Moja mama pije i nie widzi problemu. Co mogę zrobić?

Mama najpewniej nie udaje i nie robi ci na złość. Uzależnienie od alkoholu zniekształca to, jak człowiek widzi własne picie. Polska psychoterapia uzależnień nazywa to mechanizmem iluzji i zaprzeczania: mama wierzy w swoje „to tylko wino do kolacji”, a twoje dowody odbiera jak atak. Argumentami jej nie przekonasz, ale masz wpływ na to, jak z nią rozmawiasz, czy osłaniasz ją przed skutkami picia i czy masz wsparcie dla siebie.

Ten tekst piszemy dla dorosłych córek i synów. Wyjaśniamy, skąd bierze się zaprzeczanie, co odpowiadać na najczęstsze wymówki, co robić, gdy mama odmawia leczenia, i gdzie znajdziesz pomoc dla siebie. Dla osób przed osiemnastką jest osobna, krótka część niżej.

Dlaczego mama pije i nie widzi problemu?

Bo uzależnienie odbiera zdolność trafnej oceny własnego picia. Psycholog Jerzy Mellibruda, autor modelu, który od końca lat 80. wdrażano w wielu polskich placówkach odwykowych, opisał trzy mechanizmy podtrzymujące nałóg: nałogowe regulowanie emocji, iluzję i zaprzeczanie oraz rozpraszanie i rozdwajanie „ja”. Za to, że mama „nie widzi”, odpowiada drugi z nich.

Według Mellibrudy osoba uzależniona w wielu sprawach nie wie już, co w jej piciu jest prawdą, a co fałszem, i wierzy nawet w mało prawdopodobne wyjaśnienia. Mechanizm działa poza jej świadomością. Autor zastrzega, że osobom uzależnionym zdarza się też kłamać, ale w sprawach picia i jego skutków wierzą w to, co mówią.

Zaprzeczanie ma swoją funkcję: chroni poczucie własnej wartości. Gdyby mama zobaczyła naraz wszystko, co alkohol zrobił z jej życiem i z waszą relacją, wstyd byłby zbyt ciężki do uniesienia. Dlatego mechanizm rozbudowuje się razem z chorobą. Na początku, przy wsparciu z zewnątrz, człowiek potrafi jeszcze spojrzeć na swoje picie realistycznie, a później przychodzi mu to coraz trudniej (Mellibruda, 1997).

Skalę zjawiska pokazuje amerykańskie badanie dwóch pokoleń. Wśród osób, które spełniały kryteria zaburzenia używania alkoholu, 67% z 94 badanych mężczyzn i 82% ze 176 osób z pokolenia ich dzieci nazwało siebie osobami pijącymi towarzysko, lekko albo umiarkowanie. W obu grupach badani zgłaszali średnio do czterech problemów związanych z piciem, a przy jednej okazji wypijali maksymalnie średnio do 12 porcji alkoholu (Schuckit i wsp., 2020).

Co mówi mama i co możesz odpowiedzieć

Wymówki osób uzależnionych są do siebie podobne, bo stoją za nimi te same formy zaprzeczania. Mellibruda wymienia ich dziewięć. W tabeli zebraliśmy siedem, każdą z przykładowym zdaniem. Gdy rozpoznasz, z którą masz do czynienia, łatwiej nie wejść w spór o szczegóły.

W każdej odpowiedzi mówisz o jednym konkretnym zdarzeniu i o tym, co czujesz, a kończysz propozycją. Nie dowodzisz, ile mama wypiła, i nie używasz słowa „alkoholiczka”. Rozmawiaj tylko wtedy, gdy mama jest trzeźwa. Gdy usłyszysz odmowę, nie naciskaj i spróbuj ponownie innego dnia.

Zdania w rodzaju „piję przez ciebie” to też obwinianie, a część autorów nazywa je projekcją. Co na nie odpowiadać, piszemy w tekście o projekcji i samooszukiwaniu się w nałogu.

Dlaczego dowody i awantury nie działają?

Bo zaprzeczanie broni mamę przed wstydem, a każdy mocniejszy dowód ten wstyd powiększa. Liczenie butelek, nagrania i wypominanie wczorajszego wieczoru kończą się zwykle złością, obietnicą bez pokrycia albo kilkudniową ciszą.

Podobny wniosek płynie z badań nad terapią. William White i William Miller przejrzeli w 2007 roku cztery dekady badań i nie znaleźli ani jednej próby klinicznej, w której konfrontacyjny styl pracy z osobą uzależnioną okazałby się skuteczny. Część badań wykazała jego szkodliwość, a lepsze wyniki mieli terapeuci pracujący empatycznie i wspierająco. Te badania dotyczą pracy terapeutów, a nie rodzin, ale nie dają powodu sądzić, że ostra konfrontacja w domu zadziała lepiej niż w gabinecie.

Mellibruda opisuje też drugą stronę tego problemu. Rodzina często sama podtrzymuje zaprzeczanie, kiedy przyjmuje wymówki, usprawiedliwia i kryje skutki picia. Mama dostaje wtedy od bliskich potwierdzenie, że nic złego się nie dzieje. Więcej niż przekonywanie daje wycofanie się z ukrywania skutków picia.

