Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia lekomanii: uzależnienie od leków u kobiet

Lekomanka: kim jest i w jakim wieku uzależnia się od leków

Zaktualizowano Problemy społeczne
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Lekomanka to kobieta uzależniona od leków, na przykład uspokajających, nasennych albo przeciwbólowych. W Polsce po leki uspokajające i nasenne przepisane przez lekarza sięga w ciągu roku ponad dwa razy więcej kobiet niż mężczyzn (7,5% wobec 3,4%), a odsetek rośnie z wiekiem i jest najwyższy w najstarszej badanej grupie, 55-64 lata (Fundacja CBOS na zlecenie KBPN, badanie z przełomu 2014 i 2015 r.).

Obiegowy portret lekomanki jako samotnej kobiety po pięćdziesiątce zgadza się z danymi tylko w części: płeć i wiek tak, a samotności te badania nie mierzyły. Branie leku z przepisu nie oznacza jeszcze uzależnienia. Z tabletkami uspokajającymi branymi bez przepisu lekarza wiele dziewcząt styka się już w szkole: w badaniu ESPAD z 2024 r. choć raz wzięła je co czwarta uczennica w wieku 15-16 lat. Niżej znajdziesz dane o tym, kto i w jakim wieku sięga po leki, dlaczego po sześćdziesiątce ryzyko rośnie i co może zrobić rodzina.

Kto to jest lekomanka?

Lekomanka to kobieta uzależniona od leków albo przyjmująca je w nadmiarze, a lekoman to mężczyzna w tej samej sytuacji. To słowo z codziennego języka. W dokumentacji lekarz wpisze rozpoznanie zespołu uzależnienia od konkretnej grupy leków, na przykład od leków uspokajających i nasennych albo od opioidowych leków przeciwbólowych.

O uzależnieniu mówi się wtedy, gdy lek przestaje służyć leczeniu. Pojawia się przymus brania, utrata kontroli nad dawką, objawy po odstawieniu i branie mimo szkód. Pełną listę objawów, według których lekarz stawia rozpoznanie, opisujemy we wpisie o tym, jak objawia się lekomania.

Samo codzienne branie leku nie czyni nikogo lekomanką. Amerykańska agencja FDA (2020) podaje, że fizyczna zależność od benzodiazepin, czyli jednej z grup leków uspokajających i nasennych, może pojawić się po kilku dniach lub tygodniach regularnego stosowania, także w dawkach zaleconych przez lekarza. Organizm przyzwyczaja się wtedy do leku i źle znosi jego nagłe odstawienie. Z uzależnieniem mamy do czynienia dopiero wtedy, gdy dochodzi do tego przymus i utrata kontroli.

Kto najczęściej uzależnia się od leków? Dane o kobietach

Po leki uspokajające i nasenne z przepisu kobiety sięgają ponad dwa razy częściej niż mężczyźni, choć dostępne dane mówią o tym, kto bierze leki, a nie kto jest od nich uzależniony. Szczegółowe polskie dane o dorosłych, z podziałem na płeć i wiek, pochodzą z badania, które Fundacja CBOS przeprowadziła dla Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii od listopada 2014 do lutego 2015 r. na próbie osób w wieku 15-64 lata:

Źródło: Fundacja CBOS na zlecenie KBPN, badanie z przełomu 2014 i 2015 r., osoby w wieku 15-64 lata. Dane deklaratywne. Branie leku z przepisu nie oznacza uzależnienia.
GrupaLeki uspokajające lub nasenne z przepisu lekarza, ostatnie 12 miesięcyTe same leki bez przepisu lekarza, ostatnie 12 miesięcy
Kobiety7,5%1,8%
Mężczyźni3,4%0,2%
Kobiety w wieku 35-64 lata9,5%1,8%
Mężczyźni w wieku 35-64 lata4,1%0,4%
Wszyscy w wieku 55-64 lata10,0%0,1%

Autorzy badania zwracają uwagę na różnicę między płciami. U kobiet wiek ma wyraźny związek z braniem tych leków z przepisu: najwięcej, 9,5%, bierze je w grupie 35-64 lata. U mężczyzn takiego związku nie widać. Przy braniu bez przepisu różnica między płciami okazała się statystycznie istotna tylko dla ostatnich 30 dni (0,9% kobiet wobec 0,0% mężczyzn).

