Dlaczego młodzi ludzie się uzależniają?

Granica wieku inicjacji wyraźnie się obniżyła — i coraz częściej dotyczy to również dziewcząt, nie tylko chłopców.

Dlaczego nastolatek uzależnia się szybciej niż dorosły? Co go chroni, a co zwiększa ryzyko — i po czym poznać, że dzieje się coś złego? Ten wpis jest przede wszystkim dla rodziców.

Co chroni, a co zwiększa ryzyko

Prawie wszystko po prawej stronie tabeli dotyczy relacji, a nie zakazów. To jest główny wniosek z badań nad profilaktyką — i najtrudniejsza wiadomość dla rodzica, który chciałby rozwiązać problem regulaminem.

Niedojrzały układ nerwowy

Uzależnienia u osób młodych mają inną specyfikę niż uzależnienia dorosłych — podobnie jak kobiece uzależnienia mają inny koloryt niż męskie.

Przyczyna jest biologiczna. Układ nerwowy kilkunastolatka wciąż się rozwija. Substancje psychoaktywne wpływają na chemiczne procesy mózgu, a w połączeniu z niedojrzałym układem nerwowym:

• powodują większą skłonność do uzależnień,
• wywołują szerszą skalę negatywnych skutków.

To nie jest kwestia słabego charakteru. Ten sam kontakt z substancją zostawia u nastolatka głębszy ślad niż u dorosłego — dlatego wiek inicjacji ma tak ogromne znaczenie.

Gdy dziewczęta piją i palą

Badacze zauważają, że z każdym rokiem rośnie liczba nastolatków pijących alkohol, palących papierosy i sięgających po narkotyki.

Ważna zmiana dotyczy proporcji: piją i biorą nie tylko chłopcy, ale również dziewczęta. Wskazuje się też na wzrost dynamiki palenia papierosów u młodych kobiet.

To ma dalekie konsekwencje. Kobiecy nałóg rządzi się własną biologią — ta sama porcja alkoholu szkodzi kobiecie szybciej, o czym piszemy we wpisie o wieku i osi czasu kobiecego alkoholizmu. Wcześniejszy start oznacza więc wcześniejsze szkody.

Cechy osobowości sprzyjające nałogom

Oto 10 cech zwiększających ryzyko uzależnienia — u nastolatków i nie tylko:

1. Mała wiara w siebie.
2. Poczucie niższości i wstydu.
3. Słaba samokontrola.
4. Postawa buntownicza.
5. Poczucie krzywdy.
6. Usprawiedliwianie siebie.
7. Pragnienie natychmiastowej gratyfikacji.
8. Wrażliwość na stres.
9. Nieumiejętność radzenia sobie z negatywnymi emocjami.
10. Nieumiejętność korzystania ze zwykłych przyjemności.

Dwie ostatnie warto czytać razem, bo opisują jedno: nastolatek, który nie umie ani odreagować przykrości, ani cieszyć się codziennością, ma w środku lukę, którą substancja wypełnia natychmiast.

Ta lista nie jest wyrokiem. Jak widać, rola najbliższego otoczenia w kształtowaniu młodej osobowości jest ogromna — środowisko może nauczyć zarówno twórczych, jak i destrukcyjnych sposobów radzenia sobie ze stresem. Podobne zniekształcenia u dorosłych opisujemy we wpisie o trzynastu błędnych przekonaniach uzależnionej osobowości.

Co realnie chroni przed uzależnieniem

Przed uzależnieniem chronią sytuacje, w których:

• rówieśnicy odnoszą się z niechęcią do zażywania narkotyków i picia alkoholu,
• rodzice kontrolują czas spędzany przez dziecko poza domem,
• matka wspiera emocjonalnie nastolatka, a ojciec ma z nim pozytywny kontakt,
• środowisko wytwarza normy przeciwne używaniu substancji,
• przyjaciele wspierają młodą osobę emocjonalnie,
• nastolatek obdarza autorytetem osoby nieuzależnione,
• młoda osoba bierze udział w zajęciach sportowych.

Zwróć uwagę na pierwszy punkt — jest najskuteczniejszy i najmniej zależny od rodzica. Dlatego tak wiele zmienia to, w jakiej grupie dziecko się obraca, i dlatego warto interesować się jego znajomymi, zanim pojawi się problem.

Jaka jest rola rodziców

Bardzo dobry kontakt między dzieckiem a rodzicami może uchronić nastolatka przed nałogiem. Nic dziwnego, że leczenie uzależnień polega między innymi na odbudowaniu pozytywnych relacji w rodzinie.

W praktyce liczy się:

• wiarygodność rodziców — czyli zgodność słów z czynami,
• wspieranie poczucia własnej wartości u dziecka,
• sprawiedliwe traktowanie,
• szacunek dla intymności i dyskrecja,
• stanowczość.

Wiarygodność jest tu najważniejsza i najczęściej lekceważona. Nastolatek nie słucha tego, co mówisz — obserwuje, co robisz. Rodzic z lampką wina w ręku, tłumaczący, dlaczego nie wolno pić, przegrywa tę rozmowę, zanim ją zacznie.

12 niepokojących objawów

Sygnały, które mogą wskazywać, że dziecko sięga po substancje:

1. Unika rozmów i kłamie.
2. Izoluje się od rodziny.
3. Spędza dużo czasu poza domem.
4. Jest rozdrażnione, agresywne i niecierpliwe.
5. Sypia o nieregularnych porach.
6. Ma duży apetyt lub mało je.
7. Czasami jest ospałe, a innym razem pobudzone.
8. Ma nowych znajomych, o których nic nie chce powiedzieć.
9. Lubi zamykać się samo w pokoju.
10. Ma przekrwione oczy albo rozszerzone źrenice.
11. W jego pokoju dziwnie pachnie.
12. Z domu znikają wartościowe rzeczy lub pieniądze.

Jak z tej listy korzystać

Tu potrzebne jest zastrzeżenie ważniejsze niż sama lista.

Objawy te mogą, ale nie muszą wskazywać na uzależnienie — spora ich część to po prostu opis normalnego dojrzewania. Rozdrażnienie, izolowanie się i zamykanie w pokoju przechodzi większość nastolatków, którzy nigdy niczego nie wzięli.

Jeśli jednak dziecko wpadło w sidła nałogu, nie muszą wystąpić u niego wszystkie objawy — czasem pojawiają się pojedyncze.

Dlatego ta lista nie służy do przeszukiwania pokoju, tylko do rozpoczęcia rozmowy. Rewizja kosztuje zaufanie, którego potem zabraknie — a to właśnie zaufanie jest tym, co według badań chroni najskuteczniej. Jak rozmawiać, żeby nie zamknąć drzwi, opisujemy we wpisie Jak pomóc bliskiej osobie uzależnionej.

Nasze Centrum Terapii Kobiet prowadzi terapię uzależnień dla dorosłych kobiet — jeśli to ty jesteś matką, która sama zmaga się z nałogiem, skontaktuj się z nami. Twoja trzeźwość jest najlepszą profilaktyką, jaką możesz dać swojemu dziecku.