Przyczyny jedzenia kompulsywnego

Bywa, że zaczyna się niewinnie — od nagradzania dziecka słodyczami za dobre stopnie, od cotygodniowej pizzy, od stresu albo od marzeń o sylwetce z okładki.

Ale to tylko tło. Ten wpis skupia się na czterech mechanizmach, które naprawdę uruchamiają napadowe objadanie — bo to nie jedzenie jest tu problemem, lecz to, czym karmimy emocje.

Cztery przyczyny w skrócie

Zwróć uwagę na trzecią kolumnę. Wszystkie cztery przyczyny prowadzą w to samo miejsce — do emocji, a nie do talerza. Dlatego dieta sama w sobie nie leczy jedzenia kompulsywnego.

Co to jest jedzenie kompulsywne?

Jedzenie kompulsywne to zaburzenie odżywiania polegające na niekontrolowanym spożywaniu dużych ilości pokarmu. Impulsem najczęściej nie jest głód fizyczny — podłożem są emocje.

Zjawisko nie występuje stale, lecz okresowo, w napadach — na przykład co kilka dni. Częstym następstwem są nadwaga i otyłość.

Rozpoznać je można po charakterystycznych sygnałach:

• utrata kontroli nad ilością jedzenia,
• jednorazowe spożycie bardzo dużej porcji, szybkie jedzenie,
• jedzenie mimo nieprzyjemnych objawów przejedzenia,
• jedzenie w samotności,
• poczucie winy i wstydu po napadzie.

Ostatni punkt jest kluczem do zrozumienia całej reszty: napad przynosi ulgę, a zaraz po nim przychodzi wstyd — który znów domaga się ulgi. Tak zamyka się błędne koło.

Autoagresja

Pierwsza przyczyna bywa zaskakująca. Jedzenie kompulsywne bywa formą autoagresji — agresji skierowanej do wewnątrz, zakłócającej instynkt samozachowawczy.

Jej źródłem jest bardzo często uraz z dzieciństwa:

• ignorowanie potrzeb dziecka, bicie, poniżanie,
• ale też nadopiekuńczość i nadmierne wymagania,
• trudna sytuacja ekonomiczna, bezrobocie, rozwód rodziców, pobyt w szpitalu.

Bywa i tak, że cała rodzina zmaga się z uzależnieniem od złości i zamiast podjąć terapię, przenosi swoje napięcia na dzieci. O tym, jak złość dezorganizuje życie, piszemy we wpisie Jak złość dezorganizuje Twoje życie.

Wyuczone nawyki żywieniowe

Druga przyczyna zaczyna się przy rodzinnym stole. Jeśli dziecko jest nagradzane jedzeniem — hamburgerem, pizzą, batonikiem za dobre stopnie — uczy się, że jedzenie służy do regulowania emocji, a nie do zaspokajania głodu.

Ten wzorzec zostaje na całe życie. Dorosły nagradza się pójściem na lody, a stres rozładowuje górą ciastek.

Warto nazwać to wprost: słodycze czy chipsy potrafią poprawiać nastrój równie skutecznie jak alkohol, zakupy czy inny nałóg. Różnica jest taka, że jedzenie jest legalne, tanie i wszędzie dostępne — dlatego tak łatwo je przeoczyć. Zasada zdrowa jest prosta: jeść wtedy, gdy jest się głodnym. Gdy powodem jedzenia są emocje, o nadwagę czy otyłość nietrudno.

Wygórowane ambicje

Trzecia przyczyna kryje paradoks. Osoba z nadwagą, jedząca kompulsywnie, wcześniej bywała osobą nadmiernie dbającą o sylwetkę — bo każda przesada jest destrukcyjna.

Działa to w dwie strony:

• Nadmierne ambicje dotyczące wyglądu prowadzą do anoreksji lub bulimii — a te mogą przerodzić się w jedzenie kompulsywne.
• Chorobliwe ambicje zawodowe też mają swoją cenę: wyczerpujące wspinanie się po szczeblach kariery przypłaca się zajadaniem stresu.

W obu przypadkach jedzenie pełni tę samą rolę — antidotum na napięcie, którego nie da się rozładować inaczej.

Brak akceptacji samego siebie

Czwarta przyczyna jest najczęstsza — i najbardziej samonapędzająca się.

Słaba samoakceptacja uruchamia błędne koło: osoba nie akceptuje swojego wyglądu, więc stosuje restrykcyjne diety, które kończą się kompulsywnymi napadami — a napady pogłębiają brak akceptacji.

Kluczowa jest tu świadomość, że źródłem kłopotu jest samoocena, a nie waga. Dopóki tego nie widać, każda kolejna dieta tylko dokłada obrót do koła. Praca nad samooceną jest sednem terapii poznawczo-behawioralnej.

O tym, jak te przyczyny wiążą się z relacjami z rodzicami i separacją, piszemy we wpisie Terapia dla uzależnionych — jem, bo..., a o samym radzeniu sobie z napadem — w tekście Kompulsywne odżywianie: zadzwoń do przyjaciółki.

Co zrobić, gdy czujesz nadchodzący napad

Leczenie jedzenia kompulsywnego nie jest ani szybkie, ani łatwe i często potrzebna jest pomoc specjalistów. Są jednak strategie, które warto zastosować, gdy czujesz zbliżający się kryzys — wszystkie sprowadzają się do jednego: przerwać automatyzm i dać emocji inne ujście niż jedzenie.

• wyjście na spacer,
• kąpiel albo prysznic,
• odpoczynek lub sen,
• telefon do kogoś, komu ufasz.

To nie jest leczenie — to sposób na przetrwanie pojedynczego napadu. Leczy dopiero praca nad tym, co pod napadem leży. Prowadzimy terapię zaburzeń odżywiania dla kobiet — jeśli rozpoznajesz u siebie te mechanizmy, skontaktuj się z nami.