
Osobowość uzależniona: 13 błędnych przekonań Jampolsky'ego
Osobowość uzależniona nie jest rozpoznaniem medycznym, a badania nie potwierdzają, że istnieje jeden typ osobowości prowadzący do nałogu. Amerykański psycholog Lee Jampolsky używa tego określenia inaczej. W książce „Leczenie uzależnionej osobowości” nazywa tak sposób myślenia oparty na trzynastu przekonaniach, które każą szukać ulgi i poczucia własnej wartości na zewnątrz: w alkoholu, lekach, pracy albo w drugim człowieku.
Niżej znajdziesz pełną listę z przykładami, cechy osobowości, które badania częściej stwierdzają u osób uzależnionych, oraz sposób pracy z takim przekonaniem, samodzielnie i w terapii.
Czy osobowość uzależniona istnieje?
Nie ma zestawu cech, który przesądza, że ktoś się uzależni, więc „osobowość uzależniona” w potocznym sensie nie istnieje. Mark Griffiths, badacz uzależnień z Nottingham Trent University, omówił w 2017 roku metaanalizy na ten temat. Nie znalazł cechy ani grupy cech, które przewidywałyby uzależnienie i tylko uzależnienie. Zwraca też uwagę, że w pracach na ten temat nie spotkał dobrej definicji operacyjnej tego pojęcia, a bez niej trudno je rzetelnie badać.
Na ryzyko składa się wiele rzeczy naraz. Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Narkotyków (NIDA, 2020) podaje, że żaden pojedynczy czynnik nie rozstrzyga o uzależnieniu, a geny razem z wpływem środowiska na ich działanie odpowiadają za 40-60 procent ryzyka. Liczą się też dom rodzinny, otoczenie i wiek pierwszych kontaktów z substancją.
Polski psycholog Piotr Szczukiewicz („Świat Problemów”, 2004) proponuje, żeby o „nałogowej osobowości” mówić wyłącznie jako o skutku choroby, czyli o cechach, które kształtują się w trakcie uzależnienia. O tym, czy choroba się rozwinie, decyduje jego zdaniem splot cech osobowości z czynnikami neurofizjologicznymi i społeczno-kulturowymi.
Cechy osobowości alkoholika i osoby uzależnionej: co mówią badania?
Nie ma jednej osobowości alkoholika, ale w badaniach dużych grup osoby uzależnione częściej niż inne działają pod wpływem impulsu i wypadają nisko pod względem sumienności oraz ugodowości. Tak wynika z metaanalizy Kotova i współpracowników (2010), która objęła 175 badań. Neurotyczność, czyli skłonność do przeżywania lęku i napięcia, była podwyższona we wszystkich badanych grupach (zaburzenia lękowe, depresyjne i uzależnienia), przy czym z uzależnieniami wiązała się słabiej niż z lękiem i depresją.
Przy samym alkoholu obraz jest podobny. Metaanaliza Malouffa i współpracowników z 2007 roku (20 badań, 7886 osób), którą przytacza Griffiths, powiązała picie z niską sumiennością, niską ugodowością i wysoką neurotycznością. W grupach mieszanych te związki były słabsze niż w grupach jednej płci, więc badanie kobiet i mężczyzn razem może zacierać obraz.
Te wyniki opisują średnie w dużych grupach. Nie mówią, czy dana cecha była u kogoś przed uzależnieniem, czy pojawiła się jako jego skutek. Griffiths traktuje takie cechy najwyżej jako sygnał ostrzegawczy: to, że ktoś jest impulsywny albo skłonny do lęku, nie znaczy, że jest lub będzie uzależniony.
U osób już uzależnionych klinicyści opisują inny zestaw cech. Szczukiewicz przytacza za Janet Woititz między innymi niedojrzałość emocjonalną, niską odporność na frustrację, trudność w wyrażaniu uczuć, niską samoocenę, poczucie izolacji i perfekcjonizm. Dodaje, że osoby pijące nałogowo opisują siebie większą liczbą negatywnych określeń i czują się bardziej bezradne wobec stresu.
