Dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym — role, które przyjmuje

Dziecko, które dorasta w rodzinie z problemem alkoholowym, rozwija cechy pomagające mu przetrwać. Problem w tym, że te same cechy, które ratują w dzieciństwie, ranią w dorosłości.

Aby poradzić sobie z chaosem, dziecko przyjmuje rolę. Ten wpis opisuje cztery najczęstsze role — a zrozumienie ich pomaga rozpoznać źródła własnych trudności w dorosłym życiu.

Cztery role w skrócie

Model czterech ról spopularyzowała amerykańska terapeutka Sharon Wegscheider-Cruse, badająca rodziny z problemem alkoholowym.

Zwróć uwagę na przepaść między dwiema ostatnimi kolumnami. Każda z ról to maska — a to, co widać z zewnątrz, jest zwykle przeciwieństwem tego, co dziecko przeżywa w środku.

Dlaczego dziecko przyjmuje rolę

Rola nie jest wyborem — jest strategią przetrwania. Dziecko w chaotycznej, nieprzewidywalnej rodzinie szuka sposobu, by odzyskać choć odrobinę kontroli i bezpieczeństwa.

Kłopot polega na tym, że cechy wypracowane w dzieciństwie nie sprawdzają się w dorosłym, niezależnym życiu. Po opuszczeniu domu rodzinnego prowadzą do cierpienia, a dorosłe dzieci alkoholików odtwarzają przeżytą traumę we własnych związkach i rodzinach. Piszemy o tym we wpisach o relacji DDA do samej siebie i o tym, że DDA boją się intymności.

Bohater rodziny

To dziecko pełne wyrzeczeń i poświęceń. Czuje się odpowiedzialne za wszystkich wokół — godzi rodziców, opiekuje się rodzeństwem i domem, rezygnując z własnych celów.

Bohater żyje intensywnie życiem innych, zaniedbując siebie. Ma małą świadomość własnych potrzeb, łatwo wzbudzić w nim poczucie winy, a stawiając sobie zawyżone oczekiwania, niszczy sam siebie w pogoni za ideałem.

W dorosłości to często ten, kto „ogarnia wszystkich" — kosztem własnego wyczerpania.

Kozioł ofiarny

Nazywany „czarną owcą" lub wyrzutkiem, kozioł ofiarny oscyluje ku marginesowi z powodu zagubienia i braku rodzicielskiej miłości.

Doznawane upokorzenie czyni go agresywnym, wagarującym, sprawiającym trudności wychowawcze. Szuka akceptacji w subkulturach i środowiskach przestępczych — i to on najczęściej powiela uzależnienie rodzica, wpadając w ten sam alkoholowy kierat.

To rola najbardziej narażona na własne uzależnienie w przyszłości.

Dziecko we mgle

Niewidzialne i zagubione — dziecko we mgle izoluje się od życia rodzinnego, a często i od świata realnego.

Ucieka w świat fantazji: książek, muzyki, gier, internetu — aktywności przeżywanej samotnie. Czuje się pozbawione zarówno wad, jak i zalet, a przede wszystkim troski i miłości. Boi się ludzi i świata, ma poważny problem z nawiązywaniem relacji.

W dorosłości to często osoba wycofana, której obecności prawie się nie zauważa.

Maskotka (błazen)

Maskotka specjalizuje się w rozładowywaniu rodzinnych napięć. Rozśmiesza innych — przeżywając rozpacz; łagodzi kłótnie — drżąc ze strachu.

Odwraca uwagę od problemów, rozbrajając każdą sytuację śmiechem. Za maską błazna kryje się jednak głęboki wstyd i skrajnie niska samoocena. Maskotka niczego nie traktuje poważnie — z obawy przed rzeczywistością.

Inne role i co dalej

Cztery opisane role to najczęstsze, ale nie jedyne. Bywają też: mały rodzic, córeczka tatusia, perfekcjonista, wspólnik mamy, wizytówka rodziny, siłacz, prześladowca czy przegrany. Co ważne, jedno dziecko zwykle łączy więcej niż jedną rolę — a role potrafią się z czasem zmieniać.

Najważniejsza wiadomość jest jednak taka: rola z dzieciństwa nie jest wyrokiem. Schematy wyniesione z domu można rozpoznać i zmienić w terapii — o tym, jak dzieciństwo w rodzinie z alkoholem wpływa na dorosłość, piszemy szerzej we wpisie Jak alkoholizm wpływa na życie rodzinne.

Jeśli rozpoznajesz siebie w którejś z tych ról, poznaj naszą terapię dla kobiet albo skontaktuj się z nami — nigdy nie jest za późno, by zdjąć maskę, którą założyło się jako dziecko.