
Terapia poznawczo-behawioralna uzależnień: cele i przebieg
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) to psychoterapia, w której uczysz się rozpoznawać myśli i sytuacje prowadzące do sięgnięcia po alkohol, leki albo jedzenie, a potem ćwiczysz inne sposoby reagowania. Pracujesz z terapeutą nad obecnymi, konkretnymi problemami, według planu i z zadaniami między spotkaniami. W polskich placówkach leczenia odwykowego programy opierają się w większości na tym podejściu i na doświadczeniach Anonimowych Alkoholików (PARPA).
Niżej opisujemy cele tej terapii, jej techniki i przebieg, wyniki badań nad skutecznością oraz to, jak pracuje z samooceną i zaburzeniami odżywiania.
Na czym polega terapia poznawczo-behawioralna?
Terapia poznawczo-behawioralna polega na zmianie dwóch rzeczy naraz: tego, jak oceniasz sytuacje, i tego, co w nich robisz. Łączy terapię poznawczą z behawioralną i zakłada, że myśli, emocje i zachowanie wpływają na siebie nawzajem (IQWiG, 2025).
| Część | Założenie | Przykład przy uzależnieniu |
|---|---|---|
| Poznawcza | O samopoczuciu często decyduje znaczenie, jakie nadajesz sytuacji. Przekonania błędne i obciążające można rozpoznać i zmienić. | Myśl „jeden kieliszek nie zaszkodzi” sprawdzasz na tym, jak kończył się jeden kieliszek w ostatnich miesiącach. |
| Behawioralna | Zachowania są wyuczone, więc można nauczyć się innych. | Wracasz z pracy inną drogą, żeby nie mijać sklepu z alkoholem, i masz zaplanowane, co robisz o porze, o której zwykle piłaś. |
Terapia zajmuje się głównie tym, co dziś podtrzymuje trudność. Przeszłości nie pomija, ale nie jest ona głównym tematem spotkań. Ma też nauczyć cię radzić sobie samodzielnie, bez terapeuty, tak szybko, jak to możliwe (IQWiG).
W leczeniu uzależnień punktem wyjścia jest to, że substancja silnie nagradza: poprawia nastrój w towarzystwie albo na chwilę zdejmuje napięcie. Z czasem to działanie łączy się z wieloma sygnałami, zewnętrznymi (miejsce, pora, ludzie) i wewnętrznymi (zmęczenie, złość, samotność). Terapia ma to połączenie osłabić (McHugh, Hearon i Otto, 2010).
Jakie cele ma terapia poznawczo-behawioralna uzależnień?
Terapia poznawczo-behawioralna uzależnień ma trzy cele robocze: zmienić utrwalone wzorce zachowania, zmniejszyć przeszkody w motywacji i w myśleniu oraz uzupełnić brakujące umiejętności (McHugh i in., 2010). Po przełożeniu na codzienność wygląda to tak:
- wiesz, w jakich sytuacjach i stanach sięgasz po substancję, i masz na nie plan,
- umiesz wychwycić myśl, która usprawiedliwia picie, i ją sprawdzić,
- potrafisz odmówić, poprosić o wsparcie i przetrwać trudną emocję bez substancji,
- masz w tygodniu zajęcia, które dają przyjemność i nie wiążą się z piciem.
Te cele służą celom całego leczenia. PARPA wymienia wśród nich trwałą abstynencję, poprawę zdrowia psychicznego i fizycznego oraz umiejętność rozwiązywania problemów emocjonalnych i społecznych. Szerzej piszemy o tym we wpisie Cele terapii uzależnień.
Własne cele ustalasz z terapeutą na pierwszych spotkaniach i możecie je zmieniać w trakcie (IQWiG). Przy uzależnieniu samo stawianie celów jest ćwiczeniem. Duży cel dzieli się na małe kroki, bo odkładanie nagrody na później bywa w tej chorobie trudne (McHugh i in.).
Jakie techniki stosuje terapia poznawczo-behawioralna?
