
Jak objawia się lekomania? Objawy uzależnienia od leków
Lekomania, czyli uzależnienie od leków, objawia się przymusem sięgania po lek, coraz większymi dawkami, objawami odstawienia przy próbie przerwania i braniem dalej mimo szkód. Najczęściej dotyczy leków uspokajających, nasennych i przeciwbólowych, także tych kupowanych bez recepty.
Lekoman i lekomanka to potoczne nazwy osoby uzależnionej od leków, od tabletek i „proszków”. Lekarz takich słów nie wpisze do dokumentacji: rozpoznaje zespół uzależnienia od konkretnej grupy substancji. Niżej znajdziesz objawy, którymi się przy tym kieruje, różnice między grupami leków, sygnały widoczne dla rodziny i miejsca, w których można szukać pomocy.
Drgawki, splątanie albo omamy po odstawieniu leków uspokajających i nasennych, a także wolny, płytki oddech i brak kontaktu po lekach przeciwbólowych lub po połączeniu leków z alkoholem to stan nagły. Dzwoń pod 112.
Jak objawia się lekomania?
Lekomania objawia się sześcioma grupami objawów, które opisuje klasyfikacja ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia. Lekarz rozpoznaje uzależnienie, gdy w ciągu ostatniego roku co najmniej trzy z nich wystąpiły razem. Klasyfikacja zaznacza, że dotyczy to również leków przepisanych przez lekarza.
| Objaw według ICD-10 | Jak to wygląda przy lekach |
|---|---|
| Silna potrzeba albo przymus przyjęcia substancji | Myśl o tabletce wraca przez cały dzień. Zanim wyjdziesz z domu, sprawdzasz, czy opakowanie jest w torebce. |
| Trudność w kontrolowaniu przyjmowania | Bierzesz wcześniej, częściej albo więcej, niż zalecił lekarz. Postanowienie „dziś tylko pół tabletki” nie wytrzymuje do wieczora. |
| Objawy odstawienne | Po pominięciu dawki pojawia się lęk, bezsenność, drżenie albo ból. Bierzesz lek, żeby tych objawów uniknąć. |
| Tolerancja | Dawka, która kiedyś działała, już nie wystarcza i sięgasz po większą. |
| Zaniedbywanie innych zainteresowań, coraz więcej czasu na zdobywanie substancji | Wizyty u lekarzy i w aptekach wypierają inne sprawy. Odwołujesz spotkania, bo po leku jesteś senna albo boisz się zostać bez zapasu. |
| Przyjmowanie mimo wyraźnych szkód | Bierzesz dalej, choć pogarsza się pamięć, zdarzają się upadki albo lekarz mówi wprost, że lek ci szkodzi. |
Pojedynczy objaw z tej listy nie jest rozpoznaniem. Rozpoznanie stawia lekarz, zwykle psychiatra, po rozmowie i przejrzeniu wszystkich leków, które bierzesz. O tym, skąd uzależnienie się bierze, piszemy we wpisie o przyczynach lekomanii.
Objawy lekomanii zależnie od grupy leków
Objawy zależą od tego, jaki lek bierzesz: leki uspokajające i nasenne spowalniają i zaburzają pamięć, opioidowe leki przeciwbólowe usypiają i zwężają źrenice, a nadużywane tabletki przeciwbólowe bez recepty potrafią same wywoływać ból głowy.
| Grupa leków | Objawy w trakcie brania, zwłaszcza większych dawek | Objawy po odstawieniu | Sygnał alarmowy |
|---|---|---|---|
| Leki uspokajające i nasenne (benzodiazepiny i leki o podobnym działaniu) | Senność, spowolniona i niewyraźna mowa, chwiejny chód, kłopoty z pamięcią i rozumieniem | Nasilony lęk, napady paniki, bezsenność, drażliwość, drżenie, bóle i sztywność mięśni, niewyraźne widzenie | Drgawki, splątanie, omamy po odstawieniu. Płytki oddech i brak kontaktu po dużej dawce, zwłaszcza z alkoholem: 112 |
| Opioidowe leki przeciwbólowe, w tym leki z kodeiną | Senność, nudności, zaparcia, zaczerwienienie i swędzenie skóry | Ziewanie, łzawienie, katar, rozszerzone źrenice, gęsia skórka, poty, skurcze brzucha, biegunka, bóle mięśni i kości | Wolny oddech, zwężone źrenice, brak reakcji na głos: 112 |
| Leki przeciwbólowe bez recepty (paracetamol, ibuprofen, kwas acetylosalicylowy) | Tabletka brana codziennie albo „na zapas”, ból głowy przez 15 lub więcej dni w miesiącu | Według ICD-10 nie wywołują zespołu abstynencyjnego ani uzależnienia w ścisłym znaczeniu | Przekraczanie dawki dobowej z ulotki, ból, który wraca coraz częściej: wizyta u lekarza |
Przy tabletkach przeciwbólowych objawem nadużywania bywa sam ból. Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy (ICHD-3, 2018) opisuje ból głowy z nadużywania leków. Dotyczy osoby, która już wcześniej chorowała na bóle głowy: ból pojawia się u niej przez co najmniej 15 dni w miesiącu, a zwykłe leki przeciwbólowe bierze od ponad 3 miesięcy przez 15 lub więcej dni w miesiącu. Przy lekach złożonych, tryptanach i opioidach próg wynosi 10 dni.
