
Anorektyczka: kim jest i czy to rozpieszczona jedynaczka?
Anorektyczka to potoczna nazwa dziewczyny lub kobiety chorej na anoreksję, czyli jadłowstręt psychiczny. Mężczyzna z tą chorobą to anorektyk. Osoba z anoreksją ogranicza jedzenie, bo panicznie boi się przytyć, i uważa się za grubą nawet wtedy, gdy waży za mało (NHS, 2024).
Obraz rozpieszczonej jedynaczki z zamożnego domu, która głodzi się z nudów albo dla mody, nie zgadza się z badaniami. Zaburzenia odżywiania zdarzają się w rodzinach o różnych dochodach, u nastolatek, dorosłych kobiet i mężczyzn, a naukowcy nie znaleźli typu rodziny, który by je wywoływał. Chora ich nie wybiera, a ryzyko zgonu w anoreksji jest około sześć razy wyższe niż u osób w tym samym wieku (Schaumberg i in., 2017).
Słowo „anorektyczka” jest w codziennym użyciu, ale łatwo staje się etykietą. Dlatego dalej częściej piszemy o chorej albo o osobie z anoreksją.
Kim jest anorektyczka?
Anorektyczka to osoba, u której lekarz rozpoznał jadłowstręt psychiczny (łac. anorexia nervosa). Potocznie nazywa się tak też każdą chudą dziewczynę, co wprowadza w błąd. Szczupłość sama w sobie nie jest chorobą, a wiele osób z zaburzeniami odżywiania wygląda zdrowo (Schaumberg i in., 2017).
O chorobie świadczą trzy rzeczy naraz: za niska masa ciała, silny lęk przed przytyciem i przekonanie, że mimo to jest się grubą. Na co dzień widać to po zachowaniach. Chora pomija posiłki, unika jedzenia przy innych, trzyma się sztywnych rytuałów wokół jedzenia, często się waży i dużo ćwiczy. Część osób wywołuje wymioty albo sięga po środki przeczyszczające, moczopędne i tłumiące apetyt (NHS, 2024). Dokładne kryteria i progi BMI opisujemy w tekście Jakie są symptomy anoreksji.
Według przeglądu badań z 2021 roku anoreksja w ciągu życia dotyka do 4% kobiet i do 0,3% mężczyzn. U dziewcząt najwięcej zachorowań przypada na wiek około 15 lat (van Eeden i in., 2021).
Mity o anorektyczkach i co mówią badania
Większość popularnych przekonań o anorektyczkach nie zgadza się z tym, co wiadomo z badań. Każdy wiersz tabeli rozwijamy w dalszej części tekstu.
| Mit | Co mówią badania |
|---|---|
| „Chorują rozpieszczone jedynaczki z bogatych domów” | Nie ma stałego związku między zamożnością rodziny a ryzykiem. W szwedzkim rejestrze liczba rodzeństwa zmieniała ryzyko o kilka procent |
| „Winni są rodzice” | Nie znaleziono typu rodziny, który wywołuje anoreksję. Bliscy są sojusznikami w leczeniu |
| „Sama tak wybrała” | Zaburzenia odżywiania nie są wyborem. W badaniach bliźniąt geny tłumaczą 48-74% podatności na anoreksję |
| „Chodzi o modę na szczupłość” | W centrum choroby jest potrzeba kontrolowania jedzenia i ocenianie siebie przez wagę |
| „Anorektyczkę widać na pierwszy rzut oka” | Wiele osób z zaburzeniami odżywiania wygląda zdrowo, mimo że ciężko choruje |
| „Chorują tylko nastolatki” | Choroba zaczyna się zwykle w młodości, ale zdarza się też w średnim i starszym wieku |
| „Mężczyźni nie chorują” | Chorują rzadziej niż kobiety i rzadziej dostają diagnozę przy tych samych objawach |
| „Albo anoreksja, albo bulimia” | Objawy zmieniają się w czasie. W 7-letnim badaniu co trzecia kobieta z anoreksją przeszła w bulimię |
| „To niegroźny kaprys” | Ryzyko zgonu jest około 6 razy wyższe niż u osób w tym samym wieku |
| „Z tego się nie wychodzi” | W badaniach populacyjnych po pięciu latach zdrowieje około 67% osób z anoreksją |
Czy anorektyczka to rozpieszczona jedynaczka z bogatego domu?
