej opisujemy oba, razem z polskimi przepisami i z tym, co zmienia się, gdy pije kobieta.

Czynniki rozwoju alkoholizmu w skrócie

Tabela zbiera czynniki, które badania najczęściej wiążą z rozwojem uzależnienia od alkoholu, i pokazuje, na które z nich masz wpływ.

NIAAA to amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu. Zaburzenie używania alkoholu to termin, którym NIAAA obejmuje to, co potocznie nazywa się nadużywaniem alkoholu, uzależnieniem od alkoholu i alkoholizmem.
CzynnikCo mówią badaniaCzy masz na to wpływ
Geny i picie w rodzinieOdpowiadają za ok. 60% ryzyka, ale działają razem ze środowiskiem (NIAAA)Genów nie zmienisz, ale znając obciążenie, możesz reagować wcześniej
Wiek pierwszego piciaKto zaczął pić przed 15. rokiem życia, częściej ma w dorosłości zaburzenie używania alkoholu niż ktoś, kto zaczął w wieku 21 lat lub później. U kobiet z tej grupy ryzyko jest wyższe niż u mężczyzn (NIAAA)Tak, zwłaszcza jako rodzic
Depresja, PTSD, ADHD, trauma z dzieciństwaWiążą się z wyższym ryzykiem uzależnienia (NIAAA)Częściowo: te zaburzenia da się leczyć
TemperamentRyzyko podnoszą impulsywność, poszukiwanie wrażeń, wrażliwość na lęk i poczucie beznadziei (Conrod, 2016)Częściowo: możesz poznać, po co sięgasz po alkohol
PłećKobiety mają problemy z alkoholem wcześniej i przy mniejszych ilościach niż mężczyźni (NIAAA)Nie, ale możesz to uwzględnić, oceniając swoje picie
CenaGdy alkohol drożeje, ludzie kupują go mniej (PARPA, 2021)Decyduje państwo, głównie przez akcyzę
DostępnośćWHO zalicza jej ograniczanie do pięciu najbardziej opłacalnych działań przeciw szkodom alkoholowymDecydują Sejm i rada gminy
ReklamaMłodzi, którzy widzą więcej reklam alkoholu, później piją więcej i częściej się upijają (Jernigan i in., 2017)Decyduje prawo: w Polsce reklamować wolno tylko piwo

Czynniki się nie wykluczają, tylko nakładają. Kobieta z obciążeniem w rodzinie, która zaczęła pić jako nastolatka, a dziś pije, żeby uciszyć lęk, ma kilka powodów do ostrożności naraz.

Dlaczego jedni się uzależniają, a inni nie?

Bo podatność na uzależnienie rozkłada się nierówno, a okoliczności życia ją wzmacniają albo osłabiają. Według NIAAA ryzyko zaburzenia używania alkoholu wynika ze splotu genów i środowiska, podobnie jak w innych chorobach przewlekłych. Geny nie przesądzają więc o nałogu, a brak uzależnień w rodzinie nie chroni przed nim całkowicie.

Dwie osoby mogą przez lata pić podobnie i tylko jedna z nich straci kontrolę. Częściej będzie to ta, u której spotyka się kilka czynników z tabeli wyżej.

Bez picia uzależnienie się nie rozwinie, a to, jak często i ile ludzie piją, zależy także od rzeczy, na które jedna osoba nie ma wpływu: od ceny, dostępności i reklamy alkoholu. Te czynniki opisujemy w drugiej części wpisu.

Czy alkoholizm jest dziedziczny?

Częściowo: z rodziców na dzieci przechodzi podatność na uzależnienie. NIAAA ocenia, że geny odpowiadają za około 60% ryzyka zaburzenia używania alkoholu. Ta sama instytucja dodaje, że na ryzyko dziecka może wpływać też to, jak piją jego rodzice.

Córka matki albo ojca z uzależnieniem dostaje więc z domu dwie rzeczy naraz: geny i wzór picia, który ogląda na co dzień. W pojedynczym przypadku trudno oddzielić jedno od drugiego.

Uzależnienie w rodzinie nie znaczy, że ty też się uzależnisz, ale twoje ryzyko jest wyższe niż przeciętne. Dlatego sygnały ostrzegawcze lepiej traktować poważnie od samego początku, a nie dopiero wtedy, gdy picie zacznie szkodzić.

Jak wiek pierwszego picia wpływa na ryzyko?

