
Anomia i hedonizm: 3 socjologiczne przyczyny narkomanii
Anomia, podwójna porażka i hedonizm to trzy socjologiczne wyjaśnienia narkomanii. Anomia to stan, w którym normy społeczne tracą moc. Robert Merton opisał jej odmianę, w której kultura każe wszystkim dążyć do sukcesu, a legalne drogi do niego ma tylko część ludzi. Osoby uzależnione od narkotyków zaliczył do tych, którzy w takiej sytuacji się wycofują (Merton, 1938). Podwójna porażka dotyczy młodych ludzi, którym nie udało się ani legalnie, ani w świecie przestępczym. Hedonizm oznacza tu branie dla przyjemności i silnych wrażeń.
Te teorie tłumaczą, dlaczego w niektórych grupach narkotyków bierze się więcej niż w innych. Nie przesądzają, czy uzależni się konkretna osoba, bo o tym decydują też geny, zdrowie psychiczne i rodzina. Poniżej znajdziesz obie perspektywy, tabelę pięciu reakcji na anomię według Mertona i to, czego klasyczne teorie nie widzą u kobiet.
Jakie są przyczyny narkomanii?
Przyczyny narkomanii są biologiczne, psychologiczne i społeczne, a u jednej osoby zwykle działa kilka naraz. Według NIDA geny, razem z wpływem środowiska na ich działanie, odpowiadają za 40-60% ryzyka uzależnienia (NIDA, 2020). Ryzyko rośnie też u nastolatków i osób z zaburzeniami psychicznymi, a im wcześniej ktoś zaczyna brać, tym częściej kończy się to poważnymi problemami.
| Grupa przyczyn | Co zwiększa ryzyko |
|---|---|
| Biologiczne | Geny, okres dojrzewania, zaburzenia psychiczne |
| Psychologiczne | Lęk, stres i depresja, gdy narkotyk ma przynieść ulgę. Presja na wyniki w nauce, pracy albo sporcie |
| Rodzinne | Rodzice albo starsi krewni, którzy biorą, nadużywają alkoholu lub łamią prawo. Brak nadzoru rodziców. Przemoc fizyczna albo seksualna w dzieciństwie |
| Rówieśnicze i lokalne | Branie wśród rówieśników, trudność z odmawianiem, narkotyki dostępne w szkole, bieda w okolicy |
| Społeczne i kulturowe | Anomia, podwójna porażka, hedonizm (opisujemy je niżej) |
Ludzie sięgają po narkotyki dla przyjemności, żeby poczuć się lepiej, żeby lepiej sobie radzić albo z ciekawości i pod presją otoczenia (NIDA, 2020). Te motywy omawiamy we wpisie Narkomania kobiet i mężczyzn: moda, patologia czy choroba?, a to, co szczególnie naraża nastolatki, w tekście Dlaczego młodzi ludzie się uzależniają?. Tutaj zajmujemy się ostatnim wierszem tabeli.
Co to jest anomia?
Anomia to stan, w którym normy społeczne tracą moc, a ludzie przestają wiedzieć, czego się trzymać. Słownik języka polskiego PWN podaje dwa znaczenia: rozpad powszechnie przyjętych norm i więzi społecznych w czasie wielkich kryzysów oraz wyobcowanie i dezorientację człowieka, który w takim czasie żyje.
Słowo pochodzi z greki i oznacza brak prawa. W socjologii spopularyzował je Émile Durkheim w pracach o podziale pracy społecznej (1893) i o samobójstwie (1897). U niego anomia to rozregulowanie: normy tracą skuteczność, na przykład w nagłym kryzysie, albo w ogóle ich brakuje (Deflem, 2017).
Robert K. Merton w artykule z 1938 roku przesunął akcent. U Mertona anomia to stan, w którym legalne środki prowadzące do celu tracą znaczenie, bo kultura przecenia sam cel (Deflem, 2017). Sam Merton zauważył, że Durkheim badał głównie skutki anomii, na przykład samobójstwa, a on szukał też jej przyczyny: braku równowagi między celami a normami. O narkotykach pisał wprost Merton.