Co możesz zrobić, gdy mama nie chce się leczyć?

Możesz zmienić własne zachowanie tak, żeby trzeźwość coś mamie dawała, a picie przestało być wygodne. Na tym opiera się CRAFT, program dla rodzin osób, które odmawiają leczenia. W badaniach klinicznych na terapię trafiało po nim około dwóch trzecich osób, które wcześniej jej odmawiały, zwykle po 4-6 spotkaniach bliskiego z terapeutą. To 2-3 razy więcej niż po tak zwanej interwencji Johnsona, czyli konfrontacji przygotowanej przez rodzinę, i niż w tradycyjnym modelu Al-Anon, w którym bliscy zajmują się własnym zdrowieniem. Program sprawdzano w relacjach małżeńskich, między rodzicami a dziećmi i między rodzeństwem (Meyers i wsp., 2011).

W codziennym życiu oznacza to kilka zmian:

• Nie osłaniaj skutków picia. Nie tłumacz mamy przed rodziną, sąsiadami ani w pracy, nie sprzątaj po wieczorze, nie spłacaj jej długów.
• Nie kupuj i nie przywoź alkoholu „dla świętego spokoju”.
• Spędzaj z mamą czas, kiedy jest trzeźwa, i mów jej, że dobrze ci wtedy z nią. Kiedy zaczyna pić, spokojnie kończ wizytę albo rozmowę przez telefon.
• Zapowiadaj tylko to, co zrobisz. Zdanie „nie zostawię z tobą dzieci, kiedy pijesz” ma sens tylko wtedy, gdy za każdym razem tak robisz.
• Miej pod ręką jedną propozycję, na przykład numer poradni, termin konsultacji albo adres mityngu AA, i zaoferuj, że pojedziesz tam z mamą.
• Wróć do własnych spraw. Twoje życie nie musi czekać na decyzję mamy.

Nie czekaj, aż mama „sięgnie dna”. Mellibruda pisze, że większość osób uzależnionych trafia na leczenie pod naciskiem z zewnątrz, a nie dlatego, że same rozpoznały swój problem. Propozycję składaj w spokojnej chwili, najlepiej wtedy, gdy mama sama mówi, że ma dość.

Te zmiany mają jedną granicę: bezpieczeństwo. Jeśli w domu dochodzi do przemocy albo mama jest schorowana i mieszka sama, najpierw zadbaj o to, żeby nic nie groziło ani tobie, ani jej. W programie CRAFT terapeuta rozmawia z bliskimi o ryzyku przemocy, zanim zaproponuje zmiany w domu, więc swoje plany omów wcześniej ze specjalistą.

Czy można zmusić mamę do leczenia?

Nie. Poddanie się leczeniu odwykowemu jest dobrowolne (art. 21 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi). Ustawa dopuszcza wyjątek: zobowiązanie do leczenia, o którym orzeka sąd. Ty wniosku do sądu nie złożysz. Możesz za to zgłosić sprawę gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej dla miejsca, w którym mama mieszka lub przebywa. Komisja kieruje na badanie przez biegłego, a z wnioskiem do sądu występuje komisja albo prokurator (art. 25 i 26).

Sąd może zobowiązać do leczenia osobę uzależnioną, która w związku z piciem powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizuje małoletnich, uchyla się od zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłóca spokój lub porządek publiczny (art. 24). Samo to, że mama dużo pije, nie wystarcza. Co wpisać w zgłoszeniu, jak wygląda rozprawa i ile trwa cała procedura, opisujemy w tekście Przymusowe leczenie alkoholika.

Mama ma ponad 60 lat albo bierze leki: na co uważać?

Na upadki, na łączenie alkoholu z lekami i na nagłe odstawienie. Starszy organizm mocniej reaguje na alkohol: nasila się senność, pogarszają się równowaga i koordynacja, więc rośnie ryzyko upadków i innych urazów (NIAAA, 2025).

Sprawdź, jakie leki mama bierze. Według NIAAA łączenie alkoholu z lekami, które usypiają lub uspokajają, może skończyć się śmiercią. Aspiryna z alkoholem zwiększa ryzyko krwawienia z żołądka i jelit, a alkohol zmienia też działanie części leków na nadciśnienie. Jeśli mama mówi, że pije, „bo inaczej nie zaśnie”, i dostaje tabletki na sen, namów ją na wspólną wizytę u lekarza rodzinnego i poproś, żeby powiedziała mu o alkoholu.

U starszych kobiet picie łatwo przeoczyć. NIAAA wymienia sygnały, które powinny zwrócić uwagę: kłopoty z pamięcią, obniżony nastrój, lęk, słaby apetyt, siniaki niewiadomego pochodzenia, upadki, problemy ze snem i zaniedbany wygląd. Na stronie o terapii seniorek opisujemy, jak objawy uzależnienia bywają brane za demencję albo depresję i jak wstyd oraz obrona „dobrego imienia” wzmacniają u kobiet w tym wieku zaprzeczanie.