Wczesny początek picia podnosi ryzyko uzależnienia w dorosłości. NIAAA podaje, że wśród osób w wieku 26 lat i starszych te, które zaczęły pić przed 15. rokiem życia, częściej mają zaburzenie używania alkoholu niż te, które zaczęły w wieku 21 lat lub później. U kobiet z tej grupy ryzyko jest wyższe niż u mężczyzn.

W Polsce sprzedaż i podawanie alkoholu osobom poniżej 18 lat są zakazane (art. 15 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi). Dlaczego nastolatki uzależniają się łatwiej niż dorośli i co je przed tym chroni, piszemy w tekście Dlaczego młodzi ludzie się uzależniają?.

Jak depresja, trauma i temperament zwiększają ryzyko?

Często przez to, po co się pije: alkohol zaczyna służyć do uspokojenia się albo przytłumienia bolesnych uczuć. NIAAA wymienia depresję, zespół stresu pourazowego (PTSD) i ADHD wśród zaburzeń, które często współwystępują z uzależnieniem od alkoholu i wiążą się z wyższym ryzykiem jego rozwoju. Bardziej narażone są też osoby, które w dzieciństwie przeżyły traumę.

Badaczka uzależnień Patricia Conrod opisuje cztery cechy temperamentu związane z ryzykiem nadużywania alkoholu i narkotyków. Każda z nich prowadzi do picia z innego powodu:

  • wrażliwość na lęk: picie, żeby się uspokoić albo dopasować do innych,
  • poczucie beznadziei: picie, żeby przytłumić bolesne uczucia i wspomnienia,
  • poszukiwanie wrażeń: picie dla wzmocnienia przyjemności i ekscytacji,
  • impulsywność: picie w niemal każdej sytuacji, w której alkohol jest pod ręką.

Ostatni punkt łączy psychikę z dostępnością alkoholu. Osobie impulsywnej do picia wystarcza okazja, więc to, ile jest okazji, ma dla niej większe znaczenie.

Które cechy temperamentu podnoszą ryzyko i co z nimi robić, opisujemy we wpisie Nałogi a temperament. Dlaczego u kobiet z traumą samo odstawienie alkoholu często nie wystarcza, wyjaśniamy w tekście Trauma a uzależnienie u kobiet.

Czy kobiety uzależniają się szybciej niż mężczyźni?

Problemy związane z piciem pojawiają się u kobiet wcześniej i przy mniejszych ilościach alkoholu niż u mężczyzn (NIAAA). Jedna z przyczyn jest fizjologiczna: alkohol rozpuszcza się głównie w wodzie, a kobiece ciało ma jej mniej. Po wypiciu tej samej ilości kobieta ma więc zwykle wyższe stężenie alkoholu we krwi niż mężczyzna o tej samej wadze.

NIAAA zwraca też uwagę, że w ciągu ostatnich 20 lat liczba wizyt na izbie przyjęć, hospitalizacji i zgonów związanych z alkoholem rosła u kobiet szybciej niż u mężczyzn. To dane z USA.

Inaczej niż u mężczyzn działa też wykształcenie. W analizie OECD z 2015 roku kobiety z wyższym wykształceniem albo wyższym statusem społecznym częściej piły ryzykownie niż pozostałe kobiety w 11 z 14 badanych krajów. U mężczyzn zależność była zwykle odwrotna albo niejednoznaczna. Polski w tej analizie nie było, a picie ryzykowne to jeszcze nie uzależnienie. Skąd ta różnica może się brać, piszemy w tekście Alkoholizm kobiet sukcesu.

Czy cena alkoholu wpływa na to, ile się pije?

Tak. Gdy alkohol drożeje, ludzie kupują go mniej, a gdy tanieje, więcej. Raport przygotowany w 2021 roku dla PARPA przytacza polskie szacunki: wzrost ceny o 1% zmniejsza popyt na piwo o około 0,5%, a na wino niemusujące i mocne alkohole o około 0,9%.

Wyliczone na podstawie szacunków cenowej elastyczności popytu dla Polski przytoczonych w raporcie PARPA (2021). To przybliżenia z modelu ekonomicznego, nie pomiar.
Rodzaj alkoholuSpadek popytu przy podwyżce ceny o 10%
Piwook. 5%
Wino (niemusujące)ok. 9%
Wódka i inne mocne alkoholeok. 9%

Światowa Organizacja Zdrowia uznaje podatki i politykę cenową za jedne z najskuteczniejszych i najbardziej opłacalnych sposobów ograniczania szkód alkoholowych.