Cechy charakteru nie wystarczą, żeby rozpoznać uzależnienie. Objawy, po których się je poznaje (utrata kontroli nad piciem, picie mimo szkód), opisujemy we wpisie Czy jestem alkoholiczką? 10 sygnałów.
Osobowość uzależniona a osobowość zależna: czym się różnią?
Osobowość zależna jest rozpoznaniem medycznym, a „osobowość uzależniona” nim nie jest. Klasyfikacja ICD-10 zalicza osobowość zależną (F60.7) do zaburzeń osobowości i opisuje ją jako bierne zdawanie się na innych w dużych i małych decyzjach, silny lęk przed opuszczeniem oraz poczucie bezradności. Nazwy brzmią podobnie, ale samo to rozpoznanie nie dotyczy alkoholu ani leków. Więcej o osobowości zależnej i temperamencie znajdziesz we wpisie Nałogi a temperament.
Zaburzenie osobowości i uzależnienie to także dwie różne sprawy. Griffiths przypomina, że nie każda osoba uzależniona ma zaburzenie osobowości i nie każda osoba z zaburzeniem osobowości się uzależnia, choć niektóre zaburzenia, w tym osobowość antyspołeczna (dyssocjalna) i borderline, wiążą się z uzależnieniem.
Co Lee Jampolsky nazywa uzależnioną osobowością?
Jampolsky nazywa uzależnioną osobowością sposób myślenia, w którym szczęścia i spokoju szuka się poza sobą: w substancjach, związkach, rzeczach. Tak opisuje to w rozmowie z Erikiem Maiselem (Psychology Today, 2016). Interesuje go mechanizm, a mniej to, od czego ktoś jest uzależniony. Polski wydawca streszcza książkę podobnie: jeśli patrzeć na mechanizm, a nie na przedmiot uzależnienia, to mało kto jest wolny, bo zależność może dotyczyć także pracy, telewizji albo pozycji społecznej.
„Leczenie uzależnionej osobowości” (wydanie angielskie z 2008 roku: „Healing the Addictive Personality”; wcześniejsza wersja, „Healing the Addictive Mind”, ukazała się w 1991 roku) to poradnik samopomocowy. Obok trzynastu przekonań uzależnionej osobowości zawiera trzynaście przekonań „osobowości opartej na prawdzie” i jedenastotygodniowy plan ćwiczeń, a autor dużo miejsca poświęca przebaczeniu i współczuciu. Książka nie jest podręcznikiem klinicznym ani testem i lista nie służy do stawiania diagnozy.
13 błędnych przekonań uzależnionej osobowości: pełna lista
Trzynaście przekonań Jampolsky'ego to zdania o świecie, o winie i o innych ludziach, które człowiek przyjmuje za oczywiste i rzadko sprawdza. W tabeli podajemy je w skrócie, własnymi słowami, razem z przykładem tego, jak mogą brzmieć na co dzień.
