„Jestem złą mamą, bo piję”: wstyd, poczucie winy i leczenie

Picie nie robi z ciebie złej matki. Uzależnienie od alkoholu jest chorobą, a zdanie „jestem złą mamą, bo piję” to głos wstydu, który ocenia całą ciebie, zamiast nazwać to, co się dzieje. Badania pokazują, że skłonność do wstydu idzie w parze z większymi problemami z alkoholem, a skłonność do poczucia winy nie (Dearing i in., 2005). U osób, które często czują wstyd, bywa on wyzwalaczem picia, a nie hamulcem (Luoma i in., 2018).

Odpowiedzialność za dzieci zostaje. Najwięcej możesz dla nich zrobić, podejmując leczenie. Niżej wyjaśniamy, czym wstyd różni się od poczucia winy, czy pójście na terapię grozi utratą dzieci i co na ten temat mówi polskie prawo, co powiedzieć dzieciom i kto się nimi zajmie, kiedy będziesz się leczyć. Jak to zdanie brzmi w głowie pijącej mamy, pokazuje krótkie nagranie z naszego profilu.

Czy picie czyni mnie złą matką?

Nie. Uzależnienie od alkoholu jest chorobą ujętą w klasyfikacji chorób WHO, a choroba nie mówi niczego o twoim charakterze ani o tym, jak kochasz swoje dzieci. Nikt nie zachorował dlatego, że był złym człowiekiem. Szerzej piszemy o tym w tekście alkoholizm: grzech czy choroba.

Choroba nie zdejmuje jednak odpowiedzialności. Odpowiadasz za to, co robisz dalej: czy szukasz pomocy i czy naprawiasz to, co picie zepsuło w domu. Tę różnicę najlepiej widać, gdy oddzieli się wstyd od poczucia winy. Wstyd mówi „jestem złą matką” i na tym kończy. Poczucie winy mówi „zrobiłam coś, co zraniło moje dziecko” i od razu podsuwa pytanie, co z tym zrobić.

Łatwo zgodzić się, że uzależnienie jest chorobą, i zrobić wyjątek dla siebie: u innych to choroba, u mnie słabość. Ten wyjątek też jest wstydem, choć brzmi jak uczciwość wobec siebie.

Skąd u matek tyle wstydu?

Wstyd matek rośnie z rozdźwięku między tym, jaka „powinna” być dobra matka, a tym, co dzieje się w domu. W amerykańskim badaniu jakościowym z kobietami leczącymi się z uzależnień większość uczestniczek grup dyskusyjnych mówiła o wstydzie, żalu i poczuciu winy, kiedy nie mogła sprostać społecznym oczekiwaniom wobec matki. Inna uczestniczka badania zauważyła, że matka, która pije lub bierze, dźwiga więcej wstydu niż ojciec w tej samej sytuacji (Adams i in., 2021).

W naszej pracy widzimy to samo: picie kobiety ocenia się surowiej, więc częściej bywa ukrywane. Do tego dochodzi codzienność, w której mama ma udźwignąć dzieci, dom, pracę i emocje domowników, a na chorobę nie ma w tym rachunku miejsca. Kiedy pojawia się problem z alkoholem, łatwiej pomyśleć „jestem zła” niż „jestem chora”, i to w roli, która boli najbardziej.

Zdanie „jestem złą mamą” bywa cudzym osądem, który przyjęłaś za własny. O tym, jak piętno odsuwa kobiety od leczenia i jak bliscy mogą pomóc mimo niego, piszemy w tekście uzależniona kobieta: jak jej pomóc mimo wstydu i piętna.

Wstyd a poczucie winy: czym się różnią?

Wstyd dotyczy tego, kim jesteś, a poczucie winy tego, co zrobiłaś. Rozróżnienie zaproponowała psycholożka Helen Block Lewis w 1971 roku: wstyd to negatywna ocena całej siebie, poczucie winy to negatywna ocena konkretnego zachowania. June Tangney ze współpracownikami zebrała później badania, które je potwierdzają (Tangney i in., 2007).

Z tej różnicy wynikają odmienne reakcje. Wstyd popycha do zaprzeczania, ukrywania się i ucieczki od sytuacji, która go wywołała. Poczucie winy skłania do przyznania się, przeprosin i naprawiania skutków (Tangney i in., 2007).

Z poczuciem winy da się coś zrobić, bo wskazuje zachowanie, które można zmienić. Wstyd nie wskazuje niczego poza tobą, więc jedyne wyjście, jakie podsuwa, to się schować. W terapii uczysz się przekładać wstyd na konkretne sprawy, za które możesz wziąć odpowiedzialność, i zostawiać resztę.

Dlaczego wstyd podtrzymuje picie?