O benzodiazepinach i lekach nasennych piszemy szerzej we wpisie o uzależnieniu od leków uspokajających i nasennych.
Jak wygląda lekoman? Skóra, oczy, zachowanie
Po wyglądzie uzależnienia od leków zwykle nie widać. Leki pochodzą z apteki, bierze się je dyskretnie i nie czuć ich w oddechu. Źródła medyczne, z których korzystamy, nie opisują też zmian skórnych typowych dla lekomanii, więc po samej skórze nie da się jej rozpoznać.
Skóra i oczy reagują natomiast na niektóre leki i na ich brak:
- Skóra: opioidy powodują zaczerwienienie i swędzenie. Po ich odstawieniu pojawiają się poty i gęsia skórka. Poty zdarzają się też przy ciężkim odstawieniu leków uspokajających.
- Oczy: zwężone źrenice towarzyszą przedawkowaniu opioidów, a rozszerzone, razem z łzawieniem, ich odstawieniu. Większe dawki leków uspokajających mogą wywołać oczopląs, czyli drobne, mimowolne ruchy gałek ocznych.
- Zachowanie: senność w ciągu dnia, niewyraźna mowa, chwiejny chód i luki w pamięci to objawy działania leków uspokajających i nasennych.
Kim najczęściej jest osoba uzależniona od leków i w jakim wieku, opisujemy w tekście o tym, kto zostaje lekomanką.
Sygnały, które widzi rodzina
Rodzina widzi przede wszystkim zachowania wokół leku: recepty od kilku lekarzy, zapasy i niepokój, gdy opakowanie się kończy. Poniższa lista łączy sygnały, na które według amerykańskiego instytutu NIDA (2018) powinien zwracać uwagę lekarz, z tym, co wynika z działania samych leków:
- tabletki kończą się przed terminem kolejnej wizyty, a prośby o nową receptę pojawiają się coraz częściej,
- dawka rośnie szybko,
- recepty na ten sam lek wystawia kilku lekarzy, którzy o sobie nie wiedzą,
- bliska bierze leki przepisane komuś innemu,
- ten sam lek bez recepty kupuje w kilku aptekach,
- łączy leki z alkoholem,
- w dzień jest senna, zdarzają się jej upadki i luki w pamięci.
Kupowanie tego samego leku w kilku aptekach wynika z przepisów. Prawo farmaceutyczne (art. 71a) ogranicza ilość leków z kodeiną, pseudoefedryną i dekstrometorfanem, którą apteka może wydać jednorazowo bez recepty. Farmaceuta odmawia też sprzedaży, gdy uzna, że lek może posłużyć do celów pozamedycznych.
U starszej osoby senność, upadki i splątanie łatwo wziąć za starzenie się. NIDA zwraca uwagę, że w tym wieku nadużywanie leków jest groźniejsze niż u młodszych, bo chorób i przyjmowanych preparatów jest więcej, a metabolizm leków się zmienia. Dla kobiet po sześćdziesiątce prowadzimy osobny program terapii dla seniorek.
Jeśli niepokoisz się o nastoletnią córkę: w badaniu ESPAD z 2024 r. po leki uspokajające lub nasenne bez przepisu lekarza sięgnęło przynajmniej raz 24,8% dziewcząt w wieku 15-16 lat, przy 17,9% wszystkich uczniów w tym wieku.
Leczenie czy uzależnienie? Jak je odróżnić
Uzależnienie odróżnia od leczenia przymus brania i utrata kontroli nad dawką. Sama tolerancja i objawy po odstawieniu do rozpoznania nie wystarczą, bo pojawiają się także u osób, które biorą lek zgodnie z zaleceniem.
