Cena wina, reklamy, wykształcenie... Co wpływa na rozwój alkoholizmu?

Wydaje Ci się, że to reklamy piwa rozpijają młodzież? Wiele badań mówi co innego — a jeden z najważniejszych czynników jest znacznie bardziej prozaiczny: cena i dostępność alkoholu.

Ten wpis zbiera czynniki, które realnie wpływają na rozwój alkoholizmu — ekonomiczne, prawne, osobowościowe oraz związane z płcią i wykształceniem — i oddziela je od popularnych mitów.

Czynniki rozwoju alkoholizmu w skrócie

Najmocniejszy jest pierwszy wiersz. Choć intuicyjnie obwiniamy reklamy i „upadek obyczajów”, dane pokazują, że o poziomie spożycia w populacji najsilniej decydują cena i dostępność alkoholu.

Cena i dostępność — czynnik ekonomiczny

Międzynarodowe badania ESPAD z lat 1997–2007 przyniosły zaskakujący wniosek: młodzież wcale nie upija się częściej niż inne grupy, a mit dzielący Europę na „trzeźwy Zachód i rozpijający się Wschód” nie potwierdził się. Polska wypadła w nich w środku stawki — a jako więksi „pijacy” wskazywani byli m.in. Francuzi, Irlandczycy i Węgrzy.

(To dane sprzed lat, więc raczej ilustracja mechanizmu niż aktualny ranking — ale sam mechanizm pozostaje ważny.)

A mechanizm jest ekonomiczny: na poziom spożycia najsilniej wpływają dostępność i cena. Gdy alkohol tanieje, spożycie rośnie. To dlatego polityka cenowa (akcyzy, ceny minimalne) jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi ograniczania picia — skuteczniejszym niż apele.

Trzeba tu też uczciwie dodać zastrzeżenie metodologiczne: ankiety ESPAD przeprowadzano w szkołach, co mogło zaniżać przyznawanie się młodzieży do picia.

Czy reklama rozpija?

To pytanie budzi emocje, więc odpowiedzmy ostrożnie. Reklama alkoholu wpływa przede wszystkim na to, jaki trunek wybieramy — a nie wprost na to, ile pijemy. Reklamy promują raczej „świadomą konsumpcję” i częściej dotyczą niskoprocentowego piwa niż mocnych alkoholi.

Nie znaczy to, że marketing jest bez znaczenia. Organizacje zdrowia publicznego wskazują, że ekspozycja na reklamy alkoholu wiąże się z wcześniejszą inicjacją i wyższym spożyciem u młodych — dlatego reklama alkoholu jest w wielu krajach ograniczana prawnie.

Wniosek jest wyważony: reklama silniej kształtuje gust i markę niż samą wielkość picia, ale u młodzieży jej wpływ na inicjację jest realny. Obwinianie wyłącznie reklam upraszcza sprawę — tak samo jak zupełne lekceważenie ich roli.

Polityka i prohibicja

Państwo realnie wpływa na spożycie — głównie przez ograniczanie dostępności:

• granice wieku (np. w części stanów USA zakup alkoholu dopiero od 21 lat),
• godziny sprzedaży (zamykanie sklepów z alkoholem wieczorem).

Historia zna też rozwiązanie skrajne — prohibicję. W USA w latach 1920–1933 całkowity zakaz miał wyleczyć społeczeństwo z pijaństwa, ale w praktyce napędził przestępczość zorganizowaną. W Polsce w latach 1982–1990 obowiązywał zakaz sprzedaży alkoholu przed godziną 13.00, a doraźną prohibicję ogłasza się czasem przy szczególnych wydarzeniach.

Nauka z tego jest jedna: umiarkowane ograniczenia dostępności działają, a całkowite zakazy rodzą czarny rynek. Skrajność bywa więc mniej skuteczna niż rozsądna regulacja.

Alkoholizm a osobowość

Na rozwój nałogu wpływają też cechy osobowości. Badacze wiążą większą podatność m.in. z neurotyzmem oraz rysami osobowości dyssocjalnej.

Działa tu też sprzężenie zwrotne, o którym łatwo zapomnieć: to nie tylko osobowość wpływa na picie, ale i alkohol na osobowość. Pod jego wpływem człowiek bywa chwilowo bardziej otwarty i towarzyski — co jest złudną „nagrodą” i jednym z powodów, dla których tak łatwo po alkohol sięgać. Ta zmiana jest jednak tymczasowa i znika wraz z trzeźwieniem — utrwala się za to sam nawyk.

Płeć i wykształcenie

Na koniec czynnik, który bywa zaskakujący. Dane Ministerstwa Zdrowia pokazują ciekawą asymetrię:

• u mężczyzn alkoholizm częściej wiąże się z niższym wykształceniem,
• u kobiet jest odwrotnie — im wyższe wykształcenie, tym większa skłonność do popadnięcia w nałóg.

Częściej piją też osoby samotne niż będące w związku. Ten „paradoks wykształcenia” u kobiet omawiamy szerzej we wpisie 15 cech wyróżniających kobiece uzależnienia.

To jeden z powodów, dla których kobiece uzależnienie wymaga osobnego podejścia — piszemy o tym w tekstach Alkoholizm wśród kobiet i Kobieta alkoholiczka — kiedy pije i w jakim wieku.

Jeśli martwisz się o siebie lub bliską kobietę, poznaj naszą terapię alkoholizmu dla kobiet albo skontaktuj się z nami.