| Nr | Przekonanie | Jak może brzmieć na co dzień |
|---|---|---|
| 1 | Jestem sama i odcięta od ludzi, a świat jest okrutny i bezlitosny. | „Nikt mnie nie rozumie, mogę liczyć tylko na siebie.” |
| 2 | Żeby czuć się bezpiecznie i coś osiągnąć, muszę oceniać innych i szybko się bronić. | „Zanim ktoś oceni mnie, ja ocenię jego.” |
| 3 | Widzę rzeczy takimi, jakie są, i muszę być doskonała. | „Wiem, jak jest. Nie mogę sobie pozwolić na błąd.” |
| 4 | Bezpieczeństwo dają tylko atak i obrona. | „Jak nie odpowiem ostro, to mnie zjedzą.” |
| 5 | Przeszłość i przyszłość są prawdziwe i trzeba się nimi stale martwić. | „Co będzie, jak to się wyda? A tamtego i tak nie cofnę.” |
| 6 | Od poczucia winy nie ma ucieczki, bo przeszłości nie da się zmienić. | „Po tym, co zrobiłam, nie mam prawa czuć się dobrze.” |
| 7 | Błędy wymagają osądu i kary, a nie poprawy i nauki. | „Znowu zawaliłam. Należy mi się.” |
| 8 | Lęk jest prawdziwy i nie wolno go podważać. | „Skoro się boję, to znaczy, że jest czego.” |
| 9 | Za to, co czuję, odpowiadają inni ludzie i okoliczności. | „Piję, bo on mnie do tego doprowadza.” |
| 10 | Cudza strata jest moim zyskiem, a sukces wymaga rywalizacji. | „Jej się układa, więc ja wypadam gorzej.” |
| 11 | Potrzebuję czegoś albo kogoś z zewnątrz, żeby czuć się pełna. | „Bez kieliszka wieczorem nie umiem odpocząć.” |
| 12 | Moja wartość zależy od tego, czy zadowalam innych. | „Jeśli odmówię, przestaną mnie lubić.” |
| 13 | Muszę mieć kontrolę nad ludźmi i nad tym, co się wokół mnie dzieje. | „Jak ja tego nie dopilnuję, wszystko się rozsypie.” |
Większość ludzi rozpozna u siebie kilka z tych zdań i samo to nie świadczy o uzależnieniu. Lista przydaje się wtedy, gdy pijesz, bierzesz leki albo objadasz się i chcesz uchwycić, jaka myśl pojawia się tuż przedtem.
Dla porządku dzielimy je dalej na trzy grupy. Podział jest nasz, autor go nie wprowadza.
Przekonania o świecie i zagrożeniu (1-4)
Pierwsze cztery przekonania mówią, że świat jest wrogi, więc trzeba się od niego odgrodzić i bronić. Na co dzień wyglądają jak nieufność, ostre ocenianie innych i perfekcjonizm.
Z nałogiem najłatwiej powiązać pierwsze z nich. Kto uważa, że może liczyć tylko na siebie, rzadziej prosi o pomoc i nie mówi nikomu, ile pije. Z kolei przymus bycia doskonałą (przekonanie 3) sprawia, że każde potknięcie staje się dowodem porażki, co prowadzi wprost do przekonania 7 o karze za błędy.
Poczucie osamotnienia trudniej utrzymać wśród osób z podobną historią. To jeden z powodów, dla których w leczeniu uzależnień tyle miejsca zajmują grupa terapeutyczna i wspólnoty takie jak AA.
Przekonania o winie, błędach i lęku (5-8)
Przekonania od piątego do ósmego trzymają uwagę przy tym, co już się stało, i przy tym, co może pójść źle. Substancja daje od tego krótką przerwę, a potem dokłada nowy powód do wyrzutów.
Badania odróżniają tu poczucie winy od wstydu. Wina dotyczy czynu („zrobiłam coś złego”), wstyd dotyczy całej osoby („jestem zła”). Dearing, Stuewig i Tangney (2005) sprawdzili to w trzech badaniach: w dwóch grupach studentów i wśród osób osadzonych w areszcie, łącznie u 816 osób. Skłonność do wstydu szła w parze z większymi problemami z alkoholem i narkotykami. Skłonność do poczucia winy wiązała się z mniejszymi problemami albo nie wiązała się z nimi wcale.
Przekonanie 7, czyli „za błąd należy się kara”, jest naszym zdaniem bliższe wstydowi niż winie. Autorzy badania opisują skłonność do poczucia winy za konkretny czyn jako częściej pomocną, a skłonność do wstydu, czyli do złego myślenia o sobie w całości, jako związaną z wieloma życiowymi trudnościami. O wstydzie pijących matek piszemy we wpisie „Jestem złą mamą, bo piję”.
Przekonania o innych ludziach i kontroli (9-13)
Ostatnie pięć przekonań umieszcza źródło samopoczucia i własnej wartości w innych ludziach. Do tej grupy należy przekonanie 11, najbliższe temu, co Jampolsky uważa za korzeń uzależnienia: że do pełni potrzeba czegoś albo kogoś z zewnątrz. Tym „czymś” bywa alkohol, tabletka nasenna, zakupy albo związek.