W programach terapii poznawczo-behawioralnej uzależnień powtarzają się te same techniki: analiza funkcjonalna, omijanie sytuacji wysokiego ryzyka, praca z myślami, eksperyment behawioralny, trening umiejętności i planowanie zajęć bez substancji (McHugh i in., 2010).
| Technika | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| Analiza funkcjonalna | Ustalasz, co poprzedza sięgnięcie po substancję (wyzwalacze) i co ono daje: towarzystwo, przyjemność czy ulgę w trudnych emocjach. | „Piję w piątki po kłótni, bo wtedy puszcza napięcie.” |
| Omijanie sytuacji wysokiego ryzyka | Na początku leczenia unikasz miejsc i okoliczności, w których najłatwiej o użycie. | Inna droga do domu, bez sklepu z alkoholem. |
| Praca z myślami (restrukturyzacja poznawcza) | Wychwytujesz myśl, która usprawiedliwia użycie albo każe się poddać, i sprawdzasz, na ile zgadza się z faktami. | „Miałam zły dzień, należy mi się.” „Po co próbować, zawsze będę uzależniona.” |
| Eksperyment behawioralny | Sprawdzasz w działaniu przekonanie o tym, co daje substancja. | Idziesz na przyjęcie świąteczne bez alkoholu i potem oceniasz, czy było udane. |
| Trening umiejętności | Ćwiczysz na sesji odmawianie, rozmowę z bliskimi, korzystanie ze wsparcia i radzenie sobie z napięciem. | Odgrywasz z terapeutą rozmowę, w której ktoś namawia cię na kieliszek. |
| Planowanie zajęć bez substancji | Czas, który zajmowało zdobywanie i używanie substancji, wypełniasz zajęciami przyjemnymi i takimi, które prowadzą do twoich celów. | Stałe godziny na ruch, spotkania i to, co kiedyś lubiłaś. |
Analiza funkcjonalna pokazuje, czemu picie służy. Od tego zależy, czym da się je zastąpić: kto pije dla towarzystwa, potrzebuje czego innego niż ktoś, kto pije, żeby uciszyć lęk.
McHugh i współpracownicy omawiają razem z terapią poznawczo-behawioralną także dialog motywujący, który pomaga uporać się z wahaniem przed zmianą, oraz behawioralną terapię par. W badaniach skuteczności dialog motywujący bywa liczony jako osobna metoda.
Myśli, które podtrzymują nałóg, opisujemy we wpisie o 13 błędnych przekonaniach. Plan na sytuacje ryzykowne i sposoby odmawiania znajdziesz we wpisie o radzeniu sobie z nawrotami.
Jak wygląda sesja i ile trwa terapia?
Sesja trwa zwykle około godziny, odbywa się raz w tygodniu i ma stały porządek: plan spotkania, omówienie zadania z poprzedniego tygodnia, praca nad tematem i nowe zadanie (IQWiG; McHugh i in.). Cała terapia należy do krótkoterminowych, a jej długość zależy od rodzaju i nasilenia problemu.
Zadania między sesjami są częścią leczenia. Najczęściej zapisujesz sytuacje, myśli i uczucia, a potem sprawdzasz na spotkaniu, czy twoja ocena była trafna i co się dzieje, gdy zachowasz się inaczej niż zwykle (IQWiG).
| Gdzie | Typowy czas | Źródło |
|---|---|---|
| Terapia problemów alkoholowych według wytycznych brytyjskich | jedna 60-minutowa sesja w tygodniu przez 12 tygodni | NICE, 2011 |
| Badania kliniczne nad terapią poznawczo-behawioralną uzależnień | mediana 12 zaplanowanych sesji (od 6 do 40); 53% programów indywidualnych, 44% grupowych | Magill i in., 2019 |
| Polskie placówki stacjonarne i oddziały dzienne (alkohol) | etap podstawowy od 6 do 8 tygodni | PARPA |
| Polskie placówki ambulatoryjne (alkohol) | etap podstawowy od 4 do 6 miesięcy | PARPA |
| Cały cykl psychoterapii uzależnienia od alkoholu w Polsce | do 2 lat | PARPA |
Różnica bierze się stąd, że w polskich placówkach terapia poznawczo-behawioralna jest zwykle częścią programu, który łączy kilka podejść. Po etapie podstawowym leczenie trwa dalej w poradni i w grupach samopomocowych (PARPA).
