Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Jak pomóc bliskiej osobie uzależnionej

Jak pomóc osobie uzależnionej, która nie chce się leczyć?

Zaktualizowano Pomoc w walce z uzależnieniem
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Dorosłej osoby nie zmusisz do leczenia, ale masz wpływ na to, czy łatwiej jej będzie się na nie zgodzić. Spośród sposobów sprawdzonych w badaniach najlepiej wypada zmiana zachowania samej rodziny: przestajesz osłaniać skutki nałogu, spędzasz z bliską osobą czas wtedy, gdy jest trzeźwa, rozmawiasz bez oskarżeń i masz gotowy plan leczenia na chwilę, w której powie „może”. W programie CRAFT, który uczy rodziny takiego postępowania, leczenie podejmowały mniej więcej dwie na trzy osoby, które wcześniej odmawiały (Meyers i wsp., 2011).

Ten poradnik piszemy dla żon, mężów, rodziców, dorosłych dzieci i przyjaciół osób uzależnionych od alkoholu, leków, narkotyków albo hazardu. Znajdziesz tu przykładowe zdania do rozmowy, listę zachowań, które podtrzymują nałóg, plan krok po kroku, to, co mówi polskie prawo o przymusowym leczeniu, i adresy, pod którymi pomoc dostanie bliska osoba i ty. Jeśli pije twoja mama, więcej o jej sytuacji znajdziesz w tekście Moja mama pije i nie widzi problemu.

Na co masz wpływ, a na co nie

Nie masz wpływu na to, czy bliska osoba sięgnie dziś wieczorem po alkohol, tabletki albo telefon z kasynem. Masz wpływ na to, co dzieje się w domu potem, i na to, jak wygląda wasz czas, kiedy jest trzeźwa.

Uzależnienie to choroba, która zmienia pracę mózgu i zachowanie. Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Narkotyków (NIDA) opisuje je jako chorobę złożoną, ale dającą się leczyć. Zmiany w mózgu utrzymują się długo po odstawieniu substancji i to może tłumaczyć, dlaczego nawrót zdarza się nawet po długiej abstynencji (NIDA, 2012). Szczera obietnica „od poniedziałku przestaję” zwykle więc nie wystarcza.

Ten sam dokument zawiera zasadę, która dla rodzin ma duże znaczenie: leczenie nie musi być dobrowolne, żeby działało. Nacisk albo zachęty ze strony rodziny, pracodawcy czy wymiaru sprawiedliwości zwiększają liczbę osób, które leczenie zaczynają, zostają w nim i kończą je z dobrym wynikiem (NIDA, 2012). Nie musisz czekać, aż bliska osoba „sama dojrzeje” albo „sięgnie dna”.

Nie musisz też stawiać diagnozy. Wystarczy, że widzisz szkody w zdrowiu, pracy, pieniądzach albo relacjach. Czy to już uzależnienie, oceni lekarz lub terapeuta w poradni.

Jak rozmawiać z osobą uzależnioną?

Rozmawiaj, kiedy jest trzeźwa i spokojna, mów o jednym konkretnym zdarzeniu i o tym, co wtedy czułaś, a na końcu złóż jedną propozycję. Nie zaczynaj rozmowy, gdy jest pod wpływem, na kacu, na głodzie albo w środku kłótni, bo wtedy zwykle kończy się ona awanturą.

W tabeli zebraliśmy zdania, które łatwo powiedzieć w złości lub w strachu, i propozycje, czym je zastąpić.