Przekonanie 9 polscy terapeuci uzależnień znają jako obwinianie albo projekcję: „piję przez męża”, „przy takiej pracy każdy by pił”. Jak działa ten mechanizm i jak odpowiadać na „piję przez ciebie”, opisujemy we wpisie o projekcji i samooszukiwaniu się w nałogu.
Przekonania 12 i 13 często idą razem. Kto uzależnia swoją wartość od aprobaty, próbuje panować nad tym, co inni myślą i robią, a to się nie udaje i rodzi napięcie oraz złość. Potrzebę kontroli dobrze znają też bliscy osób pijących, o czym piszemy we wpisie o współuzależnieniu.
Gdzie ta lista wymaga ostrożności?
Lista Jampolsky'ego pochodzi z poradnika i opisuje jedną, psychologiczną stronę uzależnienia. Czytana dosłownie może wprowadzić w błąd w trzech sprawach.
Po pierwsze, przekonania nie tłumaczą uzależnienia w całości. Swój udział mają geny, działanie samej substancji na mózg i otoczenie (NIDA, 2020), a rozpoznanie stawia specjalista na podstawie objawów, nie listy myśli.
Po drugie, zdanie „za moje uczucia odpowiadają inni” bywa błędne, kiedy służy do tłumaczenia picia. Jeśli ktoś cię bije, poniża albo kontroluje, za przemoc odpowiada ta osoba, a twój lęk jest trafnym sygnałem, którego nie trzeba „podważać”. W takiej sytuacji możesz zadzwonić do Ogólnopolskiego Pogotowia dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia”: 800 120 002, bezpłatnie, całą dobę.
Po trzecie, poradnik nie zastępuje leczenia. Przy uzależnieniu praca nad myślami jest jedną z części terapii, obok nauki radzenia sobie z głodem substancji i zmiany codziennych nawyków.
Jeśli myśli o winie i karze przechodzą w myśli, że nie chcesz żyć, zadzwoń pod 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, bezpłatnie, całą dobę). Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Czy błędne przekonania da się zmienić?
Tak, przekonania można zmieniać, a praca z nimi jest jednym z elementów terapii poznawczo-behawioralnej uzależnień. McHugh, Hearon i Otto (2010) opisują ją tak: terapeuta pomaga wychwycić myśl, która usprawiedliwia sięgnięcie po substancję (na przykład „jeden kieliszek nie zaszkodzi”), sprawdzić razem z pacjentką, na ile ta myśl zgadza się z faktami, a potem sformułować ocenę bliższą jej doświadczeniu.
Ci sami autorzy przytaczają własną metaanalizę 34 badań z randomizacją (2340 pacjentów). Terapia poznawczo-behawioralna uzależnień od narkotyków dawała w niej umiarkowany efekt (d = 0,45) w porównaniu z grupami kontrolnymi, najczęściej ze zwykłym poradnictwem albo standardowym leczeniem. Podobne wyniki dla alkoholu i narkotyków przyniosła metaanaliza Magill i Ray. Autorzy piszą też, że efekty leczenia utrzymują się w czasie.
Pierwsze kroki możesz zrobić sama:
- Zapisz myśl dosłownie, tak jak brzmi w głowie, razem z sytuacją, w której się pojawiła.
- Wypisz fakty, które ją potwierdzają, i fakty, które jej przeczą. Odczucia się tu nie liczą.
- Zapisz wersję zgodną z tym, co wyszło w punkcie drugim.