Podobny obraz daje duża analiza amerykańskich recept z 2008 r. (Olfson i in., JAMA Psychiatry 2015). Benzodiazepiny brało tam prawie dwa razy więcej kobiet niż mężczyzn.

Polskie badanie ma swoje granice. Kończy się na 64. roku życia, więc nie mówi nic o seniorkach, a nowszych polskich danych o dorosłych w takim zakresie nie znaleźliśmy. O tym, co popycha do sięgania po tabletki, piszemy we wpisie o przyczynach lekomanii.

W jakim wieku kobiety uzależniają się od leków?

Nie ma jednego wieku. Dane pokazują dwa okresy, w których kobiety częściej niż mężczyźni mają do czynienia z lekami uspokajającymi: szkołę, gdy dziewczęta próbują ich bez przepisu, i drugą połowę życia, gdy dostają je coraz częściej i biorą coraz dłużej.

Dane z różnych krajów i lat. Wiersze pokazują kierunek, nie pozwalają porównywać odsetków między sobą.
WiekCo pokazują daneŹródło
15-16 lat24,8% dziewcząt i 10,9% chłopców choć raz wzięło leki uspokajające lub nasenne bez przepisu lekarzaESPAD 2024, Polska
17-18 lat27,4% dziewcząt i 12,9% chłopców choć raz wzięło te leki bez przepisuESPAD 2024, Polska
35-64 lata9,5% kobiet i 4,1% mężczyzn brało je z przepisu w ciągu ostatniego rokuCBOS dla KBPN, 2014/2015, Polska
65-80 lat8,7% osób w tym wieku wykupiło w ciągu roku receptę na benzodiazepinę, prawie jedna trzecia z nich brała ją długoOlfson i in. 2015, USA

U nastolatek dochodzi jeszcze jedno ryzyko. W tym samym badaniu ESPAD 9,5% dziewcząt w wieku 15-16 lat próbowało łączyć alkohol z tabletkami. Jeśli niepokoisz się o córkę, sygnały, które widzi rodzina, zebraliśmy we wpisie o objawach lekomanii.

Z wiekiem zmienia się też sposób brania. W analizie amerykańskich recept wśród osób biorących benzodiazepiny odsetek tych, które brały je długo, czyli przez co najmniej 120 dni w roku, rósł z 14,7% w wieku 18-35 lat do 31,4% w wieku 65-80 lat. Jednocześnie coraz rzadziej wystawiał je psychiatra: w najstarszej grupie receptę od psychiatry dostało tylko 5,7% osób biorących te leki. O każdy lek uspokajający możesz więc zapytać lekarza, który go przepisuje, także rodzinnego: po co go bierzesz, jak długo i jak potem go odstawić.

Dlaczego po sześćdziesiątce leki uspokajające są groźniejsze

Starszy organizm wolniej rozkłada leki, a mózg silniej na nie reaguje. Amerykańskie Towarzystwo Geriatryczne w kryteriach Beersa (2023) zaleca, by u osób po 65. roku życia unikać wszystkich benzodiazepin, poza kilkoma wskazaniami, takimi jak padaczka, bo każda z nich zwiększa ryzyko zaburzeń poznawczych, majaczenia, upadków, złamań i wypadków drogowych. To samo zalecenie dotyczy leków nasennych z grupy tak zwanych Z-leków, na przykład zolpidemu. Według tego dokumentu dają one podobne działania niepożądane, a sen poprawiają niewiele.

Drugi powód to liczba leków. NIDA przytacza amerykańskie badanie, w którym ponad 80% osób w wieku 57-85 lat brało codziennie co najmniej jeden lek na receptę, a prawie połowa więcej niż pięć leków lub suplementów. Według tego samego badania co najmniej jedna na 25 osób w tym wieku była przez to narażona na groźną interakcję leków. Kryteria Beersa ostrzegają przed łączeniem benzodiazepin z opioidowymi lekami przeciwbólowymi, bo grozi to głęboką sedacją, zahamowaniem oddechu, śpiączką i śmiercią. FDA przestrzega też przed piciem alkoholu w trakcie brania benzodiazepin. O piciu w starszym wieku piszemy we wpisie Alkoholiczka: po czym poznać, kiedy pije i w jakim wieku.

Trzeci powód jest najmniej widoczny. Senność w dzień, chwiejny chód, luki w pamięci i upadki u starszej kobiety łatwo przypisać wiekowi. NIDA zwraca uwagę, że objawy zaburzeń związanych z substancjami bywają mylone z chorobami przewlekłymi albo ze zwykłym starzeniem się. Wśród czynników ryzyka w tym wieku wymienia przewlekły ból i choroby, śmierć bliskich, wymuszone przejście na emeryturę albo spadek dochodów, przeprowadzkę lub zmianę opieki oraz branie wielu leków i suplementów. Na tej samej liście jest poczucie izolacji społecznej. Samotność może więc mieć znaczenie, choć polskie badania o braniu leków jej nie mierzyły.

Leki bez recepty i reklama: co mówi prawo

W reklamie skierowanej do widzów nie zobaczysz leku uspokajającego na receptę. Prawo farmaceutyczne (art. 57) zakazuje kierowania do publicznej wiadomości reklamy leków wydawanych wyłącznie na receptę oraz leków zawierających środki odurzające i substancje psychotropowe. Reklamy w telewizji, radiu i internecie dotyczą więc leków bez recepty.

Leki bez recepty też bywają nadużywane, a przepisy biorą to pod uwagę. Według art. 71a leki bez recepty zawierające substancje o działaniu psychoaktywnym z wykazu ministra zdrowia sprzedają tylko apteki i punkty apteczne, a jednorazowo można kupić jedynie ograniczoną ilość. Farmaceuta odmawia sprzedaży osobie niepełnoletniej albo wtedy, gdy uzna, że lek może posłużyć do celów pozamedycznych. Wydając taki lek, ma obowiązek powiedzieć, że zawiera substancję psychoaktywną, i wyjaśnić dawkowanie oraz możliwe zagrożenia.

W praktyce wynikają z tego dwie wskazówki. Jeśli ulotka jest napisana drobnym drukiem albo trudnym językiem, poproś farmaceutę, żeby wyjaśnił ci, jak brać lek i z czym go nie łączyć. Jeśli kupujesz ten sam lek w kilku aptekach, żeby ominąć limit, to znak, że czas porozmawiać z lekarzem.

Jeśli martwisz się o mamę albo babcię

Zacznij od spisania leków, a nie od rozmowy o nałogu. Rozmowa o konkretnych tabletkach jest łatwiejsza niż spór o to, czy ktoś jest uzależniony.

  • Spiszcie razem wszystkie leki: na receptę, bez recepty i suplementy, z dawkami i nazwiskiem lekarza, który je przepisał.
  • Sprawdźcie w Internetowym Koncie Pacjenta, jakie e-recepty zostały wystawione i wykupione w ostatnich miesiącach, i od ilu lekarzy.
  • Umówcie wizytę u lekarza rodzinnego albo psychiatry i zabierzcie tę listę. Do psychiatry nie potrzeba skierowania.
  • Nie wyrzucaj i nie chowaj tabletek. Nagłe odstawienie leków uspokajających może wywołać drgawki.
  • Zwracaj uwagę na senność w dzień, upadki i splątanie, zwłaszcza po połączeniu leków z alkoholem, i nie zrzucaj ich od razu na wiek.

Bliscy osoby uzależnionej mogą sami skorzystać z pomocy w poradni leczenia uzależnień, na NFZ bez skierowania. Jak zacząć rozmowę i czego w niej unikać, opisujemy we wpisie o objawach lekomanii.

Jak bezpiecznie odstawić leki

Leki uspokajające i nasenne brane od dawna odstawia się stopniowo, według planu ustalonego z lekarzem. FDA ostrzega, że nagłe przerwanie albo zbyt szybkie zmniejszenie dawki benzodiazepin może wywołać objawy odstawienne, w tym drgawki, które zagrażają życiu. Agencja podkreśla też, że nie ma jednego schematu odstawiania dobrego dla wszystkich, więc plan układa się dla konkretnej osoby.

Lekarz oceni, czy dawkę można zmniejszać w domu, czy potrzebny jest detoks pod stałą opieką medyczną. Więcej o objawach odstawienia piszemy we wpisie o uzależnieniu od leków uspokajających i nasennych.

Dzwoń pod 112, gdy po odstawieniu leku pojawią się drgawki, albo gdy po połączeniu leków uspokajających z alkoholem albo z opioidowymi lekami przeciwbólowymi nie da się kogoś dobudzić i oddycha płytko. Jeśli w trakcie odstawiania pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, bezpłatnie, całą dobę). NIDA przytacza badanie z 2019 r., w którym myśli samobójcze miała ponad jedna czwarta osób po pięćdziesiątce nadużywających opioidów lub benzodiazepin, wobec 2% osób, które ich nie brały.

Gdzie szukać pomocy

Pierwszym adresem jest lekarz, który przepisuje lek, albo psychiatra. Do psychiatry i do poradni leczenia uzależnień na NFZ nie potrzebujesz skierowania. Anonimowo możesz zadzwonić pod bezpłatny Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990, czynny codziennie od 16 do 21. Pomaga także rodzinom.

W Centrum Terapii Kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej prowadzimy terapię lekomanii wyłącznie dla kobiet. Program trwa od 6 tygodni i jest przeznaczony dla kobiet po detoksie lekowym, które potrzebują dalszego obniżania dawek i chcą przygotować się do dłuższego leczenia. Obejmuje diagnozę, konsultacje medyczne, terapię indywidualną i grupową, warsztaty 12 Kroków AA oraz opracowanie i monitorowanie planu obniżania lub odstawiania leków.

Dla kobiet po 60. roku życia prowadzimy osobny program terapii dla seniorek. Poza terapią uzależnienia obejmuje pomoc opiekuna medycznego, aktywizację funkcji poznawczych, trening samodzielności oraz pracę ze stratą, żałobą i syndromem opuszczonego gniazda. Górnej granicy wieku nie ma: najstarsza z naszych pacjentek miała 76 lat. Dla rodzin organizujemy cykliczne warsztaty, w których można uczestniczyć również online.

Ośrodek jest prywatny, program lekowy kosztuje od 17 000 zł i nie wymaga skierowania. Różnice między leczeniem publicznym a prywatnym opisujemy we wpisie Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie. Jeśli chcesz zapytać o termin albo o to, czy program jest dla ciebie lub dla twojej mamy, zadzwoń pod 735 469 430 albo napisz do nas.

Najczęściej zadawane pytania

Kto to jest lekomanka?
Lekomanka to kobieta uzależniona od leków albo przyjmująca je w nadmiarze. Męski odpowiednik to lekoman. To słowo z codziennego języka, a nie termin medyczny: lekarz rozpoznaje zespół uzależnienia od konkretnej grupy leków, na przykład od leków uspokajających i nasennych albo od opioidowych leków przeciwbólowych.
Kto najczęściej uzależnia się od leków?
Dane mówią głównie o tym, kto bierze leki uspokajające i nasenne, a nie kto jest od nich uzależniony, i tu przeważają kobiety. W polskim badaniu Fundacji CBOS dla KBPN z przełomu 2014 i 2015 r. leki te z przepisu lekarza przyjmowało w ciągu roku 7,5% kobiet i 3,4% mężczyzn. Amerykańska analiza recept z 2008 r. pokazała, że benzodiazepiny brało prawie dwa razy więcej kobiet niż mężczyzn.
W jakim wieku kobiety najczęściej biorą leki uspokajające i nasenne?
Odsetek rośnie z wiekiem. W polskim badaniu z lat 2014-2015 leki te z przepisu brało w ciągu roku 3,7% osób w wieku 15-24 lata i 10% w wieku 55-64 lata, a wśród kobiet najwięcej w grupie 35-64 lata. Osoby po 65. roku życia częściej biorą je długo. Drugim okresem ryzyka jest szkoła: w badaniu ESPAD 2024 co czwarta dziewczyna w wieku 15-16 lat próbowała tych leków bez przepisu.
Czy seniorka może brać leki nasenne?
Decyzję podejmuje lekarz, ale wytyczne są ostrożne. Kryteria Beersa Amerykańskiego Towarzystwa Geriatrycznego z 2023 r. zalecają, by u osób po 65. roku życia unikać benzodiazepin i leków nasennych z grupy Z-leków, bo zwiększają ryzyko upadków, złamań, majaczenia i zaburzeń poznawczych. Jeśli mama bierze takie leki od lat, nie odstawiajcie ich same, tylko umówcie wizytę i ustalcie plan.
Czy leki bez recepty mogą uzależniać?
Niektóre tak. Dlatego Prawo farmaceutyczne ogranicza jednorazową sprzedaż leków bez recepty zawierających substancje o działaniu psychoaktywnym, a farmaceuta odmawia ich wydania, gdy uzna, że mogą posłużyć do celów pozamedycznych. Kupowanie tego samego leku w kilku aptekach to sygnał, żeby porozmawiać z lekarzem.
Czy można samej odstawić leki uspokajające?
Nie, jeśli bierzesz je dłużej. FDA ostrzega, że nagłe odstawienie albo zbyt szybkie zmniejszenie dawki benzodiazepin może wywołać drgawki zagrażające życiu. Dawkę zmniejsza się stopniowo, według planu ustalonego z lekarzem dla konkretnej osoby. Przy drgawkach dzwoń pod 112.
Czy leczenie lekomanii jest na NFZ?
Tak. Poradnie leczenia uzależnień na NFZ przyjmują bez skierowania, podobnie jak psychiatra, a z pomocy mogą korzystać także bliscy. Nasz ośrodek jest prywatny: stacjonarny program dla kobiet uzależnionych od leków trwa od 6 tygodni, kosztuje od 17 000 zł i również nie wymaga skierowania. NFZ czy prywatnie: porównanie
Czy jest górna granica wieku na terapię w ośrodku?
Nie. Liczy się gotowość do leczenia, a nie wiek. Najstarsza z naszych pacjentek miała 76 lat. Dla kobiet po 60. roku życia prowadzimy osobny program, który obejmuje też aktywizację funkcji poznawczych, trening samodzielności i pracę ze stratą i żałobą. Program terapii dla seniorek

Źródła

  1. Fundacja CBOS na zlecenie Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii. Oszacowanie rozpowszechnienia wybranych uzależnień behawioralnych oraz analiza korelacji pomiędzy występowaniem uzależnień behawioralnych a używaniem substancji psychoaktywnych, 2015.
  2. Instytut Psychiatrii i Neurologii na zlecenie KCPU. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2024 r. (ESPAD), 2024.
  3. JAMA Psychiatry (Olfson M., King M., Schoenbaum M.). Benzodiazepine use in the United States, 2015.
  4. Journal of the American Geriatrics Society. American Geriatrics Society 2023 updated AGS Beers Criteria for potentially inappropriate medication use in older adults, 2023.
  5. U.S. Food and Drug Administration. FDA requiring Boxed Warning updated to improve safe use of benzodiazepine drug class, 2020.
  6. National Institute on Drug Abuse (NIDA). Substance Use in Older Adults DrugFacts, 2020.
  7. Internetowy System Aktów Prawnych, Sejm RP. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 612), art. 57 i 71a, 2026.
  8. pacjent.gov.pl. Kto i kiedy nie potrzebuje skierowania, 2026.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania