Czy kult ciała wywołuje anoreksję, bulimię i ortoreksję?

Kult ciała sam nie wywołuje anoreksji, bulimii ani ortoreksji, ale presja szczupłej sylwetki należy do potwierdzonych czynników ryzyka zaburzeń odżywiania. Wzorce „idealnego ciała” ogląda prawie każda z nas, a choruje mniejszość. Najbardziej narażone są osoby z wrodzoną podatnością, zwłaszcza gdy do presji dochodzą diety, dokuczanie albo sport, w którym liczy się szczupłość (Schaumberg i in., 2017).

W tym tekście zbieramy, co badania mówią o wpływie kultury, mediów i Instagramu, czym różnią się trzy zaburzenia z tytułu, jak chronić siebie i córkę oraz gdzie szukać pomocy.

Co to jest kult ciała?

Kult ciała to przekonanie, że wygląd świadczy o wartości człowieka, a ciało jest projektem, który trzeba stale poprawiać dietą i treningiem, a potem pokazywać. Szczupła albo wysportowana sylwetka uchodzi w nim za dowód silnej woli, a waga za miarę tego, czy panujesz nad własnym życiem.

Skalę zjawiska widać w badaniach nastolatków. W międzynarodowym badaniu HBSC z lat 2021/2022 wzięło udział 279 tysięcy uczniów w wieku 11, 13 i 15 lat z 44 krajów i regionów, w tym z Polski. Prawie co trzeci nastolatek (29%) uważał się za zbyt grubego, a wśród 15-letnich dziewcząt odsetek ten wynosił 38%. Nadwagę i otyłość częściej mieli chłopcy, ale za zbyt grube częściej uważały się dziewczęta. Między 2018 a 2022 rokiem odsetek młodzieży, która uważa się za zbyt grubą, wzrósł we wszystkich grupach wieku i płci (WHO, 2024).

Autorzy raportu przypominają, że silne niezadowolenie z własnego ciała zapowiada między innymi zaburzone jedzenie.

Czy kult ciała wywołuje zaburzenia odżywiania?

Kult ciała zwiększa ryzyko, ale sam choroby nie wywołuje. Przegląd badań przygotowany dla Academy for Eating Disorders zalicza kulturową presję na szczupłość do czynników ryzyka. Autorzy zwracają jednak uwagę na paradoks: diety i dążenie do szczupłości są w krajach uprzemysłowionych powszechne, a pełnoobjawowe zaburzenia odżywiania pozostają rzadkie (Schaumberg i in., 2017).

Dużą część różnicy tłumaczą geny. W badaniach bliźniąt czynniki genetyczne odpowiadają za 48-74% podatności na anoreksję, 55-62% na bulimię i 39-45% na zaburzenie z napadami objadania się. Autorzy przeglądu uważają, że presja otoczenia uderza najmocniej w osoby, które mają taką wrodzoną podatność.

Jako wyzwalacze wymieniają diety, dokuczanie i nękanie, sport, w którym ceni się szczupłą sylwetkę, oraz niektóre treści w mediach społecznościowych. Osoba podatna może sama szukać takiego otoczenia, więc trudno rozdzielić, co było pierwsze: presja czy skłonność.

Ten sam przegląd nazywa zaburzenia odżywiania poważnymi chorobami, na które wpływa biologia, a nie wyborem, i stwierdza, że rodzina nie ponosi za nie winy. Mity o chorych i ich rodzicach omawiamy w tekście Anorektyczka: kim jest i czy to rozpieszczona jedynaczka?

Czy zaburzenia odżywiania to choroba naszych czasów?

Częściowo tak: zaburzeń odżywiania przybywa, a zmiana kultury potrafi w kilka lat zwiększyć liczbę zaburzonych zachowań jedzeniowych. To drugie widać w badaniu z Fidżi. W prowincji Nadroga telewizja pojawiła się w 1995 roku. Badacze z Harvard Medical School przebadali uczennice kilka tygodni po jej uruchomieniu, a potem kolejną grupę po ponad trzech latach oglądania.

Odsetek dziewcząt z wynikiem wskazującym na ryzyko zaburzeń odżywiania w kwestionariuszu EAT-26 wzrósł z 12,7% do 29,2%. Wymiotów w celu kontroli wagi w 1995 roku nie zgłosiła żadna z badanych, a w 1998 roku 11,3%. Dziewczęta mówiły, że chcą schudnąć, żeby przypominać postacie z telewizji (Becker i in., 2002). Badanie było małe (63 i 65 uczennic), ale było pierwszym, które sprawdziło, co dzieje się z jedzeniem w społeczności wcześniej niemal odciętej od telewizji.

Wzrost liczby chorych widać w danych z wielu krajów. Przegląd badań opublikowanych w latach 2000-2018 wykazał, że średni odsetek osób chorujących w danym momencie wzrósł z 3,5% w latach 2000-2006 do 7,8% w latach 2013-2018 (Galmiche i in., 2019). Autorzy zaznaczają, że zestawianie tak różnych badań jest trudne, więc te liczby pokazują kierunek zmian, a nie dokładną skalę.

Anoreksja, bulimia i ortoreksja: czym się różnią?

Wszystkie trzy zaburzenia łączy przymus kontrolowania jedzenia, ale każde dotyczy czegoś innego. Anoreksja kręci się wokół ilości jedzenia i wagi, bulimia wokół cyklu objadania się i pozbywania się jedzenia, a ortoreksja wokół jakości i „czystości” tego, co jesz.

Granice między tymi zaburzeniami nie są sztywne. Ortoreksja często współwystępuje z anoreksją (Turner i Lefevre, 2017). Objawy, przyczyny i leczenie opisujemy szczegółowo w tekstach o anoreksji u kobiet i o bulimii.

Jak media społecznościowe wpływają na obraz ciała?

Wyidealizowane zdjęcia ciał w mediach społecznościowych od razu pogarszają obraz własnego ciała, a sama ilość czasu spędzanego w tych serwisach wiąże się z nim w dłuższym okresie słabo. Tak wynika z czterech metaanaliz opublikowanych w 2021 roku.

W eksperymentach (24 próby, 3816 osób) zdjęcia „idealnych” sylwetek obniżały zadowolenie z własnego wyglądu wyraźniej niż zdjęcia niezwiązane z wyglądem, a efekt był umiarkowany. Znaczenie miał też kontekst, na przykład komentarze i podpisy: w bardziej obciążającym otoczeniu zdjęcia szkodziły nieco bardziej. W badaniach, które śledziły te same osoby przez dłuższy czas (10 prób, 5177 osób), związek między korzystaniem z mediów społecznościowych a obrazem ciała był znikomy (de Valle i in., 2021).

Z tych wyników płynie praktyczna rada: ważniejsze od liczby godzin w telefonie jest to, co oglądasz. Autorzy zalecają, by terapeuci u osób zagrożonych zaburzeniami obrazu ciała rozmawiali właśnie o kontakcie z wyidealizowanymi zdjęciami.

Skąd bierze się ortoreksja i co ma z nią wspólnego Instagram?

Ortoreksja zaczyna się od dbania o zdrowe jedzenie, które przechodzi w obsesję na punkcie „prawidłowej” diety, a w kulturze „fit” łatwo ją pomylić z troską o zdrowie. Nazwę, utworzoną od greckich słów oznaczających „właściwy” i „apetyt”, zaproponowano w 1997 roku. Ortoreksja nie jest oficjalną diagnozą. W 2022 roku 47 specjalistów od zaburzeń odżywiania z 14 krajów uzgodniło jej definicję i zaproponowało kryteria rozpoznania (Donini i in., 2022).

Z mediami społecznościowymi łączy ją badanie naukowców z University College London. Ankietę wypełniło 680 kobiet obserwujących konta o zdrowym jedzeniu. Im częściej korzystały z Instagramu, tym więcej miały objawów ortoreksji. W przypadku innych serwisów taki związek był słaby albo nie występował (Turner i Lefevre, 2017).

Prawie połowa badanych (49%) uzyskała w kwestionariuszu ORTO-15 wynik wskazujący na ortoreksję. ORTO-15 to narzędzie przesiewowe, więc taki wynik nie jest diagnozą. Samo badanie pokazuje związek, a nie przyczynę, ale widać w nim, jak często takie objawy pojawiają się wśród osób, które śledzą konta o „zdrowym jedzeniu”. Objawy i leczenie ortoreksji opisujemy w osobnym tekście o obsesji zdrowego jedzenia.

Kto najczęściej choruje na zaburzenia odżywiania?

Najczęściej chorują dziewczęta i młode kobiety, ale zaburzenia odżywiania zdarzają się w każdym wieku, u obu płci i przy każdej masie ciała. W przeglądzie badań z lat 2000-2018 zaburzenie odżywiania w ciągu życia miało średnio 8,4% kobiet i 2,2% mężczyzn (Galmiche i in., 2019). Anoreksja i bulimia zaczynają się zwykle w okresie dojrzewania albo we wczesnej dorosłości.

Zaburzenia odżywiania nie mijają z wiekiem. W jednym z badań przytaczanych w przeglądzie z 2017 roku co najmniej jeden objaw zaburzenia odżywiania zgłosiło 13% z 2000 kobiet po pięćdziesiątce, a objawy bulimiczne są u kobiet w średnim wieku stosunkowo częste (Schaumberg i in., 2017).

Nie potwierdza się za to stereotyp „choroby bogatych domów”. Badania nie pokazują stałego związku między statusem materialnym a ryzykiem zaburzeń odżywiania (Schaumberg i in., 2017). W badaniu HBSC w wielu krajach za zbyt grubych najczęściej uważali się nastolatkowie z najmniej zamożnych rodzin (WHO, 2024).

Jak chronić siebie i córkę przed presją wyglądu?

Możesz ograniczać wyzwalacze, które badania łączą z zachorowaniem: diety, dokuczanie i kontakt z wyidealizowanymi zdjęciami. W domu przekłada się to na kilka konkretnych zasad:

• Nie komentuj wagi ani sylwetki dziecka, także pochwałami za schudnięcie, i nie pozwalaj na docinki o wyglądzie w domu. Dokuczanie badacze wymieniają wśród wyzwalaczy.
• Nie odchudzaj się na oczach córki i nie wprowadzaj diet bez wskazań lekarza. Diety również są na liście wyzwalaczy.
• Przejrzyjcie razem, kogo obserwujecie w mediach społecznościowych, i usuńcie konta, po których czujecie się gorzej ze swoim ciałem.
• Mów otwarcie, że zdjęcia w sieci bywają filtrowane i retuszowane.
• Jeśli córka trenuje sport, w którym liczy się waga, zwróć uwagę, jak trener mówi o jedzeniu i sylwetce.
• Chwal za to, co robi i jaka jest, a nie za to, jak wygląda.

Działają też programy profilaktyczne dla nastolatek i młodych kobiet. Dobrze przebadany jest amerykański Body Project: zwykle cztery spotkania w grupie, podczas których uczestniczki same wymieniają koszty pogoni za szczupłością, w scenkach odwodzą prowadzących od dążenia do tego ideału i piszą listy z radami, jak nie popaść w kompleksy dotyczące ciała. Metaanaliza 56 badań wykazała, że takie programy zmniejszają przywiązanie do ideału szczupłości, niezadowolenie z ciała i objawy zaburzeń odżywiania. W jednym z badań w ciągu trzech lat pełne lub częściowe zaburzenie odżywiania rozwinęło się u 6% uczestniczek programu i u 15% dziewcząt z grupy kontrolnej, która tylko wypełniała ankiety (Stice i in., 2019).

Kiedy dbanie o sylwetkę staje się chorobą?

Dbanie o sylwetkę staje się chorobą, gdy jedzenie i waga zaczynają rządzić dniem, nastrojem i relacjami. Sygnały, z którymi pora pójść do lekarza:

• myśli o jedzeniu, kaloriach albo „czystości” produktów zajmują większą część dnia,
• lista zakazanych produktów wciąż się wydłuża, a zjedzenie czegoś „złego” wywołuje wstyd albo panikę,
• po jedzeniu pojawiają się wymioty, środki przeczyszczające albo ćwiczenia „za karę”,
• unikasz wspólnych posiłków i spotkań, na których jest jedzenie,
• to, co pokazuje waga, decyduje, jak oceniasz siebie danego dnia,
• waga szybko spada albo ustała miesiączka.

Krótki kwestionariusz przesiewowy SCOFF z pięcioma pytaniami opisujemy w tekście o diagnozie anoreksji. Jego wynik nie zastępuje wizyty u lekarza.

Jeśli ktoś mdleje, ma kołatanie serca, jest splątany albo mówi o samobójstwie, dzwoń pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działa Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym (800 70 2222) oraz telefon zaufania dla dzieci i młodzieży (116 111). Dorośli w kryzysie emocjonalnym mogą dzwonić także pod bezpłatny numer 116 123.

Jak leczy się zaburzenia odżywiania i gdzie szukać pomocy?

Na NFZ zaburzenia odżywiania leczy się bezpłatnie, a do psychiatry nie potrzebujesz skierowania. Najczęściej zaczyna się od psychiatry i psychoterapii ambulatoryjnej, a gdy zagrożone jest zdrowie fizyczne, leczenie prowadzi szpital. Czym ta droga różni się od prywatnej, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Nasz ośrodek, Centrum Terapii Kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej, jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Jesteśmy ośrodkiem leczenia uzależnień. Przyjmujemy dorosłe kobiety, u których anoreksja lub bulimia idzie w parze z uzależnieniem od alkoholu, leków albo narkotyków, oraz te, u których zaburzenie odżywiania ma przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Zaburzenia odżywiania często współwystępują z depresją, lękiem i uzależnieniami, a u naszych pacjentek to połączenie zdarza się najczęściej.

Program trwa 2, 4 albo 6 tygodni i kosztuje odpowiednio 5500 zł, 11 000 zł i 15 000 zł. Diagnozę stawia lekarz psychiatra, nad stanem fizycznym czuwają lekarz internista i pielęgniarka, a w zespole jest psychodietetyk. Przy zaburzeniach odżywiania pracujemy przede wszystkim z obrazem własnego ciała, z poczuciem kontroli i z wyzwalaczami, czyli z tym, co presja wyglądu wzmacnia. Regularne, wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii, a bliscy mogą wziąć udział w warsztatach dla rodzin, także online. Szczegóły opisujemy na stronie terapii zaburzeń.

Jeśli chorujesz wyłącznie na zaburzenie odżywiania, bez uzależnienia, właściwsza będzie zwykle psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny, i powiemy ci to przez telefon, zanim wpłacisz zaliczkę. Możesz też zacząć od jednej konsultacji z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut). Jeśli chcesz zapytać o siebie albo o bliską osobę, skontaktuj się z nami: dzwonić można codziennie od 8:00 do 20:00.