Czy terapia poznawczo-behawioralna uzależnień jest skuteczna?
Tak: terapia poznawczo-behawioralna działa lepiej niż brak leczenia albo pomoc minimalna, a w porównaniu z innymi sprawdzonymi terapiami daje podobne wyniki. To wniosek z metaanalizy Magill i współpracowników (2019), która objęła 30 badań z randomizacją u dorosłych z zaburzeniami używania alkoholu lub narkotyków.
| Z czym porównano | Do 6 miesięcy po leczeniu | Po 8 miesiącach i później |
|---|---|---|
| Brak leczenia albo pomoc minimalna (lista oczekujących, sama ocena, krótka edukacja) | umiarkowana przewaga terapii poznawczo-behawioralnej (g = 0,58) | przewaga utrzymana (g = 0,44) |
| Zwykła opieka albo terapia niespecyficzna (poradnictwo, terapia wspierająca) | mała przewaga (g = 0,18) | brak istotnej różnicy |
| Inna określona metoda (np. dialog motywujący) | brak różnicy | brak różnicy |
Wcześniejsza metaanaliza 34 badań (2340 pacjentów), którą przytaczają McHugh, Hearon i Otto (2010), dała dla uzależnień od narkotyków podobny, umiarkowany wynik (d = 0,45). Najlepiej wypadało leczenie uzależnienia od marihuany, najsłabiej uzależnienia od kilku substancji naraz.
Badania nie wskazują więc jednej najlepszej metody. Autorzy metaanalizy z 2019 roku zwracają uwagę, że zwykła opieka, z którą porównywano terapię, często obejmowała wiedzę o uzależnieniu, wzajemne wsparcie i udział w programie 12 kroków, a te elementy same przynoszą korzyść. Jeśli placówka w twojej okolicy pracuje inną sprawdzoną metodą, nie musisz jej odrzucać tylko dlatego, że nazywa się inaczej.
Wytyczne NICE (2011) wymieniają terapie poznawczo-behawioralne wśród metod zalecanych przy piciu szkodliwym i łagodnym uzależnieniu od alkoholu. Przy uzależnieniu umiarkowanym i ciężkim, po odstawieniu alkoholu, zalecają rozważenie leku (akamprozatu albo naltreksonu) razem z terapią. O lekach decyduje lekarz.
Jak terapia poznawczo-behawioralna pracuje z samooceną?
Nad niską samooceną pracujesz w tej terapii wprost, tak jak nad innymi przekonaniami: wychwytujesz myśli o sobie i sprawdzasz, na czym się opierają. Przy uzależnieniu takie myśli brzmią często jak rezygnacja, na przykład „po co próbować” albo „zawsze będę uzależniona”. Terapeuta pyta o dowody i razem szukacie oceny, która lepiej oddaje twoje doświadczenie (McHugh i in.).
Wyniki badań są zachęcające, ale jest ich niewiele. Przegląd Kolubinskiego i współpracowników (2018) objął 8 badań nad programami poznawczo-behawioralnymi nastawionymi wprost na niską samoocenę u dorosłych, z czego 7 weszło do analizy. Cotygodniowe sesje, grupowe i indywidualne, dawały dużą poprawę w kwestionariuszach samooceny (wielkość efektu 1,12), a jednodniowe warsztaty małą (0,34). Autorzy zastrzegają, że wynik opiera się na samoopisie i że nie wiadomo, czy te programy różnią się od terapii depresji.
Samoocena wraca też w dwóch programach, które opisujemy niżej. Wytyczne NICE wpisują ją do terapii anoreksji, obok obrazu ciała i regulacji nastroju. Program grupowy dla kobiet uzależnionych ma część o przezwyciężaniu wstydu i piętna.
Jak wygląda terapia poznawczo-behawioralna zaburzeń odżywiania?
Przy zaburzeniach odżywiania stosuje się odmianę tej terapii oznaczaną skrótem CBT-ED. Wytyczne NICE (2020) opisują ją osobno dla każdego rozpoznania. W każdym opisie jest przygotowanie na ryzyko nawrotu, a w większości także regularne posiłki i zapisywanie tego, co jesz.
| Rozpoznanie (dorośli) | Miejsce CBT-ED w wytycznych | Typowa długość |
|---|---|---|
| Anoreksja | jedna z trzech terapii do wyboru | do 40 sesji w 40 tygodni, przez pierwsze 2-3 tygodnie dwa razy w tygodniu |
| Bulimia | gdy samopomoc z przewodnikiem nie pomaga po 4 tygodniach albo nie jest odpowiednia | do 20 sesji w 20 tygodni |
| Napady objadania się | w grupie, gdy samopomoc z przewodnikiem nie pomaga po 4 tygodniach albo nie jest odpowiednia | 16 cotygodniowych sesji po 90 minut |
W terapii anoreksji NICE wymienia pracę nad odżywianiem, myślami, regulacją nastroju, umiejętnościami społecznymi, obrazem ciała i samooceną, a także zadania do wykonania między sesjami. W terapii bulimii pierwszy etap służy ustaleniu regularnych posiłków. Dopiero potem przychodzi praca nad skrajnym ograniczaniem jedzenia, oceną własnej wagi i sylwetki oraz jedzeniem w reakcji na trudne myśli i uczucia.
Przebieg terapii bulimii etap po etapie opisujemy we wpisie Leczenie bulimii: jaka terapia działa.
Czy kobiety potrzebują innej terapii poznawczo-behawioralnej?
Techniki są te same, ale większość wiedzy o tej terapii pochodzi z badań, w których przeważali mężczyźni. W 30 badaniach z metaanalizy Magill i współpracowników (2019) kobiety stanowiły średnio 30 procent uczestników.
Programem napisanym z myślą o kobietach jest Women's Recovery Group, opracowany przez zespół Shelly Greenfield w Stanach Zjednoczonych. To 12 spotkań grupy złożonej z samych kobiet, prowadzonych w podejściu poznawczo-behawioralnym i nastawionych na zapobieganie nawrotom. Tematy sesji dobrano na podstawie badań nad uzależnieniem u kobiet. Należą do nich przemoc, relacja z partnerem, opieka nad innymi, współwystępujące zaburzenia psychiczne, zdrowie reprodukcyjne i to, komu powiedzieć o chorobie. Osobną częścią jest naprawianie relacji oraz radzenie sobie ze wstydem i piętnem.
W badaniu z 2014 roku 100 kobiet trafiło losowo do tej grupy (52 osoby) albo do standardowej grupy mieszanej (48 osób). Liczba dni z substancją spadła w obu grupach podobnie i różnica nie była statystycznie istotna. Uczestniczki grupy kobiecej oceniły to, że są w niej same kobiety, średnio na 3,3 w skali od 0 do 4.
Wniosek jest ostrożny: grupa kobieca z tematami ważnymi dla kobiet dała wyniki podobne do leczenia standardowego, a uczestniczki uznały ją za pomocną. Więcej o obu rodzajach grup piszemy we wpisie Terapia w grupie kobiecej czy mieszanej.
Kiedy sama terapia poznawczo-behawioralna nie wystarczy?
Sama psychoterapia nie wystarczy, gdy organizm jest fizycznie uzależniony od alkoholu albo gdy depresja lub lęk odbierają siły do pracy między sesjami.
Odstawienie alkoholu po długim, codziennym piciu powinno odbywać się pod opieką lekarza. Wytyczne NICE wymieniają drgawki i majaczenie alkoholowe wśród jego powikłań i przewidują odstawienie pod nadzorem, z lekami. W polskim lecznictwie odwykowym postępowanie medyczne wspomaga psychoterapię i służy głównie leczeniu zespołów abstynencyjnych (PARPA). Jeśli pijesz codziennie i od dawna, o sposobie odstawienia porozmawiaj najpierw z lekarzem. Przy drgawkach, omamach albo splątaniu dzwoń pod 112.
Terapia wymaga aktywnej pracy, szczerości wobec terapeuty i ćwiczeń między spotkaniami. Przy ciężkiej depresji albo nasilonym lęku bywa to ponad siły, dlatego czasem najpierw stosuje się leki, które łagodzą najcięższe objawy (IQWiG). Jeśli zależy ci głównie na zrozumieniu głębszych przyczyn, inny nurt psychoterapii może odpowiadać ci bardziej.