Nie wymagaj, żeby mama przestała pić z dnia na dzień. U osoby, która od dawna pije dużo, nagłe odstawienie alkoholu może zagrażać życiu. Zespół abstynencyjny to drżenie, poty, przyspieszone tętno, bezsenność i lęk, a w cięższym przebiegu drgawki i majaczenie alkoholowe (NIAAA, 2025). O tym, jak bezpiecznie przerwać picie, decyduje lekarz.

Kiedy dzwonić pod 112?

Gdy mama po alkoholu nie daje się obudzić, oddycha wolno (mniej niż 8 oddechów na minutę) albo nieregularnie, ma drgawki lub wymiotuje w półprzytomności (NIAAA, 2025). Nie zostawiaj jej samej, żeby „odespała”, bo stężenie alkoholu we krwi może rosnąć jeszcze po ostatnim kieliszku. Jeśli leży, ułóż ją na boku. Zimny prysznic i kawa nie pomagają.

Pogotowie wezwij też wtedy, gdy po przerwaniu picia mama ma drgawki, jest splątana albo widzi i słyszy rzeczy, których nie ma. Jeśli mówi o odebraniu sobie życia, dzwoń pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działa też telefon Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 2222.

Mama pije, a ty masz mniej niż 18 lat

To, że mama pije, nie jest twoją winą i nie ty masz ją leczyć. Powiedz o tym dorosłemu, któremu ufasz: tacie, babci, cioci, wychowawcy albo pedagogowi w szkole.

Możesz też zadzwonić pod 116 111, telefon zaufania dla dzieci i młodzieży. Jest bezpłatny i działa całą dobę, a rozmowa jest poufna. Można tam również napisać. Dzieci osób uzależnionych od alkoholu mają prawo do bezpłatnej pomocy psychologicznej (art. 23 ust. 2 ustawy), a dla nastolatków z takich rodzin działają grupy Alateen przy wspólnocie Al-Anon. Gdy w domu dzieje się coś groźnego, dzwoń pod 112.

Gdzie szukać pomocy dla siebie?

Zacznij od poradni terapii uzależnienia i współuzależnienia. W placówkach odwykowych prowadzonych przez samorząd rodzina osoby uzależnionej od alkoholu nie płaci za terapię współuzależnienia (art. 23 ust. 1 ustawy). Drugą drogą są grupy Al-Anon, które publikują na swojej stronie listę mityngów, także internetowych. Trzecią jest terapeuta pracujący z rodzinami osób uzależnionych.

Z tej pomocy możesz korzystać bez względu na to, co postanowi mama. W badaniach nad CRAFT bliscy mieli mniej objawów depresji, złości i lęku także wtedy, gdy osoba pijąca nie podjęła leczenia (Meyers i wsp., 2011).

Jeśli mama piła już w twoim dzieciństwie, część tego, z czym się dziś zmagasz, może pochodzić z tamtych lat. Piszemy o tym w tekście o syndromie DDA.

O poradnie i grupy wsparcia w twojej okolicy możesz zapytać w Ogólnopolskim Telefonie Zaufania Uzależnienia, który prowadzi Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom: 800 199 990, bezpłatnie, codziennie od 16:00 do 21:00.

Do nas możesz przyjechać albo połączyć się online na warsztaty dla rodzin osób uzależnionych. Jeden warsztat trwa 4-5 godzin i kosztuje od 300 zł, a cena nie zależy od tego, ile osób z rodziny bierze w nim udział. Konsultacja z terapeutą lub psychologiem trwa 50 minut i kosztuje 240 zł.

Gdzie mama może się leczyć?

Najczęściej zaczyna się od poradni leczenia uzależnień. Na NFZ mama nie potrzebuje skierowania i nie płaci za leczenie odwykowe, więc wystarczy telefon do rejestracji, a na pierwszą wizytę możecie pójść razem. W poradni terapeuta ustali, czy wystarczy terapia ambulatoryjna, czy lepszy będzie oddział dzienny albo stacjonarny. Kolejki i koszty obu dróg porównujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

My prowadzimy ośrodek prywatny, tylko dla kobiet. Na terapię alkoholizmu mama może przyjechać na cztery tygodnie (11 000 zł) albo na sześć (15 000 zł). Dla kobiet, którym trudno zdecydować się na leczenie, mamy dwutygodniowy wstęp do terapii (5500 zł) z diagnozą, psychoedukacją i planem dalszego leczenia. Pacjentki po 60. roku życia mają osobny program, między innymi z konsultacją medyczną, pomocą opiekuna medycznego i aktywizacją funkcji poznawczych.

Skierowania nie wymagamy, a diagnozę uzależnienia stawia lekarz psychiatra. Odwiedziny rodzin są w niedziele od 10:00 do 17:00, począwszy od drugiej niedzieli pobytu. Zadzwonić i zapytać o terminy albo o warsztaty dla rodzin możesz bez zgody mamy, ale decyzję o przyjeździe podejmuje ona. Telefon 735 469 430 odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00, możesz też napisać do nas.