Nie. Przegląd badań przygotowany dla Academy for Eating Disorders stwierdza, że nie ma stałego związku między statusem materialnym a ryzykiem zaburzeń odżywiania (Schaumberg i in., 2017). Wśród czynników ryzyka autorzy wymieniają geny, cechy temperamentu i kulturową presję na szczupłość, a o rozpieszczaniu nie wspominają.
Stereotyp ma jednak źródło w liczbach z rejestrów. Szwedzkie badanie objęło prawie 250 tysięcy dzieci i nastolatków z regionu Sztokholmu. Córki matek z wyższym wykształceniem dostawały rozpoznanie zaburzenia odżywiania o około 70% częściej niż córki matek z wykształceniem podstawowym, a u chłopców takiego związku nie było. Każde rodzone rodzeństwo wiązało się u dziewcząt z ryzykiem niższym o około 8%, a każde przyrodnie z wyższym o około 5% (Ahrén i in., 2013).
Dziewczęta z większą liczbą rodzeństwa chorowały więc nieco rzadziej, ale to różnica rzędu kilku procent. Dotyczy ona wszystkich zaburzeń odżywiania razem, a rejestr pokazuje współwystępowanie, nie przyczynę. Z tych liczb nie wynika, że jedynactwo wywołuje chorobę ani że rodzice córkę zepsuli.
Autorzy przeglądu z 2017 roku zwracają uwagę, że związek z wykształceniem rodziców może wynikać z genów, a nie z wychowania. Przytaczają też dane z Australii, gdzie częstość napadów objadania się i przeczyszczania rosła bardziej u osób o niskich dochodach niż u zamożnych.
Stereotyp może opóźniać pomoc. Chora z uboższej rodziny, dorosła kobieta albo mężczyzna nie rozpoznają w nim siebie, a rodzice jedynaczki słyszą, że sami są winni.
Czy anoreksja to wina rodziców?
Nie: przegląd badań z 2017 roku nazywa tezę, że to rodzina wywołuje zaburzenia odżywiania, przestarzałym modelem. Badaczom nie udało się znaleźć typowego wzorca życia rodzinnego, który istniałby przed zachorowaniem i je powodował (Schaumberg i in., 2017). W poradnikach wciąż można przeczytać o nadopiekuńczej matce i sztywnej rodzinie jako źródle choroby. Autorzy przeglądu uznają takie tłumaczenie za nieaktualne.
Napięcia widoczne w domu chorej często są skutkiem choroby. Więcej kłótni i przygnębienie w rodzinie mogą być odpowiedzią na ciężką, zagrażającą życiu chorobę dziecka. Rodzice na początku często biorą głodzenie za celowe działanie, co budzi silne emocje. Opieka nad osobą z anoreksją mocno obciąża bliskich, zwłaszcza matki i partnerów.
Rodzina jest w leczeniu sojusznikiem. U nastolatek stosuje się terapię opartą na rodzinie, w której rodzice przejmują odpowiedzialność za posiłki dziecka. Autorzy przeglądu nazywają ją obiecującą i piszą, że zaleca ją wiele krajowych wytycznych. W naszym ośrodku bliscy pacjentek mogą wziąć udział w warsztatach dla rodzin, także online.
Dlaczego chora się głodzi, skoro to nie moda?
Za głodzeniem stoi przede wszystkim potrzeba kontroli. Poznawczo-behawioralny model anoreksji opracowany w Oksfordzie uznaje za sedno choroby skrajną potrzebę kontrolowania jedzenia (Fairburn, Shafran i Cooper, 1999). Wyrasta ona z ogólnej potrzeby panowania nad sobą, a w kulturze zachodniej nakłada się na nią skłonność do oceniania własnej wartości po wadze i sylwetce.
Z tej perspektywy łatwiej zrozumieć, dlaczego nie działają argumenty w rodzaju „możesz jeść zdrowo i nie przytyć”. Dla chorej każdy posiłek staje się sprawdzianem, czy panuje nad sobą. Kultura szczupłości dokłada swoje, bo podsuwa wagę jako miarę wartości. O społecznym tle zaburzeń odżywiania piszemy w tekście Anoreksja, bulimia, ortoreksja a kult ciała.