Na początku możesz poczuć się gorzej. Mierzenie się z problemem obciąża i może na jakiś czas pogorszyć relacje z bliskimi. Powiedz o tym terapeucie (IQWiG).
Jeśli pojawiają się myśli, że nie chcesz żyć, zadzwoń pod 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, bezpłatnie, całą dobę). Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Gdzie skorzystać z terapii poznawczo-behawioralnej uzależnień?
Elementy terapii poznawczo-behawioralnej znajdziesz w większości polskich placówek leczenia odwykowego. PARPA podaje, że ich programy opierają się w większości na podejściu behawioralno-poznawczym oraz na doświadczeniach Anonimowych Alkoholików i zwykle łączą kilka podejść.
Zasady leczenia na NFZ (skierowanie, koszty, czas oczekiwania) opisujemy we wpisie Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.
Gdy wybierasz terapeutę albo ośrodek, zapytaj o trzy rzeczy: czy terapia ma plan i cele ustalane razem z tobą, czy między spotkaniami są zadania i czy przed końcem leczenia powstaje plan na wypadek nawrotu.
Jak pracujemy w naszym ośrodku?
Nasz program jest autorski i opiera się na amerykańskim modelu terapii relacyjnej kobiet oraz na modelu Minnesota. Prowadzimy go stacjonarnie i wyłącznie dla kobiet. Część jego elementów jest bliska temu, co opisaliśmy wyżej.
Zależnie od programu należą do nich edukacja o głodach i wyzwalaczach, trening behawioralny zachowań, praca nad zmianą nałogowych schematów, dzienniczek uczuć i głodu oraz prace pisemne. Każda pacjentka wychodzi ze szczegółowym planem na czas po ośrodku.
Trzon programu stanowi terapia grupowa, uzupełniona terapią indywidualną. Program sześciotygodniowy obejmuje także pracę nad akceptacją choroby, poczuciem własnej wartości i sprawczości.
Ośrodek jest prywatny, a pobyt płatny. Podstawowe programy trwają 2, 4 albo 6 tygodni. Założenia opisujemy na stronie programu ośrodka, a programy i zasady przyjęcia na stronie terapii uzależnień dla kobiet.
Najczęściej zadawane pytania
Na czym polega terapia poznawczo-behawioralna?
Jakie są cele terapii poznawczo-behawioralnej uzależnień?
Ile trwa terapia poznawczo-behawioralna?
Czy terapia poznawczo-behawioralna jest skuteczna w leczeniu uzależnień?
Czy w terapii poznawczo-behawioralnej trzeba mówić o przeszłości?
Czy terapia poznawczo-behawioralna pomaga na niską samoocenę?
Czy terapia poznawczo-behawioralna uzależnień jest dostępna na NFZ?
Źródła
- McHugh R. K., Hearon B. A., Otto M. W., Psychiatric Clinics of North America 33(3). Cognitive-Behavioral Therapy for Substance Use Disorders, 2010.
- Magill M., Ray L., Kiluk B. i in., Journal of Consulting and Clinical Psychology 87(12). A meta-analysis of cognitive-behavioral therapy for alcohol or other drug use disorders: Treatment efficacy by contrast condition, 2019.
- NICE. Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management of harmful drinking (high-risk drinking) and alcohol dependence (CG115), 2011.
- PARPA. Metody leczenia uzależnienia od alkoholu.
- Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG), informedhealth.org. Cognitive behavioral therapy (CBT), 2025.
- Kolubinski D. C., Frings D., Nikčević A. V., Lawrence J. A., Spada M. M., Psychiatry Research 267. A systematic review and meta-analysis of CBT interventions based on the Fennell model of low self-esteem, 2018.
- NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69), 2020.
- Greenfield S. F. i in., Drug and Alcohol Dependence 142. Group therapy for women with substance use disorders: results from the Women's Recovery Group Study, 2014.
Powiązane artykuły

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Palimpsest alkoholowy, czyli urwany film: czy pamięć wróci?

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Profilaktyka uzależnień behawioralnych: 7 strategii

Pomoc w walce z uzależnieniem ·

