Anoreksja, bulimia, ortoreksja a kult ciała

11 grudnia 2019Zaktualizowano 16 lipca 2026Zaburzenia odżywiania

Czy zaburzenia odżywiania rozpowszechniły się dopiero wraz z kulturą konsumpcyjną? Jaki typ osobowości jest najbardziej podatny? I co wspólnego ma wczesny i późny kapitalizm z anoreksją oraz bulimią?

Odpowiedzi bywają zaskakujące — bo za indywidualną chorobą stoi bardzo konkretny kontekst społeczny.

Im więcej żywności, tym większa kontrola wagi

Psycholożka Dorota Mroczkowska w publikacji „Uwiedzeni przez jedzenie. Kontekst społeczno-kulturowy wybranych zaburzeń odżywiania" zauważa, że zaburzenia odżywiania pojawiły się (bulimia) lub zintensyfikowały (anoreksja) wraz z kulturą konsumpcyjną.

To paradoks, który dobrze zapamiętać: wraz ze wzrostem produkcji żywności rozpowszechniła się intensywna kontrola wagi. Już w latach dwudziestych XX wieku pojawiła się moda na diety odchudzające.

Pięć czynników, które napędzają zaburzenia odżywiania

Czynnik	Jak działa
Występowanie	Częściej w krajach wysoko rozwiniętych, w klasach średnich i wyższych oraz w zawodach takich jak modeling, aktorstwo, taniec i sport
Wzorce kulturowe	Rodzinne nawyki żywieniowe, otwarcie na kulturę Zachodu po 1989 roku, presja szczupłej sylwetki i presja sukcesu
Narzędzia wdrażania trendu	Popkultura, moda, media, reklama, diety cud, produkty fit, centra sportowe i gabinety odnowy
Zaburzenia obrazu siebie	Brak akceptacji własnego wyglądu, zależność emocjonalna, wysokie ambicje i potrzeba sukcesu
Model rodziny	Sztywne granice, ograniczona wolność, presja sukcesów dzieci, długa zależność od rodziców, choroby afektywne lub alkoholizm w rodzinie

Warto zauważyć jedno: zaburzenia odżywiania mają tendencję do rozpowszechniania się także w warstwach niższych — to nie jest problem wyłącznie „bogatych domów", co obalamy we wpisie Anorektyczka — rozpieszczona jedynaczka?.

Cechy osobowości z czwartego wiersza — brak akceptacji siebie, zależność emocjonalna, wysokie ambicje — są przy tym podatne na uzależnienia w ogóle, nie tylko na uzależnienie od odchudzania.

Wczesny i późny kapitalizm — anoreksja kontra bulimia

To najciekawsza obserwacja całej publikacji. Mroczkowska dostrzega naciski dwóch różnych modeli społeczno-ekonomicznych — i każdy z nich sprzyja innemu zaburzeniu:

Model	Co promuje	Jakiemu zaburzeniu sprzyja
Wczesny kapitalizm	Ascezę i odroczoną gratyfikację	Anoreksji
Późny kapitalizm	Natychmiastowe zaspokajanie potrzeb i ciągłe rozbudzanie apetytów	Bulimii

Innymi słowy: kultura każe nam jednocześnie pragnąć wszystkiego natychmiast i nad wszystkim panować. Anoreksja jest odpowiedzią na pierwszy nakaz, bulimia — na zderzenie obu.

Kult ciała — od natury do kultury

Współcześnie manifestujemy swoją osobowość poprzez rynek konsumencki: zakupy, wizytę u fryzjera, rozpoczęcie diety czy zapisanie się na jogę.

Socjolodzy i antropolodzy zwracają uwagę na kult ciała: ciało w coraz mniejszym stopniu należy do świata natury, a w coraz większym — do świata kultury. Ciało nie tyle jest, co trzeba je zmieniać i poddawać obróbce. Ciało staje się zadaniem — ma być posłuszne, poddane samokontroli i dyscyplinie.

Najczęściej czytane są poradniki odchudzania promujące reżim pokarmowy, a czasopisma kobiece prezentują kolejne diety cud gwarantujące szybki spadek wagi. Stąd ośrodki terapii pełne są kobiet zmagających się z anoreksją, bulimią czy ortoreksją — obsesją na punkcie zdrowego jedzenia, do której droga bywa krótsza, niż się wydaje.

Zaburzony stosunek do własnego wyglądu bywa też powiązany z dysmorfofobią.

Co z tego wynika dla leczenia?

Wniosek jest praktyczny: skoro presja jest kulturowa, to nie da się jej „wyleczyć" samą dietą. Terapia musi zająć się obrazem siebie, potrzebą kontroli i akceptacją — inaczej objawy wracają, bo kultura nie przestaje naciskać.

To także powód, dla którego warto leczyć się w gronie kobiet: presja wyglądu dotyka je nieporównanie mocniej. W naszym ośrodku prowadzimy terapię zaburzeń odżywiania — terapię anoreksji oraz terapię bulimii.

Jeśli rozpoznajesz u siebie lub bliskiej osoby niepokojące sygnały, skontaktuj się z nami.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zaburzenia odżywiania to problem nowych czasów?

W dużej mierze tak. Bulimia pojawiła się, a anoreksja zintensyfikowała wraz z kulturą konsumpcyjną. Paradoksalnie im więcej produkowano żywności, tym powszechniejsza stawała się intensywna kontrola wagi — moda na diety odchudzające pojawiła się już w latach dwudziestych XX wieku.

Kto najczęściej choruje na zaburzenia odżywiania?

Badania wskazują na kraje wysoko rozwinięte, klasy średnie i wyższe oraz zawody takie jak modeling, aktorstwo, taniec czy sport. Zaburzenia mają jednak tendencję do rozpowszechniania się także w warstwach niższych, więc to nie jest problem wyłącznie zamożnych domów.

Dlaczego kapitalizm sprzyja anoreksji i bulimii?

Model wczesnego kapitalizmu promował ascezę i odroczoną gratyfikację, co sprzyja anoreksji. Późny kapitalizm naciska na natychmiastowe zaspokajanie potrzeb i ciągle rozbudza apetyty, co sprzyja bulimii. Kultura każe więc jednocześnie pragnąć wszystkiego i nad wszystkim panować.

Czym jest kult ciała?

To zjawisko, w którym ciało przestaje należeć do świata natury, a zaczyna do świata kultury. Ciało nie tyle jest, co trzeba je zmieniać i poddawać obróbce — staje się zadaniem, poddanym samokontroli i dyscyplinie.

Czy sama dieta wystarczy w leczeniu?

Nie. Skoro presja jest kulturowa, terapia musi zająć się obrazem siebie, potrzebą kontroli i akceptacją. Bez tego objawy wracają, bo kultura nie przestaje naciskać — dlatego leczenie sięga do emocjonalnych źródeł, a nie tylko do sposobu odżywiania.