Amerykańska agencja FDA podaje, że fizyczna zależność od benzodiazepin może rozwinąć się po kilku dniach lub tygodniach regularnego brania, również w dawkach zaleconych przez lekarza. ICD-10 podaje przykład pacjenta po operacji, który dostawał opioidy przeciwbólowe: po ich zakończeniu może mieć objawy odstawienne, a mimo to nie jest uzależniony, jeśli nie odczuwa potrzeby dalszego brania. NIDA ujmuje to krótko: zależność fizyczna często towarzyszy uzależnieniu, ale nie jest z nim tożsama.
Lek bywa na początku przepisany z dobrego powodu, dlatego moment przejścia od leczenia do uzależnienia trudno uchwycić. Powód do rozmowy z lekarzem masz wtedy, gdy:
- bierzesz lek z innego powodu niż ten, na który został przepisany, na przykład tabletkę nasenną na stres w ciągu dnia,
- sama podnosisz dawkę,
- nie mówisz lekarzowi o receptach od innych lekarzy,
- próbowałaś ograniczyć lek i się nie udało.
Pomaga jedno proste sprawdzenie. W Internetowym Koncie Pacjenta widać wszystkie twoje e-recepty, wystawione i zrealizowane. Policz, ile opakowań wykupiłaś w ostatnich miesiącach i od ilu lekarzy. Tę listę zabierz na wizytę. Leku nie odstawiaj sama.
Typy lekomanii
Typy lekomanii wyróżnia się dziś według grupy leków, od których ktoś jest uzależniony. W klasyfikacji ICD-10 wygląda to tak:
| Typ | Kod ICD-10 | Jakich leków dotyczy |
|---|---|---|
| Uzależnienie od leków uspokajających i nasennych | F13 | Benzodiazepiny, leki nasenne, rzadko już stosowane barbiturany |
| Uzależnienie od opioidów | F11 | Silne leki przeciwbólowe na receptę, kodeina |
| Uzależnienie od leków pobudzających | F15 | Leki stymulujące, stosowane między innymi w ADHD |
| Nadużywanie substancji, które nie powodują uzależnienia | F55 | Leki przeciwbólowe bez recepty, środki przeczyszczające, leki przeciwdepresyjne, witaminy, preparaty ziołowe |
Ostatni wiersz obejmuje sytuacje, w których ktoś bierze leki uporczywie i w nadmiarze, choć nie rozwija się uzależnienie ani zespół abstynencyjny. ICD-10 opisuje, że wiąże się to z niepotrzebnymi wydatkami i wizytami u lekarzy, a próby ograniczenia leku napotykają opór, nawet po ostrzeżeniu o szkodach, na przykład dla nerek.
Zwyczaj mówienia o typach ma ponad sześćdziesiąt lat. W 1964 r. komitet ekspertów WHO zalecił, by zamiast o nałogu i przyzwyczajeniu mówić o zależności lekowej określonego typu, nazywanej od substancji. Stąd w starszych opracowaniach typ morfinowy czy barbituranowy.
W internecie krąży też podział na lekomanię neurotyczną, depresyjną i psychiatryczną. W klasyfikacji ICD-10 go nie ma i lekarz nie użyje go w rozpoznaniu.
Objawy odstawienia leków i kiedy dzwonić pod 112
Objawy odstawienia zależą od leku, a przy lekach uspokajających i nasennych mogą zagrażać życiu. FDA wymienia wśród nich nasilony lęk i napady paniki, bezsenność, drażliwość, drżenie, bóle i sztywność mięśni oraz kłopoty z pamięcią. W cięższych przypadkach dochodzi do drgawek, omamów, depresji i myśli samobójczych.
Według MSD Manual objawy zaczynają się w ciągu 1-2 dni od ostatniej dawki benzodiazepiny krótko działającej. Przy lekach długo działających mogą pojawić się dopiero po kilku dniach, nawet po tygodniu, i nie słabną równomiernie: lepsze dni przeplatają się z gorszymi.
Odstawienie opioidów daje bóle mięśni i kości, poty, gęsią skórkę, katar, łzawienie, biegunkę i bezsenność. Jest dotkliwe, ale samo w sobie zwykle nie zagraża życiu.