- Sprawdź nową wersję w jednej małej sprawie, na przykład raz komuś odmów i zobacz, co się stanie.
| Myśl | Pytanie, które ją sprawdza | Wersja bliższa faktom |
|---|---|---|
| „Jeśli odmówię, przestaną mnie lubić.” | Komu ostatnio odmówiłam i co się potem stało? | „Ktoś może być niezadowolony. To jeszcze nie znaczy, że mnie odrzuci.” |
| „Znowu zawaliłam. Należy mi się.” | Co dokładnie zrobiłam i co z tego mogę dziś naprawić? | „Zrobiłam konkretną rzecz i mogę ją naprawić. Kara niczego nie naprawi.” |
| „Piję, bo on mnie do tego doprowadza.” | Czy piłam także wtedy, gdy między nami było spokojnie? | „Kłótnie są dla mnie trudne, a po alkohol sięgam ja.” |
Więcej o tej metodzie znajdziesz we wpisie o terapii poznawczo-behawioralnej.
Jak pracujemy nad przekonaniami w naszym ośrodku?
W naszym ośrodku pacjentki pracują nad przekonaniami głównie w grupie, w gronie samych kobiet. Trzon programu stanowi terapia grupowa. Uzupełniają ją praca indywidualna, warsztaty 12 Kroków, terapia zajęciowa i wieczorna społeczność z bilansem dnia.
Część zajęć to grupy zadaniowe. Ich tematy pokrywają się z listą Jampolsky'ego: uraza, egocentryzm, chęć pokazania siebie w lepszym świetle, obwinianie innych. Terapeuci pomagają w nich zmieniać destrukcyjne postawy i wypracować bardziej realistyczne spojrzenie na własną sytuację. Pacjentki spotykają się też w małych grupach partnerskich, w których wspierają się nawzajem i dzielą doświadczeniem, więc przekonanie „jestem z tym sama” mają okazję sprawdzić w praktyce.
W pracy indywidualnej jest miejsce na podłoże uzależnienia i traumy, a program sześciotygodniowy obejmuje także trening zachowań i zmianę nałogowych schematów. W programie dla seniorek (60+) osobnym punktem jest pomoc w radzeniu sobie ze wstydem i poczuciem winy po wielu latach uzależnienia.
Ośrodek jest prywatny. Programy i zasady przyjęcia opisujemy na stronie terapii uzależnień dla kobiet, a jeśli wolisz najpierw porozmawiać, skontaktuj się z nami.
Najczęściej zadawane pytania
Czy osobowość uzależniona istnieje?
Jakie są cechy osobowości alkoholika?
Czym osobowość uzależniona różni się od osobowości zależnej?
Skąd pochodzi lista 13 błędnych przekonań?
Rozpoznaję u siebie kilka z tych przekonań. Czy to znaczy, że jestem uzależniona?
Czy błędne przekonania da się zmienić?
Źródła
- Lee L. Jampolsky, Celestial Arts / Penguin Random House. Healing the Addictive Personality: Freeing Yourself from Addictive Patterns and Relationships (wyd. polskie: Leczenie uzależnionej osobowości, Czarna Owca, przeł. A. Wolnicka), 2008.
- Eric R. Maisel, Psychology Today. Lee Jampolsky on Inspirational Psychology (rozmowa z autorem, z listą trzynastu przekonań), 2016.
- Griffiths M. D., Global Journal of Addiction & Rehabilitation Medicine 3(2). The Myth of 'Addictive Personality', 2017.
- Kotov R., Gamez W., Schmidt F., Watson D., Psychological Bulletin 136(5). Linking „big” personality traits to anxiety, depressive, and substance use disorders: a meta-analysis, 2010.
- Piotr Szczukiewicz, Świat Problemów nr 3. Nałogowa osobowość, 2004.
- National Institute on Drug Abuse (NIDA). Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction. Drug Misuse and Addiction, 2020.
- McHugh R. K., Hearon B. A., Otto M. W., Psychiatric Clinics of North America 33(3). Cognitive-Behavioral Therapy for Substance Use Disorders, 2010.
- Dearing R. L., Stuewig J., Tangney J. P., Addictive Behaviors 30(7). On the importance of distinguishing shame from guilt: Relations to problematic alcohol and drug use, 2005.
Powiązane artykuły

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Palimpsest alkoholowy, czyli urwany film: czy pamięć wróci?

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Profilaktyka uzależnień behawioralnych: 7 strategii

Pomoc w walce z uzależnieniem ·