Przykładowe zdania to nasze propozycje. Dopasuj je do własnych słów i do waszej sytuacji.
ZamiastSpróbuj powiedziećDlaczego to działa lepiej
„Jesteś alkoholikiem.”„W sobotę zasnąłeś przy dzieciach i nie mogłam cię dobudzić. Bałam się.”Etykieta uruchamia obronę, a konkretnemu zdarzeniu trudno zaprzeczyć
„Ty zawsze wszystko psujesz.”„Nie przyszłaś wczoraj na urodziny taty. Było mi przykro.”Słowa „zawsze” i „nigdy” zapraszają do kłótni o wyjątki
„Jak mnie kochasz, to przestaniesz.”„Chcę, żebyś była zdrowa. Pojadę z tobą do poradni.”Szantaż dokłada wstydu, propozycja pokazuje kierunek
„Ile dziś wypiłeś? Pokaż telefon.”„Nie będę cię pilnować. Kiedy wrócisz pijany, przenocuję u siostry.”Kontrola uczy ukrywania, zapowiedź własnego kroku zależy tylko od ciebie
„Wyrzuciłam twoje tabletki.”„Martwię się, ile tych leków bierzesz. Umówmy wizytę u lekarza, który pomoże je bezpiecznie odstawić.”Nagłe odstawienie leków uspokajających i nasennych może być groźne

Licz się z tym, że pierwsza rozmowa może skończyć się odmową albo zaprzeczaniem. Nie dociskaj tego samego wieczoru. Przy następnej spokojnej okazji powtórz propozycję, tym samym tonem. W programie CRAFT bliscy ćwiczą takie rozmowy z terapeutą, a osoba uzależniona trafiała na leczenie zwykle po 4-6 spotkaniach bliskiego z terapeutą (Meyers i wsp., 2011).

Czego nie robić: pomoc, która podtrzymuje nałóg

Szkodzi każda pomoc, dzięki której bliska osoba nie odczuwa skutków nałogu. Rodzina robi to zwykle z miłości albo ze wstydu, a efekt jest taki, że picie, branie albo granie staje się wygodniejsze.

Co robiszCo z tego wynikaCo zamiast
Spłacasz długi, dajesz gotówkę „na rachunki”Nałóg nic jej nie kosztuje, a pieniądze mogą pójść na alkohol, substancję albo gręJeśli musisz, opłać rachunek bezpośrednio. Gotówki nie dawaj
Dzwonisz do pracy, że jest choraPracodawca nie widzi problemu, a ona nie widzi skutkówNie kłam za nią. Niech sama zdecyduje, co powie
Kupujesz alkohol, żeby nie wychodziła w nocyPicie staje się łatwiejszeNie kupuj i nie przywoź alkoholu
Grozisz odejściem i zostajeszUczy, że twoje słowa nic nie znacząZapowiadaj tylko to, co na pewno zrobisz
Przeszukujesz rzeczy, liczysz butelkiUczy lepszego ukrywania i odbiera ci siłyZajmij się skutkami, które widzisz, a nie ilością
Bierzesz winę na siebieDaje jej gotowe wytłumaczenie nałoguTo nie ty wywołałaś chorobę i nie ty ją wyleczysz

Pozwolić ponieść skutki to co innego niż zostawić bez pomocy kogoś, kto leży nieprzytomny. Gdy chodzi o zdrowie lub życie, dzwonisz pod 112 (piszemy o tym niżej).

Rodzina, która latami żyje cudzym nałogiem, często sama zaczyna chorować: kontroluje, nie śpi, przestaje dbać o siebie. Ten stan nazywa się współuzależnieniem. Objawy i sposoby wyjścia opisujemy w tekście Współuzależnienie: czym jest i jak z niego wyjść.

Jak namówić osobę uzależnioną na leczenie? Krok po kroku

Najlepsze wyniki w badaniach daje podejście, w którym rodzina nagradza trzeźwość, przestaje nagradzać picie i branie, a propozycję leczenia składa w dobrym momencie. Tak działa CRAFT (Community Reinforcement and Family Training). Przy alkoholu i przy narkotykach leczenie podejmowało dzięki niemu około dwóch trzecich osób, które wcześniej odmawiały. Konfrontacja zaplanowana przez rodzinę (tak zwana interwencja Johnsona) i tradycyjny model Al-Anon, w którym bliscy skupiają się na własnym zdrowieniu, doprowadzały do leczenia 2-3 razy rzadziej. CRAFT działał bez względu na to, czy pomagał współmałżonek, rodzic, dorosłe dziecko czy brat lub siostra (Meyers i wsp., 2011).