Leku, który bierzesz od dawna, nie odstawia się z dnia na dzień. Dawkę zmniejsza się stopniowo, według planu ustalonego z lekarzem. Pod 112 dzwoń, gdy pojawią się:
- drgawki, splątanie albo omamy po odstawieniu lub zmniejszeniu dawki leku uspokajającego albo nasennego,
- wolny, płytki oddech, zwężone źrenice i brak reakcji na głos po lekach przeciwbólowych,
- senność, z której nie da się nikogo dobudzić, po połączeniu leków uspokajających z alkoholem lub opioidami.
Jeśli w trakcie odstawiania pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, bezpłatnie, całą dobę). Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Czym objawy odstawienia leków różnią się od odstawienia alkoholu, pokazujemy we wpisie o potliwości i lęku jako objawach uzależnienia.
Jak rozmawiać z osobą uzależnioną od leków
Rozmawiaj wtedy, gdy bliska jest przytomna i spokojna, mów o tym, co widzisz, i zaproponuj jeden konkretny krok: wizytę u lekarza.
- Opisuj fakty zamiast ocen. „W tym miesiącu wykupiłaś trzy opakowania” łatwiej przyjąć niż „jesteś lekomanką”.
- Nie wyrzucaj i nie chowaj leków. Nagłe odstawienie leków uspokajających może skończyć się drgawkami.
- Nie spieraj się o to, czy to już uzależnienie. Na sprawdzenie u lekarza łatwiej się zgodzić niż na etykietę.
- Zaproponuj, że pójdziesz na wizytę razem z nią. Spiszcie wcześniej wszystkie leki, także te bez recepty i suplementy.
Bliscy osoby uzależnionej mogą też sami skorzystać z poradni leczenia uzależnień. Na NFZ nie potrzebują do tego skierowania. O tym, jak życie z osobą uzależnioną zmienia resztę rodziny, piszemy we wpisie o współuzależnieniu. W naszym ośrodku prowadzimy cykliczne warsztaty dla rodzin, w których można uczestniczyć również online.
Gdzie szukać pomocy
Pierwszym adresem jest lekarz, który przepisuje lek, albo psychiatra. Do psychiatry i do poradni leczenia uzależnień na NFZ nie potrzebujesz skierowania. Anonimowo możesz zadzwonić pod bezpłatny Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990, czynny codziennie od 16 do 21. Pomaga także rodzinom.
W Centrum Terapii Kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej prowadzimy terapię lekomanii wyłącznie dla kobiet. Program trwa od 6 tygodni i jest przeznaczony dla kobiet po detoksie lekowym, które potrzebują dalszego obniżania dawek i chcą przygotować się do dłuższego leczenia. Obejmuje diagnozę, konsultacje medyczne, terapię indywidualną i grupową oraz opracowanie i monitorowanie planu obniżania lub odstawiania leków.
Ośrodek jest prywatny, program kosztuje od 17 000 zł i nie wymaga skierowania. Różnice między leczeniem publicznym a prywatnym opisujemy we wpisie Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie. Jeśli chcesz zapytać o termin albo o to, czy program jest dla ciebie, zadzwoń pod 735 469 430.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są objawy lekomanii?
Kto to jest lekoman?
Jakie są typy lekomanii?
Jak wygląda skóra lekomana?
Czy branie leku codziennie od lat oznacza uzależnienie?
Czy odstawienie leków może być groźne?
Jakie są skutki lekomanii?
Jak rozmawiać z lekomanem?
Gdzie leczyć lekomanię i czy potrzebne jest skierowanie?
Źródła
- WHO. The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines, 1992.
- National Institute on Drug Abuse (NIDA). Misuse of Prescription Drugs Research Report, 2018.
- U.S. Food and Drug Administration. FDA requiring Boxed Warning updated to improve safe use of benzodiazepine drug class, 2020.
- MSD Manual Professional Version. Sedatives, 2025.
- MSD Manual Professional Version. Opioid Toxicity and Withdrawal, 2026.
- International Headache Society. 8.2 Medication-overuse headache (MOH), The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition, 2018.
- Instytut Psychiatrii i Neurologii na zlecenie KCPU. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2024 r. (ESPAD), 2024.
- pacjent.gov.pl (NFZ). Kto i kiedy nie potrzebuje skierowania, 2026.
Powiązane artykuły

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Przymusowe leczenie alkoholika: ile się czeka, ile trwa

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Palimpsest alkoholowy, czyli urwany film: czy pamięć wróci?

Pomoc w walce z uzależnieniem ·