W logopedii i neurologii to samo słowo znaczy coś innego. Anomia to tam trudność w przypominaniu sobie i wypowiadaniu nazw, która występuje między innymi w afazji po udarze. Ten tekst dotyczy anomii w socjologii.
Jak Merton łączy anomię z narkomanią?
Merton zaliczył osoby uzależnione od narkotyków do wycofanych, czyli tych, którzy odrzucają zarówno cele stawiane przez kulturę, jak i legalne środki ich osiągania (Merton, 1938). Opisywał społeczeństwo amerykańskie, w którym sukces finansowy jest celem dla wszystkich, a legalne drogi do niego, takie jak wykształcenie i dobrze płatna praca, są rozłożone nierówno. Na ten rozjazd ludzie reagują na pięć sposobów.
| Sposób przystosowania | Cele kulturowe | Legalne środki | Co to oznacza |
|---|---|---|---|
| Konformizm | przyjmuje | przyjmuje | Dąży do sukcesu zgodnie z regułami. To najczęstsza reakcja |
| Innowacja | przyjmuje | odrzuca | Dąży do sukcesu nielegalnie, na przykład przez przestępstwa |
| Rytualizm | odrzuca | przyjmuje | Sumiennie trzyma się reguł, choć nie liczy już na awans |
| Wycofanie | odrzuca | odrzuca | Odsuwa się na margines społeczeństwa. Merton wymienia tu między innymi osoby przewlekle pijące i uzależnione od narkotyków |
| Bunt | zastępuje nowymi | zastępuje nowymi | Chce zbudować inny porządek, z własnymi celami i regułami |
Wycofanie to jedyna z pięciu reakcji, w której człowiek rezygnuje i niczego nie proponuje w zamian. Osoba wycofana odsuwa się od społeczeństwa i żyje na jego marginesie, gdzie nikt niczego od niej nie wymaga (Deflem, 2017). Branie narkotyków bywa kojarzone z buntem, ale w typologii Mertona to dwie różne reakcje: buntownik chce zmienić cele i reguły, a osoba uzależniona wycofuje się z gry.
Myśl Mertona rozwinęli kryminolodzy Messner i Rosenfeld w teorii anomii instytucjonalnej (1994). Opisali w niej, co się dzieje, gdy w gospodarce wolnorynkowej rynek zaczyna dominować, a rodzina i inne instytucje słabiej regulują zachowanie ludzi (Deflem, 2017).
Czym jest podwójna porażka według Clowarda i Ohlina?
Podwójna porażka to sytuacja młodego człowieka, któremu nie udało się ani legalnie, ani w świecie przestępczym. Pojęcie pochodzi z książki „Delinquency and Opportunity” (1960) Richarda Clowarda i Lloyda Ohlina, którzy opisywali gangi nastoletnich chłopców z ubogich dzielnic dużych amerykańskich miast. Do teorii Mertona dodali obserwację, że nielegalne drogi do sukcesu też nie są dostępne dla każdego (Cullen, 2010).
Z tej obserwacji wyprowadzili trzy typy subkultur:
- przestępczą, w dzielnicach z zorganizowaną przestępczością, gdzie starsi uczą młodszych „fachu”,
- konfliktową, w dzielnicach bez takich sieci, gdzie status zdobywa się przemocą,
- wycofania (retreatystyczną), skupioną na braniu narkotyków.
Do subkultury wycofania trafiają według nich „podwójnie przegrani”. Nie mają szans na legalny awans, a w gangu przestępczym ani w bójkach też nie znajdują miejsca. Narkotyk staje się dla nich rozwiązaniem problemu statusu, a część z nich szuka towarzystwa innych biorących i znajduje w nim oparcie (Cullen, 2010).
Późniejsze badania nie potwierdziły tak czystych typów: w większości gangów mieszały się przestępstwa, przemoc i narkotyki. Testy samej teorii dawały niejednoznaczne wyniki, choć według Cullena wiele z nich źle mierzyło jej główne pojęcia, zwłaszcza brak dostępu do legalnych środków (Cullen, 2010).
Hedonizm: czy narkotyki bierze się dla przyjemności?