  1. Przygotuj plan, zanim zaczniesz rozmawiać. Sprawdź, gdzie w okolicy jest poradnia leczenia uzależnień, ile czeka się na pierwszą wizytę i jaki ośrodek pasowałby do sytuacji bliskiej osoby. NIDA zwraca uwagę, że osoby uzależnione mogą się wahać, czy podjąć leczenie, dlatego pomoc trzeba wykorzystać w chwili, w której są na nią gotowe (NIDA, 2012).
  2. Nagradzaj trzeźwość. Spędzaj z bliską osobą czas, kiedy jest trzeźwa: wspólny obiad, spacer, film. Powiedz jej, że dobrze ci z nią w takie dni.
  3. Wycofuj się, kiedy pije, bierze albo gra. Spokojnie kończysz rozmowę, wychodzisz z pokoju, odwołujesz wspólny wieczór. Robisz to bez wykładu i bez trzaskania drzwiami.
  4. Pozwól ponieść naturalne skutki. Przestań robić to, co opisuje tabela wyżej.
  5. Zaproponuj jeden konkretny krok w dobrym momencie: kiedy jest trzeźwa, kiedy sama mówi, że ma dość, albo po zdarzeniu, które ją przestraszyło. Może to być termin w poradni, telefon do ośrodka albo jedna konsultacja. Powiedz, że pojedziesz razem z nią.
  6. Po odmowie wróć do punktu 2. Zaproponuj to samo za kilka dni albo tygodni.

Te kroki mają jedną granicę: twoje bezpieczeństwo. W programie CRAFT terapeuta najpierw omawia z bliskim ryzyko przemocy i dopiero potem proponuje zmiany w domu (Meyers i wsp., 2011). Jeśli boisz się reakcji bliskiej osoby, zacznij od rozmowy ze specjalistą albo z Niebieską Linią (numer niżej).

Gdy bliska osoba zgodzi się na leczenie, twoja rola się zmienia. Jak wspierać ją w trakcie terapii i po powrocie do domu, opisujemy w tekście o roli rodziny w terapii alkoholowej.

Czy można zmusić osobę uzależnioną do leczenia?

Dorosłej osoby co do zasady nie. Poddanie się leczeniu odwykowemu jest dobrowolne (art. 21 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi), podobnie jak podjęcie leczenia uzależnienia od narkotyków (art. 25 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii). Obie ustawy przewidują jednak wyjątki.

SytuacjaCo przewiduje prawoKto może to uruchomić
Dorosła osoba uzależniona od alkoholuSąd rejonowy może zobowiązać ją do leczenia, jeśli w związku z piciem powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizuje małoletnich, uchyla się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłóca spokój lub porządek publiczny (art. 24 i 26)Rodzina zgłasza sprawę gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Wniosek do sądu składa komisja albo prokurator
Osoba niepełnoletnia uzależniona od narkotykówSąd rodzinny może skierować ją na przymusowe leczenie i rehabilitację, najdłużej na 2 lata (art. 30)Przedstawiciel ustawowy, krewni w linii prostej, rodzeństwo albo faktyczny opiekun. Sąd może też działać z urzędu
Dorosła osoba uzależniona od narkotykówLeczenie jest dobrowolne (art. 25). Obowiązek leczenia nakłada sąd karny, gdy skazuje ją na karę w zawieszeniu za przestępstwo związane z używaniem narkotyków (art. 71)Ustawa nie daje rodzinie prawa do wniosku o przymusowe leczenie dorosłego. Decyzja należy do niej

Samo częste picie nie wystarcza, żeby sąd zobowiązał kogoś do leczenia. Jak przygotować zgłoszenie do komisji i ile czeka się na decyzję sądu, piszemy w tekście Przymusowe leczenie alkoholika.

Alkohol, leki, narkotyki, hazard: na co uważać

Rodzaj nałogu zmienia przede wszystkim to, co grozi zdrowiu bliskiej osoby, i to, gdzie ty znajdziesz grupę wsparcia.

NałógNa co uważaćWsparcie dla bliskich
AlkoholU osoby, która długo pije dużo, nagłe odstawienie może zagrażać życiu. Do objawów odstawienia należą drżenie, poty, szybsze tętno, wyższe ciśnienie, bezsenność, lęk i nudności, a także drgawki i majaczenie alkoholowe (NIAAA, 2025). Nie żądaj, żeby przestała z dnia na dzień bez lekarzaAl-Anon, dla nastolatków Alateen, terapia współuzależnienia w poradni
Leki uspokajające i nasenne (benzodiazepiny)Uzależnienie fizyczne może się rozwinąć po kilku dniach lub tygodniach regularnego brania, także zgodnie z receptą. Nagłe odstawienie albo zbyt szybkie zmniejszanie dawki grozi objawami odstawiennymi, w tym drgawkami, które mogą zagrażać życiu (FDA, 2020). Nie wyrzucaj tabletek. Zaproponuj wizytę u lekarza, który rozpisze stopniowe odstawianieNar-Anon, terapia współuzależnienia w poradni
NarkotykiJeśli nie możesz jej dobudzić albo ma kłopoty z oddychaniem, dzwoń pod 112. Gdy uzależnione jest twoje niepełnoletnie dziecko, możesz złożyć wniosek do sądu rodzinnego (tabela wyżej)Nar-Anon, terapia współuzależnienia w poradni
HazardChroń własne pieniądze: oddziel swoje konto od wspólnego, nie podpisuj poręczeń, nie spłacaj długów z gry. Poradnie leczenia uzależnień na NFZ leczą także hazard (NFZ)Terapia współuzależnienia w poradni

Al-Anon zrzesza bliskich osób pijących, a jego członkowie spotykają się bez względu na to, czy osoba pijąca nadal pije. Mityngi stacjonarne i internetowe znajdziesz na stronie al-anon.org.pl. Bliscy osób uzależnionych od narkotyków i leków spotykają się w grupach Nar-Anon.

Kiedy dzwonić pod 112?

Dzwoń, gdy bliska osoba nie daje się dobudzić, oddycha wolno lub nieregularnie, ma drgawki albo po odstawieniu alkoholu czy leków jest splątana i widzi lub słyszy rzeczy, których nie ma. Nie zostawiaj jej samej, żeby „odespała”. Jeśli jest nieprzytomna, ale oddycha, ułóż ją na boku i czekaj z nią na pogotowie.

Dzwoń pod 112 także wtedy, gdy mówi o odebraniu sobie życia albo grozi tobie lub komuś innemu. Całodobowo i bezpłatnie działa telefon Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 2222. Jeśli w domu dochodzi do przemocy, całą dobę możesz dzwonić na Niebieską Linię: 800 120 002. Tam porozmawiasz o tym, jak zadbać o bezpieczeństwo swoje i dzieci.

Gdzie szukać pomocy dla osoby uzależnionej i dla siebie?

Najprostszy pierwszy krok to poradnia leczenia uzależnień. Na NFZ nie potrzeba do niej skierowania, porady lekarskie i terapia są bezpłatne, a leczą się tam osoby uzależnione między innymi od alkoholu, narkotyków i hazardu (NFZ). Pomoc dostają tam także bliscy.

GdzieDla kogoJak się zgłosić
Poradnia leczenia uzależnień (terapii uzależnienia i współuzależnienia)Osoba uzależniona i jej rodzinaBez skierowania, bezpłatnie na NFZ. Wystarczy telefon do rejestracji
Oddział dzienny, oddział stacjonarny, detoksOsoba uzależniona, gdy poradnia nie wystarczaNa NFZ potrzebne jest skierowanie od lekarza
Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990Osoby uzależnione i ich rodzinyCodziennie od 16:00 do 21:00, bezpłatnie (KCPU, 2023)
Gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowychRodzina osoby pijącejDziała w każdej gminie, kontakt dostaniesz w urzędzie. Tu zgłaszasz sprawę o zobowiązanie do leczenia
Al-Anon, Alateen, Nar-AnonBliscy osób pijących i biorącychMityngi stacjonarne i internetowe, listy na stronach wspólnot

Członkowie rodziny osoby uzależnionej od alkoholu mają ustawowe prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia w placówkach prowadzonych przez samorząd, a dzieci takich osób do bezpłatnej pomocy psychologicznej (art. 23 ustawy o wychowaniu w trzeźwości). Kolejki i koszty leczenia publicznego i prywatnego porównujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Po pomoc dla siebie możesz pójść bez względu na to, co postanowi bliska osoba. W badaniach nad CRAFT bliscy zgłaszali wyraźnie mniej dolegliwości fizycznych, objawów depresji, złości i lęku, także wtedy, gdy osoba uzależniona nie podjęła leczenia (Meyers i wsp., 2011).

Gdy uzależniona jest żona, mama albo córka

Jeśli bliska ci kobieta mówi, że nie może wyjechać na leczenie, bo ma dzieci, dom albo pracę, pomaga konkret: kto przejmie opiekę nad dziećmi, ile trwa pobyt, kiedy będziecie mogli ją odwiedzić. O tym, dlaczego kobiety często ukrywają nałóg i jak rozmawiać o wstydzie, piszemy w tekście Uzależniona kobieta: jak jej pomóc.

Prowadzimy prywatny ośrodek tylko dla kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej. Na terapię uzależnień przyjmujemy kobiety uzależnione od alkoholu, leków i narkotyków. Pobyt trwa dwa tygodnie (wstęp do terapii, 5500 zł), cztery tygodnie (11 000 zł) albo sześć tygodni (15 000 zł). Osobne programy mamy dla kobiet po 60. roku życia i dla uzależnionych od leków lub narkotyków. Skierowanie nie jest potrzebne, a diagnozę uzależnienia stawia u nas lekarz psychiatra. Rodzina może odwiedzać pacjentkę w niedziele od 10:00 do 17:00, począwszy od drugiej niedzieli pobytu.

Zanim bliska osoba się zdecyduje, możesz zadzwonić do nas sama. Zapytasz o terminy i warunki przyjęcia albo umówisz konsultację z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł), na której omówisz swoją sytuację. Decyzję o przyjeździe podejmuje pacjentka. Dla rodzin osób uzależnionych prowadzimy też warsztaty, stacjonarnie albo online. Jeden warsztat trwa 4-5 godzin i kosztuje od 300 zł, bez względu na to, ile osób z rodziny w nim uczestniczy. Telefon 735 469 430 odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00.

Najczęściej zadawane pytania

Jak pomóc osobie uzależnionej, która nie chce pomocy?
Zmień własne zachowanie: przestań osłaniać skutki nałogu, spędzaj z bliską osobą czas, kiedy jest trzeźwa, wycofuj się, kiedy pije lub bierze, i miej gotową jedną konkretną propozycję leczenia. W badaniach programu CRAFT, który uczy rodziny takiego postępowania, leczenie podejmowały mniej więcej dwie na trzy osoby, które wcześniej odmawiały. Równolegle poszukaj wsparcia dla siebie.
Jak rozmawiać z osobą uzależnioną?
Wybierz chwilę, kiedy jest trzeźwa i spokojna. Mów o jednym konkretnym zdarzeniu i o tym, co czułaś, zamiast używać etykiet w rodzaju alkoholik czy narkoman. Nie dowodź, ile wypiła, nie strasz i nie moralizuj. Zakończ jedną propozycją, na przykład wspólnym telefonem do poradni. Odmowa przy pierwszej rozmowie zdarza się często, wróć do tematu za kilka dni.
Czy można zmusić dorosłą osobę do leczenia odwykowego?
Co do zasady nie, leczenie jest dobrowolne. Wyjątek dotyczy osób uzależnionych od alkoholu, które w związku z piciem powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizują małoletnich, nie zaspokajają potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają porządek publiczny. Rodzina zgłasza wtedy sprawę gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, a wniosek do sądu składa komisja lub prokurator. Niepełnoletnią osobę uzależnioną od narkotyków może skierować na leczenie sąd rodzinny. Przymusowe leczenie alkoholika
Jak rozmawiać z lekomanem?
Tak samo spokojnie jak z każdą osobą uzależnioną, ale bez żądania, żeby od razu odstawiła leki, i bez wyrzucania tabletek. Nagłe odstawienie leków uspokajających i nasennych z grupy benzodiazepin może wywołać drgawki groźne dla życia. Zaproponuj wspólną wizytę u lekarza, który zaplanuje stopniowe zmniejszanie dawek, i powiedz, że pojedziesz z nią.
Czy trzeba czekać, aż osoba uzależniona sięgnie dna?
Nie. Według zasad leczenia opracowanych przez amerykański NIDA leczenie nie musi być dobrowolne, żeby działało, a nacisk rodziny czy pracodawcy zwiększa szansę, że ktoś leczenie zacznie i w nim zostanie. Badania programu CRAFT pokazują, że rodzina może pomóc w podjęciu leczenia także osobie, która wcześniej odmawiała.
Gdzie szukać pomocy dla osoby uzależnionej?
Najprościej zacząć od poradni leczenia uzależnień. Na NFZ nie potrzeba do niej skierowania, a terapia jest bezpłatna. Na oddział dzienny, stacjonarny i na detoks potrzebne jest skierowanie od lekarza. Informacje o leczeniu i innych formach pomocy dostaniesz w Ogólnopolskim Telefonie Zaufania Uzależnienia 800 199 990, czynnym codziennie od 16:00 do 21:00. Do naszego prywatnego ośrodka skierowanie nie jest potrzebne. Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie
Gdzie rodzina osoby uzależnionej może dostać pomoc?
W poradni terapii uzależnienia i współuzależnienia, do której nie potrzeba skierowania. Rodzina osoby uzależnionej od alkoholu ma prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia w placówkach samorządowych. Bliscy osób pijących spotykają się w Al-Anon, a bliscy osób biorących narkotyki w Nar-Anon. Możesz też zadzwonić pod 800 199 990. Terapia współuzależnienia
Czy mogę zadzwonić do ośrodka w imieniu bliskiej osoby?
Tak. Możesz zapytać o terminy, warunki przyjęcia i koszty albo umówić konsultację dla siebie. Decyzję o leczeniu podejmuje jednak sama zainteresowana. Nasz ośrodek przyjmuje wyłącznie kobiety, nie wymaga skierowania, a telefon 735 469 430 odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00.

Źródła

  1. Meyers R. J., Roozen H. G., Smith J. E., Alcohol Research & Health 33(4). The Community Reinforcement Approach: An Update of the Evidence, 2011.
  2. NIDA. Principles of Drug Addiction Treatment: A Research-Based Guide (Third Edition), 2012.
  3. Sejm RP (ISAP). Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 2151), 2023.
  4. Sejm RP (ISAP). Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1939), 2023.
  5. NFZ, Mazowiecki Oddział Wojewódzki. Opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień, 2026.
  6. KCPU. Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990, 2023.
  7. NIAAA, The Healthcare Professional's Core Resource on Alcohol. Alcohol Use Disorder: From Risk to Diagnosis to Recovery, 2025.
  8. U.S. Food and Drug Administration. FDA requiring Boxed Warning updated to improve safe use of benzodiazepine drug class, 2020.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania