
Anoreksja u kobiet: pierwsze objawy, przyczyny i leczenie
Anoreksja, czyli jadłowstręt psychiczny, to choroba psychiczna, w której kobieta utrzymuje zbyt niską wagę: ogranicza jedzenie, nadmiernie ćwiczy, bierze środki przeczyszczające albo prowokuje wymioty. Zwykle robi to z lęku przed przytyciem i często widzi siebie jako grubą, nawet gdy ma niedowagę. Pierwsze objawy pojawiają się stopniowo: pomijane posiłki, coraz mniejsze porcje, unikanie wspólnego stołu, ciągłe myślenie o jedzeniu i wadze. Anoreksję leczy się psychoterapią połączoną z odbudową masy ciała pod kontrolą lekarza, a w długich obserwacjach większość chorych zdrowieje, choć często trwa to latami.
Ten tekst prowadzi od pierwszych sygnałów do leczenia. Progi BMI i kryteria rozpoznania opisujemy osobno w tekście Jakie są symptomy anoreksji?, a to, do jakiego lekarza iść i jakie badania zrobić, we wpisie Diagnoza anoreksji.
Co to jest anoreksja?
Anoreksja (łac. anorexia nervosa, po polsku jadłowstręt psychiczny) to zaburzenie odżywiania i poważna choroba psychiczna. Chora stara się utrzymać jak najniższą wagę, aż organizm zaczyna głodować, a o swoim ciele często myśli, że jest za duże, choć waży za mało (NHS, 2024).
Lekarze i badacze rozróżniają dwa typy anoreksji (Devoe i wsp., 2021):
- restrykcyjny: chora chudnie przede wszystkim dlatego, że ogranicza jedzenie,
- żarłoczno-przeczyszczający: pojawiają się też napady objadania się albo pozbywanie się jedzenia przez wymioty i środki przeczyszczające.
Od typu zależy część zagrożeń. Przy wymiotach i środkach przeczyszczających lekarz powinien sprawdzać gospodarkę wodno-elektrolitową (NICE, 2020), a przy typie żarłoczno-przeczyszczającym kilka razy częściej pojawia się też problem z alkoholem (o tym niżej).
Anoreksja najczęściej zaczyna się w okresie dojrzewania. U dziewcząt zachorowań jest najwięcej około 15. roku życia, a w ostatnich latach przybyło ich wśród dziewczynek poniżej 15 lat. Autorzy przeglądu, z którego pochodzą te dane, nie wiedzą, czy dzieci chorują wcześniej, czy chorobę szybciej się wykrywa (van Eeden i wsp., 2021). Według tego samego przeglądu anoreksję przechodzi w ciągu życia do 4% kobiet i około 0,3% mężczyzn. Choroba zdarza się też u kobiet dorosłych i starszych.
Pierwsze objawy anoreksji
Pierwsze objawy anoreksji widać zwykle w jedzeniu i w zachowaniu. Brytyjskie wytyczne NICE (2020) i NHS (2024) wymieniają wśród sygnałów, przy których trzeba pomyśleć o zaburzeniu odżywiania:
- pomijanie posiłków, coraz mniejsze porcje i unikanie produktów uznanych za „tuczące”,
- odchudzanie się mimo szczupłej sylwetki albo niedowagi,
- ciągłe myślenie o jedzeniu i drobiazgowe wybieranie tego, co trafia na talerz,
- wycofywanie się z sytuacji, w których się je: rodzinnych obiadów, spotkań przy stole, wyjść ze znajomymi,
- mijanie się z prawdą co do tego, co i kiedy się zjadło, oraz co do wagi,
- luźne, obszerne ubrania, które ukrywają sylwetkę,
- przesadne przejmowanie się wagą i sylwetką, na przykład lęk, że tabletki antykoncepcyjne spowodują przytycie,
- forsowne ćwiczenia, wymioty, środki przeczyszczające albo tabletki odchudzające,
- szybki spadek wagi, zawroty głowy, marznięcie, bladość, kołatanie serca.
Wśród sygnałów NICE wymienia też to, że rodzina zauważa zmianę w sposobie jedzenia. Twoje obserwacje mają więc znaczenie, nawet jeśli bliska twierdzi, że wszystko jest w porządku. Wytyczne zwracają uwagę, że osobom z zaburzeniem odżywiania często trudno o nim rozmawiać i że są szczególnie narażone na wstyd i piętnowanie.
Nie czekaj, aż waga spadnie poniżej jakiegoś progu. NICE zaleca, by o tym, czy komuś należy się leczenie, nie decydowało samo BMI ani to, jak długo trwa choroba.
Objawy anoreksji u kobiet
U kobiet do lęku przed przytyciem i ograniczania jedzenia dołączają objawy z ciała, a niektóre zależą od wieku. Najczęściej są to (NHS, 2024):
- zanik miesiączki, a u dziewczynek brak pierwszej miesiączki,
- zawroty głowy, ciągłe zmęczenie i marznięcie, słabe krążenie w dłoniach i stopach,
- wypadanie włosów, sucha skóra i delikatny meszek na ciele,
- wzdęcia, zaparcia i bóle brzucha,
- bóle głowy i kłopoty ze snem,
- spadek libido.
Anoreksji często towarzyszą depresja i lęk (NHS, 2024), a NICE zaleca, by przy podejrzeniu zaburzenia odżywiania sprawdzić też samookaleczenia i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. To, na co zwrócić uwagę, różni się trochę w zależności od etapu życia.
| Etap życia | Na co zwrócić uwagę | Dlaczego to ważne |
|---|---|---|
| Dziewczynka i nastolatka | Pierwsza miesiączka się nie pojawia, dziewczynka rośnie wolniej niż rówieśniczki, dojrzewanie się opóźnia | Nastolatka nie musi chudnąć, żeby chorować: sygnałem jest też to, że nie przybiera na wadze tyle, ile powinna w tym wieku |
| Młoda i dorosła kobieta | Miesiączka zanika, spada libido, pojawia się przesadny lęk przed przytyciem, także po tabletkach antykoncepcyjnych | Pierwszy z problemem może zetknąć się ginekolog: NICE wymienia zaburzenia miesiączkowania wśród sygnałów zaburzenia odżywiania |
| Kobieta po menopauzie | Waga spada bez wyjaśnienia, posiłków jest coraz mniej, kobieta unika jedzenia przy innych | Miesiączka nie jest już wskazówką. Anoreksja występuje też u starszych kobiet, a okres wokół menopauzy może sprzyjać zachorowaniu albo nawrotowi (van Eeden i wsp., 2021) |
Regularna miesiączka nie wyklucza anoreksji. Klasyfikacja ICD-11 przestała wymagać zaburzeń hormonalnych do rozpoznania choroby, bo nie występują u wszystkich chorych, a gdy się pojawiają, są skutkiem niskiej wagi (Reed i wsp., 2019).
Anoreksja a miesiączka, płodność i ciąża
Anoreksja często zatrzymuje miesiączkę i utrudnia zajście w ciążę. Zaburzenia hormonalne są w niej skutkiem niskiej wagi (Reed i wsp., 2019), a NHS (2024) wymienia wśród powikłań choroby problemy z płodnością i spadek libido. Większość takich skutków zaczyna się cofać, gdy kobieta znów je wystarczająco.
Wytyczne NICE (2020) poświęcają osobny rozdział kobietom, które chorują i planują ciążę. Zalecają im poradę, która ma zwiększyć szansę na zajście w ciążę i zmniejszyć ryzyko poronienia. Chodzi o dobry stan psychiczny, odpowiednie odżywienie i zdrową wagę oraz zaprzestanie objadania się, wymiotów, środków przeczyszczających i nadmiernych ćwiczeń.
W ciąży i po porodzie NICE zaleca, by chorą kobietą stale opiekował się jeden wyznaczony specjalista, na przykład lekarz rodzinny albo położna. Powodów jest kilka: lęk przed przybieraniem na wadze, ryzyko dla zdrowia matki i dziecka oraz wysokie ryzyko problemów psychicznych w okresie okołoporodowym. Jeśli jesteś w ciąży i chorujesz albo chorowałaś na anoreksję, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu lub położnej. NICE zaleca, by kobietom w ciąży i po porodzie proponować takie samo leczenie zaburzenia odżywiania jak innym chorym.
Przyczyny anoreksji
Nie wiadomo dokładnie, co wywołuje anoreksję (NHS, 2024). Znane są za to czynniki, które zwiększają ryzyko:
- zaburzenia odżywiania, depresja albo uzależnienie od alkoholu lub narkotyków u ciebie lub u kogoś w rodzinie,
- krytyczne uwagi o tym, jak jesz, jak wyglądasz i ile ważysz,
- silne skupienie na szczupłości, zwłaszcza pod presją otoczenia albo zawodu, na przykład w balecie, sporcie wyczynowym czy modelingu,
- lęk, niska samoocena, perfekcjonizm i cechy obsesyjne,
- przemoc emocjonalna, fizyczna lub seksualna.
Czynnik ryzyka nie oznacza, że choroba musi się pojawić, a jego brak nie chroni przed nią.
W naszym ośrodku patrzymy na anoreksję także jak na mechanizm nałogowy. W tym ujęciu głodzenie się daje chwilową ulgę w napięciu i poczucie kontroli, dlatego wraca mimo szkód, podobnie jak picie w uzależnieniu od alkoholu. Na tym podobieństwie opieramy pracę z wyzwalaczami i schematami. O tym, czy chorobę wywołują rodzice albo dobrobyt, piszemy w tekście o stereotypach na temat chorych.
Skutki anoreksji dla zdrowia
Długotrwałe niedożywienie szkodzi wielu narządom naraz, ale większość zmian zaczyna się cofać, gdy jedzenie wraca do normy (NHS, 2024). Tak wyglądają możliwe powikłania.
| Obszar | Możliwe skutki nieleczonej anoreksji |
|---|---|
| Kości i mięśnie | Zmęczenie i osłabienie, osteoporoza, u nastolatek zaburzenia rozwoju |
| Hormony i płodność | Zanik miesiączki, problemy z płodnością, spadek libido |
| Serce i krążenie | Słabe krążenie, nieregularne bicie serca, niskie ciśnienie, choroby zastawek, niewydolność serca, obrzęki stóp i nóg |
| Mózg i nerwy | Kłopoty z koncentracją i pamięcią, rzadziej drgawki |
| Nerki i jelita | Choroby nerek, dolegliwości jelitowe |
| Krew i odporność | Niedokrwistość, osłabiona odporność |
Kości odbudowują się przede wszystkim wtedy, gdy waga wraca do zdrowej i się utrzymuje. Tak piszą wytyczne NICE (2020), które zalecają też rozważyć densytometrię u dorosłej po 2 latach niedowagi, a u nastolatki po roku, wcześniej przy bólach kości albo nawracających złamaniach.
Według NHS anoreksja jest jedną z głównych przyczyn zgonów związanych z chorobami psychicznymi, a chorzy umierają z powodu powikłań albo przez samobójstwo. W metaanalizie przytoczonej w przeglądzie van Eeden i wsp. (2021) osoby z anoreksją umierały prawie 6 razy częściej niż ich rówieśnicy.
Kiedy anoreksja zagraża życiu
Wezwij pomoc pod numerem 112 albo jedź na SOR, gdy chora mdleje, ma kołatanie serca lub ból w klatce piersiowej, jest splątana, ma drgawki, jest skrajnie osłabiona albo myśli o samobójstwie. Nie czekaj wtedy na termin wizyty.
Przy myślach samobójczych możesz też zadzwonić bezpłatnie pod 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym) albo 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, całą dobę). Dla dzieci i młodzieży działa telefon zaufania 116 111.
Sygnały, przy których lekarze kierują do szpitala, na przykład wartości tętna, temperatury i badań krwi, opisujemy w tekście o diagnozie anoreksji.
Anoreksja a alkohol, leki i narkotyki
U części chorych anoreksja idzie w parze z uzależnieniem. W metaanalizie 52 badań, obejmującej niemal 15 tysięcy osób z anoreksją, zaburzenia związane z używaniem substancji miało 16% chorych, a nadużywanie alkoholu lub uzależnienie od niego 10% (Devoe i wsp., 2021).
Najbardziej zagrożone są osoby z typem żarłoczno-przeczyszczającym. Problem z alkoholem miało wśród nich 15% chorych, a przy anoreksji restrykcyjnej 3%. Autorzy metaanalizy zalecają, by lekarze sprawdzali, czy chora nie używa substancji, i rozważali leczenie obu problemów jednocześnie. NICE (2020) również zaleca, by przy podejrzeniu zaburzenia odżywiania ocenić, czy nie ma problemu z alkoholem lub innymi substancjami.
U kobiet, które trafiają do naszego ośrodka, zaburzenie odżywiania najczęściej współwystępuje z uzależnieniem. Jeśli pijesz albo bierzesz leki uspokajające i jednocześnie głodzisz się, powiedz lekarzowi o jednym i drugim. Jak leczymy samo uzależnienie, opisujemy na stronie terapia alkoholizmu.
Jak wygląda leczenie anoreksji?
Leczenie anoreksji łączy psychoterapię z odbudową masy ciała i stałą kontrolą zdrowia. Prowadzi je zespół kilku specjalistów, a częścią leczenia są edukacja o chorobie i regularne sprawdzanie wagi, stanu psychicznego i fizycznego (NICE, 2020).
Powrót do zdrowej wagi jest jednym z głównych celów, bo bez niego trudno o poprawę psychiczną i fizyczną. Sama porada dietetyka nie wystarcza: NICE zaleca, by poradnictwo żywieniowe było zawsze częścią pracy całego zespołu. Te same wytyczne wymieniają konkretne metody psychoterapii.
| Metoda | Dla kogo | Jak długo trwa według NICE |
|---|---|---|
| Terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na zaburzenia odżywiania (CBT-ED) | Dorosłe | Do 40 sesji w ciągu 40 tygodni, w pierwszych 2-3 tygodniach dwa razy w tygodniu |
| MANTRA (model leczenia anoreksji dorosłych ze szpitala Maudsley) | Dorosłe | 20 sesji: pierwsze 10 co tydzień, kolejne elastycznie; przy złożonych problemach do 10 dodatkowych |
| Specjalistyczne wspierające prowadzenie kliniczne (SSCM) | Dorosłe | 20 lub więcej cotygodniowych sesji |
| Ogniskowa terapia psychodynamiczna (FPT) | Dorosłe, gdy powyższe metody nie pomogły albo nie pasują | Do 40 sesji w ciągu 40 tygodni |
| Terapia rodzinna ukierunkowana na anoreksję (FT-AN) | Dzieci i nastolatki | 18-20 sesji w ciągu roku |
Każda z tych terapii trwa kilka miesięcy albo dłużej. Terapia poznawczo-behawioralna obejmuje odżywianie, regulację emocji, obraz ciała, samoocenę i zapobieganie nawrotom.
Według NICE leki nie mogą być jedynym leczeniem anoreksji. Psychiatra może je zlecić na choroby, które często jej towarzyszą, na przykład depresję albo lęk. Dobierając je, bierze pod uwagę, że niedożywienie i wymioty mogą osłabiać działanie leków i zwiększać ryzyko skutków ubocznych.
Rodzina ma w leczeniu swoją rolę. W terapii rodzinnej nastolatek rodzice na początku odgrywają główną rolę w pilnowaniu posiłków, a w kolejnych etapach córka stopniowo odzyskuje samodzielność. NICE zaleca, by w tej terapii nie obwiniać ani chorej, ani jej bliskich. U dorosłych bliscy mogą uczestniczyć w części sesji, na przykład w modelu MANTRA.
Oddział dzienny albo szpital są potrzebne wtedy, gdy stan ciała jest tak ciężki, że w poradni nie da się go ustabilizować i bezpiecznie rozpocząć odżywiania. O przyjęciu nie decyduje sama waga ani BMI (NICE, 2020). Przy dużym ryzyku samobójstwa te same wytyczne zalecają rozważyć interwencję kryzysową albo oddział psychiatryczny.
Gdzie leczyć anoreksję: NFZ i prywatnie
Na NFZ zacznij od lekarza rodzinnego albo od razu idź do psychiatry: do psychiatry i do psychologa nie potrzebujesz skierowania (pacjent.gov.pl, 2026). Psychiatra stawia rozpoznanie i decyduje, czy wystarczy leczenie w poradni, czy potrzebny jest oddział dzienny albo szpital. Do szpitala w trybie planowym kieruje lekarz, a w nagłym stanie możesz jechać na SOR bez skierowania. Z dziewczynką lub nastolatką możesz pójść do pediatry, do lekarza rodzinnego albo od razu do psychiatry dzieci i młodzieży, a pomoc psychologiczna i psychoterapia dla dzieci i młodzieży też nie wymagają skierowania. Na NFZ leczenie jest bezpłatne.
Centrum Terapii Kobiet to prywatny ośrodek stacjonarny tylko dla kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej. Nie prowadzimy osobnego oddziału zaburzeń odżywiania. Przyjmujemy dorosłe kobiety, u których anoreksja idzie w parze z uzależnieniem od alkoholu, leków lub narkotyków, oraz te, u których ma przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Terapię anoreksji prowadzimy w tych samych programach stacjonarnych co leczenie uzależnień, trwających 2, 4 albo 6 tygodni.
Każdy pobyt zaczyna się od potrójnej diagnozy: medycznej, którą stawia lekarz psychiatra, psychologicznej i terapeutycznej. Nad stanem ciała czuwają lekarz internista i pielęgniarka, a w zespole są też psycholog kliniczny, psychotraumatolog i psychodietetyk. Przy anoreksji pracujemy z obrazem własnego ciała, z poczuciem kontroli i z wyzwalaczami. Wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii, a do ośrodka nie wolno przywozić suplementów diety, środków przeczyszczających ani odwadniających. Dla bliskich prowadzimy warsztaty dla rodzin, także online, a każda pacjentka wyjeżdża z pisemnym planem na czas po pobycie.
Jeśli chorujesz wyłącznie na anoreksję, bez uzależnienia, pobyt u nas prawdopodobnie nie jest tym, czego potrzebujesz. Właściwsza będzie psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny, a powiemy ci to przez telefon, zanim cokolwiek wpłacisz. Do nas nie potrzebujesz skierowania. Różnice między obiema drogami opisujemy we wpisie NFZ czy prywatnie, a ceny programów są w cenniku.
Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, możesz umówić jedną konsultację z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut). Zadzwoń albo napisz: telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00, także w sprawie bliskiej ci kobiety.
Czy z anoreksji można wyzdrowieć?
Tak, choć zwykle trwa to długo. W amerykańskim badaniu, które śledziło przez średnio 22 lata 228 kobiet z anoreksją lub bulimią, z anoreksji wyzdrowiło po 9 latach 31% chorych, a po 22 latach 63% (Eddy i wsp., 2017). Mniej więcej połowa kobiet z anoreksją, które po 9 latach wciąż chorowały, wyzdrowiała później.
Z tego badania płyną dwa wnioski. Kobiety, które wyzdrowiały wcześnie, dużo częściej były zdrowe także po latach. To argument za tym, by zaczynać leczenie jak najwcześniej, co zalecają też wytyczne NICE. Wieloletnia choroba też nie zamyka drogi do zdrowia, a autorzy badania sprzeciwiają się rezygnacji z aktywnego leczenia u większości chorych.
Po anoreksji organizm odbudowuje się stopniowo. Większość skutków niedożywienia cofa się, gdy jedzenie wraca do normy (NHS, 2024), a kości wzmacniają się przede wszystkim dzięki utrzymaniu zdrowej wagi (NICE, 2020). Według NICE lekarz rodzinny powinien co najmniej raz w roku sprawdzać wagę, ciśnienie, badania krwi i stan psychiczny każdej osoby z anoreksją, która nie jest w stałym leczeniu.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest anoreksja?
Jakie są pierwsze objawy anoreksji?
Jakie są objawy anoreksji u kobiet?
Jak leczy się anoreksję?
Czy anoreksję można leczyć na NFZ?
Czy z anoreksji można wyzdrowieć?
Czy anoreksja dotyczy tylko nastolatek?
Jak pomóc bliskiej osobie z anoreksją?
Źródła
- NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69), 2020.
- NHS. Anorexia nervosa: Overview, 2024.
- NHS. Anorexia nervosa: Symptoms, 2024.
- World Psychiatry. Innovations and changes in the ICD-11 classification of mental, behavioural and neurodevelopmental disorders (Reed i wsp.), 2019.
- Current Opinion in Psychiatry. Incidence, prevalence and mortality of anorexia nervosa and bulimia nervosa (van Eeden, van Hoeken, Hoek), 2021.
- Journal of Eating Disorders. The prevalence of substance use disorders and substance use in anorexia nervosa: a systematic review and meta-analysis (Devoe i wsp.), 2021.
- The Journal of Clinical Psychiatry. Recovery From Anorexia Nervosa and Bulimia Nervosa at 22-Year Follow-Up (Eddy i wsp.), 2017.
- pacjent.gov.pl (NFZ). Kto i kiedy nie potrzebuje skierowania, 2026.
Powiązane artykuły

Zaburzenia odżywiania ·
Czy kult ciała wywołuje anoreksję, bulimię i ortoreksję?

Alkoholizm kobiet ·
Piję, bo... Dlaczego kobiety piją alkohol

Zaburzenia odżywiania ·