Tak, przyjemność to pierwszy z powodów brania, które wymienia NIDA. Narkotyki wywołują silną euforię, po której przychodzą inne efekty: po stymulantach, takich jak kokaina, poczucie mocy, pewność siebie i przypływ energii, a po opioidach, takich jak heroina, odprężenie i zadowolenie (NIDA, 2020). Hedonizm, czyli stawianie przyjemności na pierwszym miejscu, tłumaczy więc część pierwszych sięgnięć po narkotyk.
Teorie napięcia też biorą ten motyw pod uwagę. Robert Agnew zaliczył pragnienie dreszczyku i silnych wrażeń do celów, o które ludzie zabiegają obok pieniędzy i statusu. Według jego teorii takie cele są szczególnie ważne dla młodych mężczyzn (Brezina, 2010).
Hedonizm nie wyjaśnia jednak, dlaczego ktoś bierze dalej mimo szkód. Pierwsza decyzja o wzięciu narkotyku jest zwykle dobrowolna. Przy dalszym braniu słabnie samokontrola, a badania obrazowe mózgu osób uzależnionych pokazują zmiany w obszarach odpowiedzialnych za ocenę sytuacji, podejmowanie decyzji, uczenie się, pamięć i kontrolę zachowania (NIDA, 2020). Jak to wygląda od środka, opisujemy w tekście Dlaczego narkotyki nie dają wolności.
Czy stres i trudne emocje też prowadzą do narkotyków?
Tak. Tę drogę opisuje ogólna teoria napięcia, którą Robert Agnew przedstawił w 1992 roku. Agnew wyróżnił trzy źródła napięcia: niemożność osiągnięcia ważnego celu, utratę czegoś cennego (na przykład związku albo miłości rodzica) i doznawaną krzywdę, taką jak prześladowanie przez rówieśników, złe relacje z rodzicami i nauczycielami albo bycie ofiarą przestępstwa (Brezina, 2010).
Napięcie wywołuje złość, frustrację, przygnębienie i rozpacz. Według tej teorii ludzie sięgają po alkohol i narkotyki, żeby odpędzić przygnębienie i rozpacz, zwłaszcza gdy winią za swoją sytuację siebie. Daje to natychmiastową ulgę, ale na dłuższą metę pogłębia problemy (Brezina, 2010).
Większość ludzi radzi sobie z napięciem w sposób zgodny z prawem. Po szkodliwe sposoby ludzie sięgają częściej wtedy, gdy inne nie działają, gdy siły są na wyczerpaniu albo gdy brakuje im wsparcia innych (Brezina, 2010). Zgadza się to z obserwacją NIDA, że stres może odgrywać dużą rolę w rozpoczęciu brania, w jego kontynuowaniu i w nawrotach (NIDA, 2020).
Dlaczego te teorie słabo opisują kobiety?
Bo powstawały jako teorie przestępczości i zachowań dewiacyjnych, a przestępstwa popełniają znacznie częściej mężczyźni niż kobiety (Brezina, 2010). Cloward i Ohlin pisali wprost o gangach nastoletnich chłopców z ubogich dzielnic (Cullen, 2010). Agnew dodał cele, które uznał za szczególnie ważne dla młodych mężczyzn: szacunek, męski status, niezależność i silne wrażenia (Brezina, 2010).
Teoria napięcia próbowała tę lukę wypełnić. Badania sugerują, że kobiety doświadczają napięcia nie mniej niż mężczyźni, ale reagują na nie inaczej. Też się złoszczą, tylko ich złości częściej towarzyszą przygnębienie i lęk, być może dlatego, że częściej obwiniają siebie i bardziej boją się o relacje z bliskimi (Brezina, 2010). A właśnie przygnębienie ludzie według Agnewa próbują odpędzić alkoholem i narkotykami.
Podobny obraz dają powody, które podają same kobiety w badaniach zebranych przez NIDA (NIDA, 2020):
- kobiety biorące metamfetaminę podają, że chcą mieć więcej energii i mniej odczuwać zmęczenie pracą, domem, opieką nad dziećmi i obowiązkami rodzinnymi, a o chudnięciu jako powodzie mówią znacznie częściej niż mężczyźni,
- kobiety mogą częściej niż mężczyźni przyjmować opioidy bez recepty, żeby poradzić sobie z bólem, nawet przy podobnym nasileniu bólu, a badania sugerują, że częściej sięgają po nie także na lęk albo napięcie,
- większość kobiet wstrzykujących heroinę wskazuje jako powód presję otoczenia i namowy partnera,
- uzależnienie od marihuany rozwija się u kobiet od pierwszego użycia szybciej niż u mężczyzn.
Dla terapii wynika z tego pytanie, przed czym narkotyk miał kobietę chronić: przed zmęczeniem, bólem, lękiem czy napięciem. O tym, jak z uzależnieniem łączy się trauma, piszemy w tekście Trauma a uzależnienie u kobiet, a o przebiegu narkomanii u kobiet we wpisie Uzależnienie od narkotyków u kobiet.
Co z tego wynika dla rodziny?
Dla rodziny wynikają z tego dwa praktyczne wnioski. Pierwszy dotyczy obecności rodziców. NIDA zalicza brak nadzoru rodziców do czynników ryzyka, a nadzór i wsparcie rodziców oraz dobre relacje do czynników chroniących (NIDA, 2020).
Drugi dotyczy radzenia sobie z napięciem. Według teorii napięcia po szkodliwe sposoby ludzie sięgają częściej, gdy brakuje im innych sposobów i wsparcia (Brezina, 2010). Dlatego pomaga, gdy dziecko ma do kogo przyjść z trudnymi emocjami i uczy się je rozładowywać bez substancji. Dotyczy to także dorosłych kobiet, które biorą, żeby wytrzymać zmęczenie albo lęk.
Gdy bliska osoba już bierze, pomocy potrzebuje też rodzina. W naszym ośrodku prowadzimy warsztaty dla rodzin osób uzależnionych, także online.
Gdzie szukać pomocy?
Pierwszy krok możesz zrobić anonimowo. Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990 jest bezpłatny, działa codziennie od 16 do 21 i przyjmuje telefony od osób uzależnionych i ich bliskich (KCPU, 2023). Jak wygląda leczenie na NFZ, a jak prywatnie, ile się czeka i kiedy potrzebne jest skierowanie, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.
Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Prowadzimy program terapii narkotykowej dla kobiet po detoksie, który trwa od 6 tygodni i jest wprowadzeniem do leczenia długoterminowego. Obejmuje terapię indywidualną i grupową, warsztaty 12 Kroków oraz pomoc w wyborze ośrodka, w którym możesz leczyć się dalej. Skierowanie nie jest potrzebne. Jeśli chcesz porozmawiać o swojej sytuacji albo o bliskiej osobie, skontaktuj się z nami.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest anomia?
Jakie są przyczyny narkomanii?
Dlaczego ludzie biorą narkotyki?
Czym różni się anomia u Durkheima i u Mertona?
Co to jest wycofanie według Mertona?
Czy kobiety biorą narkotyki z innych powodów niż mężczyźni?
Czy przyczyny narkomanii są tylko społeczne?
Źródła
- American Sociological Association. Social Structure and Anomie (American Sociological Review, 3(5), 672-682), 1938.
- M. Deflem, Wiley-Blackwell. Anomie, Strain, and Opportunity Structure: Robert K. Merton's Paradigm of Deviant Behavior (The Handbook of the History and Philosophy of Criminology), 2017.
- F. T. Cullen, SAGE. Cloward, Richard A., and Lloyd E. Ohlin: Delinquency and Opportunity (Encyclopedia of Criminological Theory), 2010.
- T. Brezina, SAGE. Agnew, Robert: General Strain Theory (Encyclopedia of Criminological Theory), 2010.
- Słownik języka polskiego PWN. anomia (hasło), 2026.
- NIDA. Drug Misuse and Addiction (Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction), 2020.
- NIDA. Sex Differences in Substance Use (Substance Use in Women Research Report), 2020.
- KCPU. Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990: zmiana i poszerzenie działalności, 2023.
Powiązane artykuły

Narkomania ·
Czy dopalacze uzależniają i prowadzą do narkomanii?

Narkomania ·
Narkomania kobiet i mężczyzn: moda, patologia czy choroba?

Narkomania ·

