Trzynaście błędnych przekonań uzależnionej osobowości

Leczenie uzależnień zaczyna się zwykle od głębszego przyjrzenia się psychice — od zrozumienia, dlaczego dana osoba zaczęła pić lub brać.

Amerykański psycholog Lee Jampolsky, autor książki „Leczenie uzależnionej osobowości”, stawia tezę, że istnieje coś takiego jak uzależniona osobowość. Co ważne: nie chodzi o rodzaj substancji, lecz o sposób myślenia — ten sam wzorzec stoi za alkoholem, narkotykami i uzależniającymi relacjami.

Czym jest uzależniona osobowość

Uzależniona osobowość to — zdaniem Jampolsky'ego — skłonność do przyjmowania przekonań i zachowań, które mają uchronić nas przed bólem i cierpieniem.

Brzmi to rozsądnie, i na tym polega pułapka. Unikanie bólu wydaje się zdrowym odruchem — a jednak to właśnie ono napędza nałóg. Substancja czy kompulsywne zachowanie są tylko najszybszym znanym sposobem, by ból odsunąć.

Dlatego uzdrowienie to przede wszystkim zmiana sposobu, w jaki widzimy siebie i swoje miejsce w świecie — a nie samo odstawienie substancji. Poniższe trzynaście przekonań to mapa tego, co ta zmiana musi objąć.

Trzy grupy błędnych przekonań

Trzynaście przekonań Jampolsky'ego układa się w trzy powtarzające się motywy:

Zwróć uwagę, że wszystkie trzy grupy łączy jedno założenie: że zagrożenie jest na zewnątrz, a ja jestem wobec niego bezsilna. Terapia podważa właśnie to założenie.

Przekonania o świecie i zagrożeniu

1. „Żyję w oderwaniu od innych, w okrutnym i bezlitosnym świecie.” To przekonanie każe budować ochronne mury — a z poczucia wyobcowania rodzi się uzależnienie. Antidotum jest poczucie przynależności, które daje między innymi terapia grupowa i wspólnoty typu AA.
2. „Aby czuć się bezpiecznie, muszę krytykować innych i bronić siebie.” Prawda jest odwrotna: ilekroć osądzamy innych, oddalamy się od spokoju i prawdziwego sukcesu.
3. „Zawsze postrzegam rzeczywistość prawidłowo i muszę być doskonała.” Im mocniej chcemy być nieomylni, tym bardziej psujemy relacje z innymi.
4. „Bezpieczeństwo gwarantuje tylko obrona i atak.” To jak rzucanie bumerangiem z nadzieją, że nie wróci — a on wraca: wraca poczucie zagrożenia i potrzeba obrony.

Przekonania o winie i przeszłości

5. „Przeszłość i przyszłość są bardzo realne i muszą budzić lęk.” Takie myślenie sprawia, że nie wyobrażamy sobie życia bez uzależniających substancji czy zachowań.
6. „Od poczucia winy i od przeszłości nie da się uciec.” To przekonanie blokuje uzdrowienie i powstrzymuje przed pozytywnymi zmianami.
7. „Błędy nie są okazją do nauki — trzeba je osądzić i ukarać.” Takie myślenie czyni osobę uzależnioną więźniem własnych przekonań i odbiera szansę na rozwój.
8. „Nie wolno kwestionować strachu, bo jest bardzo realny.” To fundament uzależnionej osobowości. A jednak: strach narasta, gdy mu ulegamy — i znika, gdy odkrywamy jego chwiejne podstawy.

Przekonania o innych ludziach i kontroli

9. „Za moje uczucia i porażki odpowiadają konkretne osoby i sytuacje.” To nieprawda — jedynymi osobami, od których zależy nasze samopoczucie, jesteśmy my sami. To najczęstsza forma samooszukiwania w nałogu.
10. „Czyjaś strata to mój zysk, a sukces to wynik rywalizacji.” Ciągłe porównywanie się z innymi jest drogą donikąd.
11. „Nie osiągnę pełni bez czegoś lub kogoś.” Dopóki nie odważymy się spojrzeć w głąb siebie, będziemy ścigać złudzenia i popadać w nałogi.
12. „Moja wartość zależy od aprobaty innych ludzi.” Sama nadmierna zależność od innych jest już formą uzależnienia.
13. „Muszę kontrolować innych i wszystko wokół.” To prowadzi do prób manipulacji, a te rodzą stres, napięcie i gniew — bo kontroli nad innymi utrzymać się nie da. Więcej o tej potrzebie piszemy we wpisie o współuzależnieniu.

Jak terapia zmienia te przekonania

Ta lista mogłaby przygnębiać, gdyby nie jedno: przekonania nie są cechami charakteru — są wyuczonymi myślami, a myśli da się zmienić.

Na tym polega terapia poznawcza: uczy zauważać automatyczne przekonanie, sprawdzać, czy jest prawdziwe, i zastępować je trafniejszym. Jak to wygląda w praktyce, opisujemy we wpisie o terapii poznawczo-behawioralnej.

Widać w tych trzynastu punktach pewien wzór — prawie każdy zakłada, że świat jest wrogi, a ja bezsilna. Dlatego tak duże znaczenie ma poczucie przynależności: trudno utrzymać przekonanie „jestem sama w bezlitosnym świecie” w grupie kobiet, które mówią to samo i wychodzą z tego razem.

Podobne zniekształcenia u młodszych osób opisujemy we wpisie o cechach sprzyjających uzależnieniom.

Jeśli rozpoznajesz u siebie choć kilka z tych przekonań, poznaj naszą terapię uzależnień dla kobiet albo po prostu skontaktuj się z nami. Rozpoznanie błędnego przekonania to już pierwszy krok do jego zmiany.