Bo wstyd każe ukrywać picie, a ukrywanie odcina od pomocy. Związek wstydu z piciem widać w badaniach. W trzech grupach, dwóch studenckich i jednej złożonej z osadzonych, osoby skłonne do wstydu miały więcej problemów z alkoholem i narkotykami, a skłonność do poczucia winy wiązała się z mniejszą liczbą problemów albo nie miała z nimi związku (Dearing i in., 2005). W innym badaniu 70 osób pijących alkohol, w większości kobiet, przez trzy tygodnie codziennie zapisywało nastrój i picie. Osoby, które na co dzień odczuwały dużo wstydu, w dni szczególnie silnego wstydu wypijały więcej, jeśli piły same. Z piciem w towarzystwie wstyd nie miał związku (Luoma i in., 2018).

U matki ten mechanizm może się układać w powtarzalny cykl:

1. Wieczorem alkohol na chwilę zmniejsza napięcie i zagłusza wstyd.
2. Wstyd każe ukrywać picie przed partnerem, rodziną i lekarzem.
3. Ukrywanie odcina od ludzi, którzy mogliby pomóc, więc zostaje picie w samotności.
4. Każdy kolejny wieczór dokłada powodów do wstydu i cykl zaczyna się od nowa.

Poranne postanowienie nie przerywa żadnego z tych kroków. Mechanizm utraty kontroli nad piciem opisujemy we wpisie dlaczego silna wola nie wystarcza, żeby przestać pić. Wstyd trzyma się na ukrywaniu, więc pętlę przerywa rozmowa z kimś, kto zna uzależnienie i nie ocenia.

Jeśli wstyd przechodzi w myśl, że dzieciom byłoby lepiej bez ciebie, nie zostawaj z nią sama. Zadzwoń pod 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, bezpłatnie, całą dobę) albo pod 116 123. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Czy stracę dzieci, jeśli pójdę na leczenie?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie wiąże ograniczenia władzy rodzicielskiej z samym leczeniem się: sąd opiekuńczy reaguje wtedy, gdy zagrożone jest dobro dziecka (art. 109 § 1). Strach przed utratą dzieci to jeden z powodów, dla których matki zwlekają z leczeniem i nie mówią nikomu o piciu. W amerykańskim badaniu Adams i współpracowników większość uczestniczek wymieniała lęk przed odebraniem dzieci wśród przeszkód w dostępie do leczenia (Adams i in., 2021).

Co mówią przepisy:

• Gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd ma do wyboru wiele środków. Może zobowiązać rodziców do pracy z asystentem rodziny albo skierować ich na terapię rodzinną, może ustanowić nadzór kuratora, a w ostateczności umieścić dziecko w pieczy zastępczej (art. 109 § 2 KRO).
• Pieczę zastępczą sąd może zarządzić dopiero wtedy, gdy łagodniejsze środki i pomoc dla rodziny nie usunęły zagrożenia. Wyjątkiem jest poważne zagrożenie dobra dziecka, zwłaszcza jego życia lub zdrowia (art. 112³ § 1 KRO).
• Władzę rodzicielską sąd odbiera między innymi wtedy, gdy rodzic jej nadużywa albo rażąco zaniedbuje obowiązki wobec dziecka. Gdy przyczyna ustanie, sąd może ją przywrócić (art. 111 KRO).
• Leczenie odwykowe jest dobrowolne (art. 21 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości). Procedura zobowiązania do leczenia dotyczy osób, które w związku z piciem powodują między innymi rozkład życia rodzinnego albo demoralizację małoletnich (art. 24 i 26 tej ustawy).

Przepisy patrzą więc na to, co dzieje się z dzieckiem. Zaniedbanie, przemoc czy brak opieki z powodu picia mogą zagrozić jego dobru, a decyzja o leczeniu jest krokiem w przeciwną stronę.

Informacje o twoim zdrowiu i leczeniu chroni tajemnica: osoby wykonujące zawód medyczny nie mogą ich ujawniać (ustawa o prawach pacjenta, art. 13 i 14). Ustawa przewiduje wąskie wyjątki, na przykład gdy tak stanowią inne ustawy, gdy zachowanie tajemnicy zagrażałoby życiu lub zdrowiu twojemu lub innych osób, albo gdy sama się na to zgodzisz. W naszym ośrodku personel zna pacjentki wyłącznie z imienia, a na zwolnieniu L4 nie ma nazwy ani danych ośrodka.

Ten tekst nie zastępuje porady prawnej. Jeśli w sądzie rodzinnym toczy się już sprawa, porozmawiaj z prawnikiem.

Co powiedzieć dzieciom o piciu i leczeniu?

Prawdę dopasowaną do wieku: że mama jest chora, że się leczy i że to nie jest wina dziecka. Broszura PARPA kieruje swoje rady do partnera pijącego rodzica, ale pasują też do ciebie: nie ukrywać picia przed dziećmi i mówić im, co się dzieje, uczyć je, że o wszystko można pytać, i nie mówić im, co mają czuć do pijącej matki czy ojca. Dzieci nie mogą też dostać żadnego sygnału, że to one odpowiadają za picie rodzica (PARPA, 2019).

Milczenie nie chroni dzieci. Według tej samej broszury w rodzinie, w której o piciu się nie rozmawia, temat staje się sekretem, a dzieci zostają z poczuciem samotności i niezrozumienia.

Przykładowe zdania, od których możesz zacząć:

Dzieci osób uzależnionych od alkoholu mają prawo do bezpłatnej pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej (ustawa o wychowaniu w trzeźwości, art. 23 ust. 2). PARPA wymienia też grupy Al-Ateen (dla nastolatków) i świetlice terapeutyczne, a informacje o miejscach pomocy w okolicy daje ośrodek pomocy społecznej i gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych przy urzędzie gminy (PARPA, 2019). Jakie role przyjmują dzieci w domu, w którym się pije, i po czym poznać, że dziecko cierpi, opisujemy w tekście dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym.

Kto zajmie się dziećmi, gdy pójdę na terapię?

Ktoś z bliskich: partner, babcia, siostra albo przyjaciółka, z którą ustalisz plan na czas leczenia. W badaniu Adams i współpracowników kobiety wymieniały pomoc rodziny przy dzieciach wśród rzeczy, które ułatwiły im rozpoczęcie leczenia (Adams i in., 2021). Plan ułóż przed przyjazdem: kto odprowadza i odbiera dzieci, kto ma kontakt do szkoły czy przedszkola i co dzieci wiedzą o twoim wyjeździe.

Nie każde leczenie wymaga wyjazdu z domu:

Jak wybrać między tymi drogami, opisujemy we wpisie leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie. Jeśli rozłąka z dziećmi w ogóle nie wchodzi w grę, zapytaj w poradni leczenia uzależnień o placówki, które przyjmują matki razem z dziećmi.

W naszym ośrodku pacjentka mieszka na miejscu przez cały program, który trwa 2, 4 albo 6 tygodni. Telefon możesz mieć przy sobie i korzystać z niego w czasie wolnym, a rodzina odwiedza pacjentki w niedziele od 10:00 do 17:00, począwszy od drugiej niedzieli pobytu. Jeśli możesz dojeżdżać na spotkania, jest też dochodząca grupa terapeutyczna tylko dla kobiet „Odnaleźć Siebie”: cykl 12 spotkań we wtorki i piątki od 17:30 do 20:00. Gdzie się spotyka i kiedy zaczyna się najbliższy cykl, powiemy przez telefon.

Jak naprawić relację z dziećmi po leczeniu?

Powoli, przez trzeźwość, którą dzieci widzą dzień po dniu, i przez przeprosiny, po których nie przychodzą kolejne obietnice bez pokrycia. Tu przydaje się poczucie winy: wiesz, za co przepraszasz, i wiesz, co zmieniasz. Dzieciom bardziej niż matka bez wad potrzebna jest matka obecna i przewidywalna.

W programie 12 kroków AA służą temu kroki 8 i 9: lista osób, które się skrzywdziło, i zadośćuczynienie. Jak zadośćuczynić dzieciom tak, żeby ich nie obciążyć własnymi emocjami, piszemy we wpisie krok 9 AA: zadośćuczynienie w praktyce.

Bliscy też potrzebują wsparcia, bo picie zmieniło życie całej rodziny. Członkowie rodziny osoby uzależnionej od alkoholu mają prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia w publicznych placówkach (ustawa o wychowaniu w trzeźwości, art. 23 ust. 1). W naszym ośrodku prowadzimy też warsztaty dla rodzin, w których można uczestniczyć również online.

Od czego zacząć, jeśli wstyd nie pozwala zadzwonić?

Od jednej rozmowy, w której nie musisz niczego udowadniać. Telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00, także w weekendy. Rozmowa jest bezpłatna i do niczego nie zobowiązuje, a do prywatnego ośrodka nie potrzebujesz skierowania. Jeśli wolisz zacząć od jednego spotkania, możesz umówić 50-minutową konsultację z terapeutą lub psychologiem.

W naszym ośrodku leczą się wyłącznie kobiety. W takiej grupie o wstydzie, macierzyństwie i przemocy mówi się wcześniej, a od pierwszego szczerego zdania zależy tempo całej terapii. Jesteśmy jedynym w Polsce certyfikowanym ośrodkiem leczenia uzależnień przeznaczonym tylko dla kobiet. Terapeutka nie wystawia ocen za macierzyństwo. Pracuje z tobą nad tym, żebyś wyzdrowiała.

Zobacz, jak wygląda terapia alkoholizmu dla kobiet, albo napisz lub zadzwoń do nas.