Z czasem głodzenie zamienia się w nawyk podobny do przymusu. Według przeglądu z 2017 roku zachowania jedzeniowe w anoreksji przypominają kompulsje w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym, a badania obrazowe wskazują, że zaburzenia odżywiania i uzależnienia mają częściowo wspólne podłoże w mózgu. Dlatego w naszym ośrodku pracujemy z anoreksją podobnie jak z nałogiem: z poczuciem kontroli, obrazem własnego ciała i wyzwalaczami.
Co cechuje anorektyczkę? Osobowość i temperament
Jednej osobowości anorektyczki nie ma, ale u chorych częściej spotyka się kilka cech. W zaburzeniach odżywiania badacze opisują lęk, trudność w przestawieniu się z raz przyjętego sposobu myślenia i zmienione odczuwanie sygnałów z własnego ciała. Przy anoreksji wyróżnia się silne unikanie zagrożeń, a wśród cech związanych z zaburzeniami odżywiania autorzy wymieniają też perfekcjonizm i wytrwałość (Schaumberg i in., 2017).
Na te cechy wpływają geny. Często widać je jeszcze przed zachorowaniem, w ostrej fazie choroby się nasilają, a u części osób zostają po wyzdrowieniu.
Taki portret opisuje kogoś, kto dużo od siebie wymaga i źle znosi niepewność, i słabo pasuje do obrazu kapryśnej, rozpieszczonej dziewczyny.
Jak wygląda anorektyczka: twarz, oczy i to, czego nie widać
Anorektyczka często wygląda zwyczajnie. Wiele osób z zaburzeniami odżywiania wygląda zdrowo, mimo że ciężko choruje, a groźnych powikłań nie widać z zewnątrz. Kłopot z ich wychwyceniem mają nawet doświadczeni lekarze (Schaumberg i in., 2017).
Przy dużym spadku wagi pojawiają się zmiany, które otoczenie może zauważyć: sucha skóra, wypadanie włosów na głowie, delikatny meszek na ciele, ciągłe marznięcie, zawroty głowy, zmęczenie i zanik miesiączki. Chore często noszą luźne ubrania, które ukrywają sylwetkę, i bagatelizują utratę wagi (NHS, 2024).
Nie ma „twarzy anorektyczki” ani „oczu anorektyczki”, po których dałoby się rozpoznać chorobę. Zmiany w oczach lekarze opisali dopiero przy skrajnym wyniszczeniu. U pięciu pacjentek z ciężką anoreksją stwierdzili zapadnięte gałki oczne, opadające powieki i niedomykanie powiek, a chore skarżyły się na suche, podrażnione oczy i światłowstręt. Po odżywieniu objawy ustąpiły (Gaudiani i in., 2012). Rysy twarzy zmienia dopiero niedożywienie. O zaburzonym odbiorze własnego wyglądu piszemy też w tekście o dysmorfofobii.
Lekarze rozpoznają również anoreksję atypową. Dotyczy ona osoby, która spełnia wszystkie kryteria anoreksji poza niską wagą (Schaumberg i in., 2017). Waga w normie nie wyklucza więc choroby. Pełną listę objawów, także tych wczesnych, znajdziesz w tekście Anoreksja u kobiet: objawy, przyczyny i leczenie.
Czy na anoreksję chorują dorosłe kobiety?
Tak. Anoreksja zaczyna się zwykle w okresie dojrzewania albo we wczesnej dorosłości, ale występuje w każdym wieku, także u osób starszych (van Eeden i in., 2021).
Zaburzenie odżywiania u kobiety po trzydziestce czy czterdziestce to albo choroba, która trwa lub wraca od młodości, albo nowe zachorowanie. Za możliwe wyzwalacze uznaje się rozwód, śmierć bliskiej osoby i poważną chorobę, a ciąża i menopauza mogą zwiększać podatność. W jednym z badań 13% z 2 tysięcy kobiet po pięćdziesiątce zgłaszało objaw zaburzeń odżywiania (za: Schaumberg i in., 2017).
Na drugim końcu skali przybywa zachorowań u dziewcząt w wieku 10-14 lat. Nie wiadomo, czy choroba zaczyna się wcześniej, czy jest wcześniej wykrywana (van Eeden i in., 2021).
Kim jest anorektyk i jak często chorują mężczyźni?
Anorektyk to chłopak albo mężczyzna chory na anoreksję. Mężczyźni chorują rzadziej niż kobiety: w ciągu życia anoreksja dotyka do 0,3% z nich, a nowych zachorowań jest zwykle ponad dziesięć razy mniej niż u kobiet (van Eeden i in., 2021). W sztokholmskim rejestrze na 3251 rozpoznań zaburzeń odżywiania 280 dotyczyło chłopców i młodych mężczyzn (Ahrén i in., 2013).
Te liczby mogą być zaniżone. Mężczyźni rzadziej szukają leczenia i rzadziej dostają diagnozę, nawet gdy mają takie same objawy jak kobiety (Schaumberg i in., 2017).
Nasz ośrodek przyjmuje wyłącznie kobiety, więc mężczyzna z anoreksją powinien zacząć od psychiatry albo lekarza rodzinnego.
Anorektyczka czy bulimiczka: objawy zmieniają się w czasie
Anoreksja bulimiczna to anoreksja, w której przy za niskiej wadze występują napady objadania się albo przeczyszczanie, na przykład prowokowanie wymiotów. Klasyfikacja DSM nazywa ją postacią z napadami objadania się i przeczyszczaniem. Od bulimii odróżnia ją przede wszystkim masa ciała (Eddy i in., 2008). Jak się ją rozpoznaje, czym grozi i jak się ją leczy, piszemy we wpisie Anoreksja bulimiczna.
| Rozpoznanie | Masa ciała | Napady objadania się lub przeczyszczanie |
|---|---|---|
| Anoreksja, postać ograniczająca | Za niska | Nie, chora głównie ogranicza jedzenie |
| Anoreksja z napadami objadania się i przeczyszczaniem („bulimiczna”) | Za niska | Tak |
| Bulimia | Nie jest za niska | Tak |
Objawy zmieniają się w czasie. Amerykańscy badacze przez siedem lat obserwowali 216 kobiet z anoreksją lub bulimią. Ponad połowa chorych na anoreksję przechodziła między postacią ograniczającą a postacią z napadami objadania się. Co trzecia przeszła w bulimię, choć często wracała potem do anoreksji. Kobiety z bulimią rzadko zapadały na anoreksję (Eddy i in., 2008).
Etykiety „anorektyczka” i „bulimiczka” niewiele więc mówią o tym, z czym dana osoba zmaga się dziś. O drugiej z tych chorób piszemy w tekście Bulimia: objawy, skutki zdrowotne i leczenie.
Blogi i zdjęcia anorektyczek, czyli pro-ana i motylki
Blogi anorektyczek, galerie zdjęć wychudzonych dziewczyn i grupy pro-ana przedstawiają anoreksję jako styl życia zamiast choroby. Ich uczestniczki nazywają siebie w polskim internecie „motylkami”. Przegląd 12 badań z 2021 roku pokazał, że takie strony publikują zdjęcia, które mają zachęcać do chudnięcia, promują ideał skrajnej szczupłości i podsuwają porady, jak go osiągnąć. Same nie wywołują zaburzeń odżywiania, ale u podatnych nastolatek nasilają zachowania anorektyczne i bulimiczne oraz obniżają samoocenę (Mento i in., 2021).
Dlatego nie pokazujemy tu zdjęć chorych i nie opisujemy cudzych jadłospisów.
Jeśli trafiłaś tutaj, szukając sposobu, jak zostać anorektyczką, takich porad tu nie ma. Anoreksji nie da się przerwać jak diety, gdy waga spadnie do wymarzonej liczby. Wychodzi się z niej często latami, a ryzyko śmierci jest kilka razy wyższe niż u rówieśniczek. Jeśli myśli o jedzeniu i wadze zajmują ci większość dnia, porozmawiaj z kimś. Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 działa całą dobę, a dorośli mogą dzwonić pod 800 70 2222.
Czy z anoreksji można wyjść?
Tak, z anoreksji można wyzdrowieć, a wczesne leczenie daje lepsze rokowanie. W badaniach populacyjnych po pięciu latach wyzdrowiało około 67% osób z anoreksją, a dziesięć lat od początku zaburzeń odżywiania około 70% chorych. Im dłużej choroba trwa przed zgłoszeniem się do leczenia, tym gorsze wyniki, więc lepiej nie czekać, aż waga spadnie jeszcze niżej (Schaumberg i in., 2017).
To jednocześnie choroba groźna dla życia. Ryzyko zgonu jest około sześć razy wyższe niż u osób w tym samym wieku, a co piąty zgon osoby z anoreksją to samobójstwo (Schaumberg i in., 2017).
Jak pomóc anorektyczce i gdzie szukać leczenia?
Powiedz jej wprost, że się martwisz, i zachęć do wizyty u lekarza. Tak radzi bliskim brytyjska NHS (2024). Licz się z tym, że zaprzeczy, bo chore często bagatelizują utratę wagi. Jak zacząć taką rozmowę i jak przygotować się do pierwszej wizyty, opisujemy w tekście o diagnozie anoreksji.
Na NFZ zaburzenia odżywiania leczy się bezpłatnie, a do psychiatry nie potrzebujesz skierowania. Czym ta droga różni się od prywatnej, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.
Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie dorosłe kobiety. Anoreksję leczymy w tych samych stacjonarnych programach co uzależnienia, trwających 2, 4 albo 6 tygodni, bo u naszych pacjentek zaburzenie odżywiania zwykle splata się z piciem, lekami albo narkotykami. Diagnozę stawia lekarz psychiatra, stan ciała kontrolują lekarz internista i pielęgniarka, a w zespole jest psychodietetyk. Wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii. Szczegóły opisujemy na stronie terapii anoreksji.
Przyjmujemy kobiety, u których anoreksja idzie w parze z uzależnieniem albo ma przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Jeśli chorujesz wyłącznie na anoreksję, bez uzależnienia, właściwsza będzie zwykle regularna psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny, i powiemy ci to przez telefon. Możesz też zacząć od jednej konsultacji z terapeutą lub psychologiem, która kosztuje 240 zł za 50 minut.
Jeśli chora mdleje, ma kołatanie serca, jest splątana albo mówi o samobójstwie, nie czekaj na wizytę i dzwoń pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działa Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym (800 70 2222) oraz telefon zaufania dla dzieci i młodzieży (116 111). Dorośli w kryzysie emocjonalnym mogą też dzwonić pod bezpłatny numer 116 123.
Najczęściej zadawane pytania
Co to znaczy anorektyczka?
Kto to jest anorektyk?
Czy anoreksja dotyczy tylko dziewcząt z bogatych domów?
Czy anoreksja to wina rodziców?
Jak wygląda anorektyczka?
Czy anoreksję widać po oczach albo twarzy?
Jaka jest osobowość anorektyczki?
Co to jest anoreksja bulimiczna?
Jak zostać anorektyczką?
Jak pomóc anorektyczce?
Czy anoreksja jest śmiertelna?
Gdzie leczyć anoreksję?
Źródła
- European Eating Disorders Review. The Science Behind the Academy for Eating Disorders' Nine Truths About Eating Disorders (Schaumberg i in.), 2017.
- International Journal of Eating Disorders. We are family: parents, siblings, and eating disorders in a prospective total-population study of 250,000 Swedish males and females (Ahrén i in.), 2013.
- Current Opinion in Psychiatry. Incidence, prevalence and mortality of anorexia nervosa and bulimia nervosa (van Eeden, van Hoeken, Hoek), 2021.
- American Journal of Psychiatry. Diagnostic crossover in anorexia nervosa and bulimia nervosa: implications for DSM-V (Eddy i in.), 2008.
- Behaviour Research and Therapy. A cognitive behavioural theory of anorexia nervosa (Fairburn, Shafran, Cooper), 1999.
- International Journal of Environmental Research and Public Health. Psychological Impact of Pro-Anorexia and Pro-Eating Disorder Websites on Adolescent Females: A Systematic Review (Mento i in.), 2021.
- International Journal of Eating Disorders. Ophthalmic changes in severe anorexia nervosa: a case series (Gaudiani i in.), 2012.
- NHS. Anorexia nervosa: Symptoms, 2024.
Powiązane artykuły

Zaburzenia odżywiania ·
Diagnoza anoreksji: do jakiego lekarza i jakie badania

Zaburzenia odżywiania ·
Jakie są symptomy anoreksji? Kryteria, BMI i ICD-11

Zaburzenia odżywiania ·