Cena ma jednak granice. Popyt na alkohol reaguje na podwyżki słabiej niż proporcjonalnie, a autorzy raportu PARPA tłumaczą to między innymi uzależnieniem. Według nich kupujący drożejący trunek łatwo przechodzą na tańszą markę albo inny napój, który daje ten sam alkohol. Autorzy zastrzegają też, że podwyżki mają sens tylko wtedy, gdy państwo jednocześnie ogranicza alkohol z nielegalnych źródeł, i zalecają podnoszenie akcyzy stopniowo, przez lata.

Czy reklama alkoholu rozpija?

Badania na młodych ludziach wskazują, że tak: ci, którzy widzą więcej reklam alkoholu, później piją więcej. W 2017 roku czasopismo „Addiction” opublikowało przegląd 12 badań, w których przez od 9 miesięcy do 8 lat śledzono łącznie ponad 35 tysięcy młodych ludzi z Europy, Azji i Ameryki Północnej. Wszystkie wykazały związek między kontaktem z reklamą alkoholu a ilością wypijanego alkoholu.

Kontakt z reklamą wiązał się też wyraźnie z późniejszym upijaniem się i piciem ryzykownym, a w części badań z rozpoczęciem picia. To badania obserwacyjne, więc same nie dowodzą, że reklama jest przyczyną, ale wynik powtórzył się we wszystkich dwunastu. Popularny argument, że reklama zmienia tylko wybór marki, tych wyników nie tłumaczy.

W Polsce art. 13¹ ustawy o wychowaniu w trzeźwości zakazuje reklamy i promocji napojów alkoholowych z jednym wyjątkiem: piwa. Reklama piwa nie może być kierowana do małoletnich ani ich pokazywać, a w telewizji, radiu, kinie i teatrze nie wolno jej emitować między 6:00 a 20:00 (wyjątek dotyczy reklamy prowadzonej przez organizatora zawodów sportowych w czasie ich trwania). Nie może też kojarzyć alkoholu z atrakcyjnością seksualną, relaksem i wypoczynkiem ani z sukcesem zawodowym.

Czy ograniczanie sprzedaży alkoholu zmniejsza szkody?

Tak. Ograniczanie dostępności alkoholu należy do pięciu działań, które WHO uznaje za najbardziej opłacalne w zmniejszaniu szkód alkoholowych (pakiet SAFER). Pozostałe cztery to podnoszenie cen, zakaz albo ograniczenie reklamy, przeciwdziałanie jeździe po alkoholu oraz łatwiejszy dostęp do badań przesiewowych, krótkiej interwencji i leczenia.

W Polsce o dostępności w dużej mierze decyduje gmina. Rada gminy ustala maksymalną liczbę zezwoleń na sprzedaż alkoholu i zasady rozmieszczenia punktów sprzedaży. Może też ograniczyć nocną sprzedaż alkoholu na wynos, między 22:00 a 6:00 (art. 12 ustawy). Ustawa zakazuje sprzedaży alkoholu osobom poniżej 18 lat, osobom nietrzeźwym oraz na kredyt lub pod zastaw (art. 15).

Dostępność to także forma sprzedaży. Autorzy raportu PARPA zwracają uwagę, że alkohol w małych butelkach ułatwia picie w ukryciu. Ile alkoholu jest w jednej małpce i kiedy sięganie po nie staje się sygnałem problemu, opisujemy w tekście o małpkach i piciu na permanentnym rauszu.

Co możesz zrobić, jeśli widzisz u siebie kilka czynników ryzyka?

Zacznij od pytania, po co pijesz. Picie po to, żeby się uspokoić albo przestać myśleć o czymś bolesnym, badacze łączą z cechami, które podnoszą ryzyko uzależnienia. Jeśli rozpoznajesz u siebie taki motyw, przyjrzyj się swojemu piciu, zanim zamieni się w nawyk.

Co jeszcze możesz zrobić:

  • Jeśli w rodzinie było uzależnienie, traktuj sygnały ostrzegawcze poważnie od początku. Dziesięć takich sygnałów znajdziesz w tekście Czy jestem kobietą alkoholiczką?.
  • Jeśli masz depresję, PTSD albo ADHD, lecz je i powiedz lekarzowi, ile pijesz.
  • Jeśli masz dzieci, odsuwaj w czasie ich pierwszy kontakt z alkoholem. Według NIAAA wczesny początek picia podnosi ryzyko uzależnienia w dorosłości.

Czynniki ryzyka nie są diagnozą. O zaburzeniu używania alkoholu świadczy to, że trudno ci przestać pić albo kontrolować picie, choć szkodzi ono zdrowiu, pracy albo relacjom (NIAAA). Ocenić to może lekarz albo terapeuta uzależnień.

W naszym ośrodku leczą się wyłącznie kobiety. W każdym z programów stacjonarnych (2, 4 albo 6 tygodni) lekarz psychiatra diagnozuje uzależnienie, a psycholog szuka podłoża problemów, które doprowadziły do picia. Ośrodek jest prywatny i nie wymaga skierowania. Jeśli nie wiesz, czy potrzebujesz pobytu, możesz zacząć od 50-minutowej konsultacji z terapeutą albo psychologiem.

Przebieg leczenia opisujemy na stronie terapia alkoholizmu dla kobiet. Telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00, więc jeśli chcesz najpierw porozmawiać o swojej sytuacji, zadzwoń albo napisz do nas.

Najczęściej zadawane pytania

Co wpływa na rozwój alkoholizmu?
Na poziomie jednej osoby: geny (według NIAAA około 60% ryzyka), wczesny początek picia, depresja, PTSD i ADHD, trauma z dzieciństwa, temperament i płeć. Na poziomie społeczeństwa: cena, dostępność i reklama alkoholu, które wpływają na to, ile ludzie piją. Żaden z tych czynników sam nie przesądza o uzależnieniu, ale ich nakładanie się podnosi ryzyko.
Czy alkoholizm jest dziedziczny?
Częściowo. Dziedziczy się podatność na uzależnienie: NIAAA szacuje, że geny odpowiadają za około 60% ryzyka zaburzenia używania alkoholu. Geny działają jednak razem ze środowiskiem, a na ryzyko dziecka może wpływać też to, jak piją rodzice. Dziecko osoby uzależnionej ma wyższe ryzyko niż przeciętne, ale nie musi się uzależnić.
Dlaczego kobiety szybciej uzależniają się od alkoholu?
Kobiece ciało ma mniej wody, a alkohol rozpuszcza się głównie w wodzie. Po wypiciu tej samej ilości kobieta ma więc zwykle wyższe stężenie alkoholu we krwi niż mężczyzna o tej samej wadze. Według NIAAA kobiety zaczynają mieć problemy z alkoholem wcześniej i przy mniejszych ilościach niż mężczyźni.
Czy reklama alkoholu wpływa na picie?
U młodych ludzi badania na to wskazują. Przegląd 12 badań obejmujących ponad 35 tysięcy młodych osób, opublikowany w 2017 roku w czasopiśmie Addiction, we wszystkich wykazał związek między kontaktem z reklamą alkoholu a ilością wypijanego alkoholu. Kontakt z reklamą wiązał się też z późniejszym upijaniem się. W Polsce wolno reklamować tylko piwo i tylko na warunkach z art. 13¹ ustawy o wychowaniu w trzeźwości.
Czy wyższe ceny alkoholu zmniejszają picie?
Tak, choć słabiej niż proporcjonalnie. Według szacunków przytoczonych w raporcie dla PARPA z 2021 roku wzrost ceny o 10% zmniejsza w Polsce popyt na piwo o około 5%, a na wino niemusujące i mocne alkohole o około 9%. WHO uznaje podatki i politykę cenową za jedne z najskuteczniejszych sposobów ograniczania szkód alkoholowych. Część kupujących po podwyżce przechodzi jednak na tańszą markę albo inny trunek.
Czy wykształcone kobiety częściej piją ryzykownie?
W wielu krajach tak. W analizie OECD z 2015 roku kobiety z wyższym wykształceniem albo wyższym statusem społecznym częściej piły ryzykownie niż pozostałe kobiety w 11 z 14 badanych krajów, a u mężczyzn zależność była zwykle odwrotna. Polski w tej analizie nie było, a picie ryzykowne nie jest jeszcze uzależnieniem.

Źródła

  1. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). Understanding Alcohol Use Disorder, 2025.
  2. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA). Women and Alcohol, 2025.
  3. Conrod P. J., Current Addiction Reports 3(4). Personality-Targeted Interventions for Substance Use and Misuse, 2016.
  4. OECD. Alcohol consumption and harmful drinking: Trends and social disparities across OECD countries (OECD Health Working Papers No. 79), 2015.
  5. PARPA (K. Obłąkowska, A. Bartoszewicz, Szkoła Główna Handlowa). Czynniki wpływające na popyt na alkohol w kontekście kosztów społecznych i ekonomicznych w Polsce, 2021.
  6. Jernigan D. i in., Addiction 112 (Suppl 1). Alcohol marketing and youth alcohol consumption: a systematic review of longitudinal studies published since 2008, 2017.
  7. World Health Organization (WHO). SAFER: alcohol control initiative, 2018.
  8. Sejm RP (ISAP). Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. 2023 poz. 2151), 2023.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania