Jakie są symptomy anoreksji?

Anoreksja to zaburzenie odżywiania polegające na silnym lęku przed przybraniem na wadze. Osoba chora jest stale niezadowolona ze swojego wyglądu, ma zaburzony obraz ciała i wciąż przesuwa w dół wymarzoną wagę.

Po czym poznać, że to już choroba, a nie szczupłość? Ten wpis skupia się na kryteriach: co dokładnie musi wystąpić, a co anoreksję tylko udaje. Szerszy obraz — przyczyny i leczenie — opisujemy we wpisie Anoreksja u kobiet: objawy, przyczyny i leczenie.

Cztery grupy symptomów

Kluczowa jest ostatnia kolumna. To, co najłatwiej zobaczyć — waga — rozstrzyga najmniej. To, co decyduje o rozpoznaniu — lęk i obraz ciała — dzieje się w głowie i nie widać go na oko.

Niska waga — czyli jaka?

Tu potrzebna jest konkretna liczba, a nie wrażenie.

Kryteria diagnostyczne ICD-10 — wciąż stosowane w polskiej praktyce — wskazują jako jeden z symptomów jadłowstrętu psychicznego masę ciała co najmniej 15% poniżej oczekiwanej albo BMI 17,5 lub niższe.

Co zmieniło się w kryteriach

Ta różnica ma praktyczne konsekwencje, więc warto ją znać.

Nowsza klasyfikacja ICD-11 podniosła próg i zrezygnowała z kryterium braku miesiączki. Powody są zdroworozsądkowe:

• Nie trzeba mieć BMI 17,5, żeby chorować. Choroba zaczyna się dużo wcześniej niż wychudzenie.
• Kryterium miesiączki wykluczało część chorych — osoby przed dojrzewaniem, po menopauzie, przyjmujące antykoncepcję hormonalną oraz mężczyzn.

Wniosek dla ciebie jest jeden: nie ma wagi, poniżej której „dopiero” wolno szukać pomocy. Czekanie, aż liczba na wadze będzie „wystarczająco niska”, to samo w sobie objaw choroby.

Uwaga: szczupłość to nie diagnoza

To najważniejsze zastrzeżenie w tym wpisie — i działa w obie strony.

Samo to, że ktoś jest bardzo szczupły, nie oznacza anoreksji. Potrzebne są pozostałe elementy: lęk przed przytyciem, zaburzony obraz ciała i zachowania nastawione na chudnięcie.

Nadmierna szczupłość może też oznaczać inne problemy zdrowotne — na przykład:

• zaburzenia hormonalne,
• nadczynność tarczycy,
• cukrzycę.

Dlatego niska waga jest powodem do wizyty u lekarza, a nie do postawienia diagnozy przez rodzinę. Odwrotnie też: prawidłowa waga niczego nie wyklucza.

Obsesja liczenia kalorii

Osoba chora często zna na pamięć kaloryczność produktów: że szklanka maślanki to około 100 kcal, że 100 g piersi z kurczaka to mniej więcej tyle samo, a schab — zwłaszcza smażony — prawie dwa razy tyle.

Ta wiedza jest wynikiem żmudnego sprawdzania w tabelach każdego kęsa — nawet kilku oliwek czy pięciu listków sałaty. Pojawia się obsesja ważenia jedzenia i liczenia kalorii, a nawet 20 nadprogramowych kalorii potrafi wywołać załamanie nastroju.

Jest tu jeden objaw, który zaskakuje bliskich i bywa źle odczytywany. Codzienne katowanie się dietami skutkuje permanentnym głodem — a ten prowadzi do obsesyjnego zainteresowania książkami kucharskimi, przepisami i programami o jedzeniu. Niejedna pacjentka przyznaje, że najadła się samym przejrzeniem przepisu albo powąchaniem potrawy.

To nie jest sprzeczność — to głód. Zainteresowanie jedzeniem nie oznacza, że choroba mija; wynika właśnie z jego unikania.

Zaburzony obraz ciała

Osoba chora, patrząc w lustro, nie widzi w nim osoby szczupłej. Widzi kogoś, kto ma zbyt grube uda, zbyt pełne policzki albo nienaturalnie dużą twarz w stosunku do reszty ciała.

Lustro wyolbrzymia i wykrzywia. Lustro jest wrogiem — dlatego chore osoby przechodzą przez korytarz ze zwierciadłem, odwracając twarz albo zamykając oczy.

Myślenie staje się sztywne i skoncentrowane wokół jedzenia, wyglądu i wagi. Dlatego kłótnia o to, że „przecież jesteś chuda”, nie ma szans — ona naprawdę widzi coś innego. Presję kulturową, która to napędza, opisujemy we wpisie Anoreksja, bulimia, ortoreksja a kult ciała.

Zachowania zmniejszające wagę

Z czasem pojawiają się coraz bardziej restrykcyjne diety, ale nie tylko.

Charakterystyczne są obsesyjne ćwiczenia — wykonywanie tej samej serii wciąż od nowa, bo poprzednia nie była „wystarczająco idealna”. To wysiłek ponad siły, w którym widać typową dla anoreksji tendencję do perfekcjonizmu.

I tu kryje się sedno: nie chodzi już o spalone kalorie. Osoba chora czerpie samoakceptację z samego zadręczania się ćwiczeniami — karanie siebie stało się warunkiem bycia w porządku.

Pojawiają się też prowokowanie wymiotów oraz sięganie po leki moczopędne lub zmniejszające łaknienie. Każde z tych zachowań jest sygnałem alarmowym, a nie metodą odchudzania — prowadzą do groźnych zaburzeń elektrolitowych i uszkodzeń narządów.

Dlaczego to nie jest dieta, która wymknęła się spod kontroli

Na koniec fakt, który nadaje wszystkim powyższym symptomom właściwą wagę.

Anoreksja ma najwyższą śmiertelność ze wszystkich zaburzeń psychicznych. Zabija dwiema drogami: powikłaniami wygłodzenia — przede wszystkim ze strony serca — oraz samobójstwami.

Dlatego przy anoreksji nie czeka się, aż chora „sama dojrzeje” do terapii, jeśli jej stan zagraża życiu. Pilnej pomocy lekarskiej wymagają:

• omdlenia, zaburzenia rytmu serca, drgawki,
• skrajne osłabienie,
• myśli samobójcze.

W nagłym przypadku dzwoń pod 112, a przy myślach samobójczych — pod 116 123.

Poza sytuacją zagrożenia życia obowiązuje zasada, którą opisujemy w tekście 3 pytania pacjentek: terapia wymaga decyzji samej pacjentki. Pomaga w niej terapia poznawczo-behawioralna — praca nad świadomością nawyków żywieniowych, samooceną i budowaniem realnych oczekiwań wobec siebie.

Prowadzimy terapię anoreksji w gronie kobiet i bez oceniania. Nie musisz mieć „wystarczająco niskiego” BMI, żeby się do nas odezwać.