Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Wsparcie społeczne w leczeniu uzależnień

Jan Paweł II o uzależnieniach: przesłanie o wolności

Zaktualizowano Problemy społeczne
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Jan Paweł II widział źródło uzależnienia od alkoholu i narkotyków w pustce egzystencjalnej: w braku wartości i braku zaufania do siebie, do innych ludzi i do życia. Osoby uzależnione nazywał ofiarami, którym trzeba pomóc, a od społeczeństwa i władz domagał się prawa, struktur i odważnych działań. Alkoholu i narkotyków nie oceniał jednakowo: umiarkowane picie nie łamie według niego zakazów moralnych, a branie narkotyków jest niedopuszczalne zawsze.

Poniżej zebraliśmy te jego wypowiedzi, które da się sprawdzić w źródłach, przede wszystkim w tekstach opublikowanych przez Watykan, z datą i adresatem. W sieci krąży wiele cytatów przypisywanych papieżowi bez źródła, dlatego pomijamy te, których nie znaleźliśmy w oryginałach. Osobno wyjaśniamy, skąd wzięła się abstynencja w strajkującej Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku i co z papieskiego przesłania wynika dla kobiety, która szuka dziś leczenia.

Co Jan Paweł II mówił o uzależnieniach?

Najkrócej: nałóg wyrasta z pustki, osoba uzależniona potrzebuje pomocy, a państwo i Kościół mają obowiązek tej pomocy udzielić. Najpełniej papież powiedział to 23 listopada 1991 roku w Watykanie, na zakończenie VI Międzynarodowej Konferencji „Narkotyki i alkohol przeciw życiu”, którą zorganizowała Papieska Rada ds. Duszpasterstwa Służby Zdrowia. Mówił o tym także wcześniej: do uczestników konferencji o alkoholizmie, do terapeutów i do Polaków.

Daty i miejsca według tekstów na stronie Watykanu i opracowania Katolickiej Agencji Informacyjnej. Pełna lista jest w Źródłach.
Kiedy i gdzieDo kogo mówiłNajważniejsza myśl
23 października 1978Polacy (pierwszy list po wyborze na papieża)Prośba, by przeciwstawiać się wszystkiemu, co uwłacza godności człowieka. W odpowiedzi powstała Krucjata Wyzwolenia Człowieka
22 czerwca 1984Uczestnicy międzynarodowej konferencji o alkoholizmieAlkoholizm to jedna z najgorszych plag współczesnego społeczeństwa. Potrzeba leczenia i profilaktyki oraz wspólnej pracy medycyny, psychologii, socjologii i religii
7 września 1984, Castel GandolfoVIII Światowy Kongres Wspólnot TerapeutycznychNarkotyku nie pokonuje się narkotykiem. Legalizacja, nawet częściowa, nie przynosi zamierzonych skutków. Wspólnoty terapeutyczne dowiodły, że z nałogu da się wyjść
12 czerwca 1987, Jasna GóraWierni po Apelu JasnogórskimCzłowiekowi nie wolno niszczyć siebie, bo nie żyje tylko dla siebie. Podziękowanie dla tych, którzy walczą o trzeźwość
23 listopada 1991, WatykanVI Międzynarodowa Konferencja „Narkotyki i alkohol przeciw życiu”Źródłem nałogu jest pustka egzystencjalna. Uzależnieni są ofiarami handlarzy śmiercią. Potrzeba prawa, struktur i odważnych działań

Przemówienia z 1984 i 1991 roku są dostępne po włosku, tekst z Jasnej Góry po polsku. Streszczamy je własnymi słowami.

Gdzie Jan Paweł II widział źródło nałogu?

W pustce egzystencjalnej. W 1991 roku powiedział, że u korzeni nadużywania alkoholu i brania narkotyków leży zwykle brak wartości oraz brak zaufania do siebie, do innych ludzi i do życia. Dodał, że kiedy nałóg już się utrwali, trudności z wyjściem z niego pogłębiają poczucie beznadziei u osoby uzależnionej, w jej rodzinie i w otoczeniu.

Drugą przyczynę widział poza samym uzależnionym. Mówił o wielkich interesach gospodarczych, a czasem politycznych, które napędzają rozprzestrzenianie się alkoholu i narkotyków, oraz o handlarzach śmiercią, którzy kuszą złudną wolnością i fałszywą obietnicą szczęścia. W 1984 roku wskazywał na powiązania rynku narkotyków z przestępczością zorganizowaną.

Do tego dochodzą warunki życia. W tym samym przemówieniu z 1991 roku papież wymienił sprawy, za które odpowiadają instytucje publiczne: kryzys rodziny, bezrobocie młodych, mieszkanie, opiekę zdrowotną i społeczną oraz szkołę.

O tym, dlaczego obietnica wolności jest w narkotykach złudna, piszemy w tekście Dlaczego narkotyki nie dają wolności?.

Alkohol a narkotyki: czy papież oceniał je tak samo?

Nie. W 1991 roku powiedział wprost, że między sięganiem po alkohol a sięganiem po narkotyki jest wyraźna różnica.

PytanieAlkoholNarkotyki
Jak oceniał używanie (1991)Umiarkowane picie alkoholu jako napoju nie narusza zakazów moralnych. Potępić trzeba nadużywanieBranie narkotyków jest niedopuszczalne zawsze, bo oznacza nieuzasadnioną rezygnację z myślenia, chcenia i działania jak wolna osoba
Co proponował (1984)Leczenie, profilaktykę przez wychowanie oraz rehabilitacjęZapobieganie, zwalczanie i rehabilitację. Legalizację, nawet częściową, odrzucał

Ta różnica dotyczy oceny moralnej, a nie ryzyka dla zdrowia. Dla osoby uzależnionej od alkoholu umiarkowane picie nie jest rozwiązaniem: model Minnesota, na którym opiera się program naszego ośrodka, zakłada, że powrót do kontrolowanego picia nie jest możliwy, a celem leczenia jest trwała abstynencja.

Jak nadużywanie alkoholu i odpowiedzialność osoby uzależnionej ocenia Katechizm, opisujemy w tekście Alkoholizm: grzech czy choroba?.

Czy osoba uzależniona jest ofiarą, czy winną?

Jan Paweł II nazywał osoby uzależnione ofiarami, ale nie zdejmował z nich odpowiedzialności. W 1991 roku porównał je do człowieka napadniętego przy drodze z przypowieści o miłosiernym Samarytaninie: zostały ograbione z tego, co najcenniejsze, i potrzebują kogoś, kto się przy nich zatrzyma. W 1984 roku mówił o ofiarach, które bywają tylko po części winne.

Na Jasnej Górze 12 czerwca 1987 roku, mówiąc o nałogu i trzeźwości, zwrócił się do słuchacza na „ty”. Mówił, że człowiekowi nie wolno niszczyć siebie, bo nie żyje tylko dla siebie: szkodzi rodzinie i dzieciom, osłabia społeczeństwo, które liczy na jego trzeźwość. W tym samym przemówieniu upomniał tych, którzy zarabiają na cudzej słabości, i stwierdził, że nie wolno sprzedawać człowieka dla doraźnego, niegodziwego zysku.

Program naszego ośrodka przyjmuje, że uzależnienie jest chorobą w rozumieniu klasyfikacji ICD-11 i że nie przypisuje się za nie osobistej winy. Pacjentka nie odpowiada za to, że zachorowała, ale ma wpływ na to, czy podejmie leczenie.

Co papież mówił Polakom o trzeźwości?

Prosił, żeby ruchu trzeźwościowego nie lekceważyć. Na Jasnej Górze w 1987 roku podziękował wszystkim, którzy walczą o trzeźwość własną i cudzą, zwłaszcza w sierpniu, i dodał: „Nie wolno tych inicjatyw ośmieszać i pomniejszać!”. Zachęcał, by nie ulegać zwyczajowi i opinii otoczenia, i przypomniał, że wolność nie została człowiekowi dana po to, żeby niszczył siebie i innych.

Sierpień jest w polskim Kościele miesiącem abstynencji od 1984 roku. Konferencja Episkopatu Polski tłumaczy to przypadającymi wtedy świętami maryjnymi i rocznicą odnowienia Jasnogórskich Ślubów Narodu.

Do Polaków papież zwrócił się już 23 października 1978 roku. W pierwszym liście po wyborze prosił rodaków, by przeciwstawiali się wszystkiemu, co uwłacza godności człowieka. W zdaniu, które się z tego listu przytacza, słowo „alkohol” nie pada. Według Katolickiej Agencji Informacyjnej ks. Franciszek Blachnicki odpowiedział na ten apel, organizując Krucjatę Wyzwolenia Człowieka, ruch dobrowolnej abstynencji. Ogłoszono ją w 1979 roku na lotnisku w Nowym Targu, podczas pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.

Dlaczego w strajkującej Stoczni Gdańskiej obowiązywała abstynencja?

Bo tak zdecydował komitet strajkowy. Strajk w Stoczni Gdańskiej zaczął się 14 sierpnia 1980 roku. Według kalendarium Encyklopedii Solidarności, którą publikuje Instytut Pamięci Narodowej, 18 sierpnia Międzyzakładowy Komitet Strajkowy zaapelował do władz Trójmiasta o zakaz sprzedaży alkoholu.

Materiał edukacyjny Ministerstwa Edukacji Narodowej podaje, że komitet wydał czasowy zakaz sprzedaży i spożycia alkoholu, a jego autorytet był tak duży, że mieszkańcy Trójmiasta i przyjezdni tego zakazu przestrzegali. Ten sam materiał wymienia zakaz obok decyzji, by robotnicy nie wychodzili na ulice i nie dawali władzom pretekstu do użycia siły.

Papież był w stoczni obecny symbolicznie. 17 sierpnia przed bramą nr 2 odprawiono mszę polową, a na bramie wisiał jego portret. Nie znaleźliśmy natomiast źródła, które potwierdzałoby, że strajkujący kierowali się konkretnym zdaniem Jana Pawła II o trzeźwości. Słowa o tym, że pijący niszczy siebie i osłabia społeczeństwo, padły na Jasnej Górze dopiero w 1987 roku, siedem lat po strajku.

Czy wiara wystarczy, żeby wyjść z nałogu?

Sam Jan Paweł II tak nie twierdził. W 1984 roku mówił uczestnikom konferencji o alkoholizmie, że potrzeba zarówno leczenia, jak i profilaktyki, a do tego wspólnej pracy medycyny, psychologii, socjologii i religii. O potrzebie modlitwy mówił w tym samym przemówieniu, obok leczenia. Wspólnoty terapeutyczne, jak mówił, dowiodły w praktyce, że z nałogu da się wyjść. W 1991 roku obok tego, co nazwał terapią miłości, żądał prawa, struktur i odważnych działań.

Dla osoby wierzącej przesłanie papieża może być powodem, żeby zacząć się leczyć, ale leczenia nie zastępuje. W naszym ośrodku program opiera się na terapii relacyjnej kobiet i na modelu Minnesota. Trzon stanowi terapia grupowa, a uzupełniają ją praca indywidualna i warsztaty 12 Kroków. W zespole pracują terapeuci, lekarze, psychologowie i osoby zdrowiejące z AA, a kapelanem ośrodka jest ks. Józef Walusiak, który jest też specjalistą terapii uzależnień. Na terenie ośrodka spotyka się grupa AA „Teresa”, o której piszemy w tekście Miting AA.

Program 12 kroków odwołuje się do Siły Wyższej. Jak ją rozumieć i skąd wziął się ten program, wyjaśniamy w tekście Program 12 kroków AA.

Papież mówił też o rodzinie: w 1984 roku wymieniał uratowane małżeństwa i pojednane rodziny jako owoc pracy ludzi, którzy pomagają osobom uzależnionym. W naszym programie bliscy biorą udział w terapii, a więcej o ich roli jest w tekście Rola wsparcia rodziny w terapii alkoholowej.

Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Jak wygląda u nas terapia uzależnień, opisujemy na stronie ośrodka. Bezpłatne leczenie w placówkach z kontraktem NFZ i różnice między obiema drogami omawiamy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Najczęściej zadawane pytania

Co Jan Paweł II mówił o alkoholizmie?
W 1984 roku nazwał alkoholizm jedną z najgorszych plag współczesnego społeczeństwa i mówił, że wymaga on leczenia, profilaktyki oraz współpracy medycyny, psychologii, socjologii i religii. W 1987 roku na Jasnej Górze przypominał, że człowiekowi nie wolno niszczyć siebie, bo szkodzi też rodzinie, dzieciom i społeczeństwu. W 1991 roku wskazał jako źródło nałogu pustkę egzystencjalną.
Co Jan Paweł II mówił o narkotykach?
Uważał, że branie narkotyków jest niedopuszczalne zawsze, bo oznacza rezygnację z myślenia, chcenia i działania jak wolna osoba. W 1984 roku powiedział, że narkotyku nie pokonuje się narkotykiem, i odrzucił legalizację, nawet częściową. Proponował zapobieganie, zwalczanie i rehabilitację, a osoby uzależnione nazywał ofiarami handlarzy śmiercią.
Czy Jan Paweł II uważał picie alkoholu za grzech?
Nie samo picie. W przemówieniu z 23 listopada 1991 roku powiedział, że umiarkowane używanie alkoholu jako napoju nie narusza zakazów moralnych, a potępić trzeba nadużywanie. To ocena moralna. W leczeniu osoby uzależnionej celem pozostaje abstynencja. Alkoholizm: grzech czy choroba?
Dlaczego w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku nie było alkoholu?
Zakaz wprowadził Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. Według Encyklopedii Solidarności 18 sierpnia 1980 roku komitet zaapelował do władz Trójmiasta o zakaz sprzedaży alkoholu, a materiał edukacyjny Ministerstwa Edukacji Narodowej podaje, że wydał też czasowy zakaz sprzedaży i spożycia. Na bramie stoczni wisiał portret Jana Pawła II, ale nie znaleźliśmy źródła, które wiązałoby zakaz z konkretnym zdaniem papieża.
Dlaczego sierpień jest miesiącem trzeźwości?
Konferencja Episkopatu Polski podaje, że sierpień jest miesiącem abstynencji od 1984 roku ze względu na przypadające wtedy święta maryjne i rocznicę odnowienia Jasnogórskich Ślubów Narodu. Jan Paweł II w 1987 roku na Jasnej Górze dziękował tym, którzy podejmują takie inicjatywy, zwłaszcza w sierpniu.
Czy modlitwa wystarczy, żeby przestać pić?
Jan Paweł II tak nie twierdził. Mówił o potrzebie modlitwy, ale w tym samym przemówieniu z 1984 roku wymieniał leczenie, profilaktykę i współpracę medycyny, psychologii, socjologii i religii. Program naszego ośrodka traktuje uzależnienie jako chorobę w rozumieniu ICD-11 i łączy terapię grupową i indywidualną z warsztatami 12 Kroków. W zespole jest też kapelan. Terapia uzależnień dla kobiet

Źródła

  1. Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie na zakończenie VI Międzynarodowej Konferencji „Droga e alcool contro la vita”, 23 listopada 1991 (tekst włoski), 1991.
  2. Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie do wiernych po Apelu Jasnogórskim, Częstochowa, 12 czerwca 1987, 1987.
  3. Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie do uczestników VIII Światowego Kongresu Wspólnot Terapeutycznych, 7 września 1984 (tekst włoski), 1984.
  4. Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie do uczestników międzynarodowej konferencji o alkoholizmie, 22 czerwca 1984 (tekst włoski), 1984.
  5. Encyklopedia Solidarności, Instytut Pamięci Narodowej. Kalendarium Solidarności: sierpień 1980.
  6. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Ministerstwo Edukacji Narodowej. Sierpień 1980 i Solidarność (materiał edukacyjny).
  7. Katolicka Agencja Informacyjna. Zaangażowanie polskiego Episkopatu na rzecz trzeźwości, 2021.
  8. Konferencja Episkopatu Polski. Sierpień miesiącem abstynencji: apel Zespołu KEP ds. Apostolstwa Trzeźwości i Osób Uzależnionych, 2019.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania