Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Ośrodek leczenia uzależnień kobiet

10 przykazań dojrzałego ojcostwa i co mówią o nich badania

Zaktualizowano Uzależnienia
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Autorem 10 przykazań dojrzałego ojcostwa jest jezuita, ks. Józef Augustyn. Trzy pierwsze dotyczą samego mężczyzny: jego relacji z Bogiem i z własnymi rodzicami. Siedem kolejnych mówi o tym, co ojciec daje dziecku: bezpieczeństwo w rodzinie, zaufanie, autorytet oparty na służbie, miłość bez warunków, umiejętność zmagania się z trudnościami, wolność i codzienny czas.

Lista jest refleksją duchową, a nie wynikiem badań. Większość przykazań dobrze jednak zgadza się z tym, co psychologia wie o ojcach i dzieciach. Brakuje w niej za to sprawy, którą badania wymieniają wśród czynników ryzyka szkodliwego picia u nastolatków: własnego picia rodziców. Jesteśmy ośrodkiem leczenia uzależnień dla kobiet, dlatego przy przykazaniach piszemy, co mówią badania, a na końcu, co może zrobić matka, gdy ojciec pije albo gdy go zabrakło.

10 przykazań dojrzałego ojcostwa w skrócie

Poniżej cała lista w skróconym brzmieniu. W trzeciej kolumnie streszczamy, o co w danym przykazaniu chodzi autorowi, w czwartej zestawiamy je z wynikami badań.

Przykazania za ks. Józefem Augustynem, w skrócie. Kolumna z badaniami to nasze zestawienie, nie część oryginalnej listy.
#PrzykazanieO co w nim chodziCo mówią badania
1Szukaj Boga jako OjcaWzorem ojcowskiej miłości jest dla autora miłość Boga do człowiekaPrzykazanie religijne, badania go nie dotyczą
2Bądź dobrym synem, byś był dobrym ojcemPojednanie z własnymi rodzicami, także gdy raniliMiłość warunkowa bywa przekazywana z pokolenia na pokolenie (Assor i wsp., 2004)
3Opuść ojca i matkęWewnętrzna niezależność od rodziców, zbudowana na pojednaniu z nimiNie znaleźliśmy badań, które sprawdzałyby to wprost
4Daj dzieciom bezpieczeństwo i miłość w pełnej rodzinieDziecko uczy się miłości, patrząc na rodzicówDziecku szkodzą źle rozwiązywane kłótnie rodziców, także po rozstaniu (Harold i Sellers, 2018)
5Zaufaj dzieciomNa zaufanie dziecka ojciec musi zapracowaćRodzice wiedzą o nastolatku głównie to, co sam im powie (Stattin i Kerr, 2000)
6Buduj autorytet przez służbęOjciec zdobywa autorytet odpowiedzialnością i poświęceniemWsparcie, zaangażowanie i dobra relacja z rodzicem wiążą się z mniejszym ryzykiem picia nastolatka (Yap i wsp., 2017)
7Kochaj dzieci miłością bezinteresownąWartość dziecka nie zależy od ocen i sukcesówMiłość warunkowa daje posłuszeństwo, ale kosztem wahań samooceny i żalu do rodziców (Assor i wsp., 2004)
8Ucz dzieci radości zmaganiaZmaganie z własną słabością i umiejętność przegrywaniaNie znaleźliśmy badań, które sprawdzałyby to wprost
9Stwarzaj klimat wolnościDziecko przyjmuje wartości ojca, gdy może je samo wybraćPosłuszeństwo wymuszane warunkową miłością idzie w parze z wewnętrznym przymusem (Assor i wsp., 2004)
10Ofiaruj dzieciom codziennie trochę czasuWięź buduje się systematycznie i nie da się jej nadrobić późniejLiczy się regularny, bezpośredni kontakt ojca z dzieckiem (Sarkadi i wsp., 2008)

Przykazania 1-3: zanim mężczyzna zostanie ojcem

Pierwsze trzy przykazania dotyczą mężczyzny, zanim jeszcze weźmie dziecko na ręce. Autor zakłada, że ojcostwa uczy się najpierw jako syn: Boga i własnych rodziców.

1. Szukaj Boga jako Ojca

Autor wychodzi od wiary: mężczyzna uczy się kochać jak ojciec, gdy sam doświadcza, że Bóg kocha go jak syna. Według niego mężczyzna, który sam czuje się kochany bez warunków, potrafi tak kochać własne dzieci. Osoba niewierząca może przełożyć ten punkt na pytanie, skąd ojciec czerpie wzór dobrej miłości, jeśli własny dom mu go nie dał.

2. Bądź dobrym synem, byś był dobrym ojcem

Chodzi o pojednanie z własnymi rodzicami, także wtedy, gdy ich postawa raniła. Według autora mężczyźnie przeszkadza w tym często męska duma, która nie pozwala mu znów poczuć się synem. Badania opisują mechanizm, który stoi za tym przykazaniem: niektóre wzorce wychowania przechodzą z pokolenia na pokolenie. W badaniu, które objęło trzy pokolenia, matki, którym ich rodzice okazywali ciepło tylko wtedy, gdy dobrze się uczyły, miały gorsze samopoczucie i bardziej kontrolujące podejście do wychowania. Ich córki, studentki, również opisywały swoje matki jako okazujące ciepło pod warunkiem spełnienia oczekiwań (Assor i wsp., 2004).

Pojednanie nie wymaga udawania, że krzywdy nie było. Czasem jest nim rozmowa albo list, a gdy rozmowa nie jest możliwa, praca nad własną historią z terapeutą.

3. Opuść ojca i matkę

To nawiązanie do Księgi Rodzaju (Rdz 2,24). Autor odróżnia dojrzałe odejście od ucieczki. Według niego mężczyzna dojrzale opuszcza rodziców dopiero wtedy, gdy się z nimi pogodzi, a wyprowadzka bez pojednania bywa tylko ucieczką. W codziennym życiu oznacza to, że o sprawach nowej rodziny decydują oboje małżonkowie, a nie dziadkowie, i że mężczyzna nie potrzebuje już ani aprobaty rodziców, ani buntu przeciw nim.

Przykazania 4-6: bezpieczeństwo, zaufanie i autorytet

Te trzy przykazania opisują to, co dziecko dostaje od ojca na co dzień: atmosferę w domu, zaufanie i autorytet, który nie opiera się na strachu.

4. Daj dzieciom bezpieczeństwo i miłość w pełnej rodzinie

Według autora dziecko potrzebuje miłości każdego z rodziców, a do tego widoku rodziców, którzy kochają się nawzajem, bo z tego uczy się, czym jest miłość. Badania częściowo to potwierdzają. Przegląd badań długofalowych znalazł pewne dowody, że dzieci, których matka mieszka z partnerem, mają mniej problemów z zachowaniem (Sarkadi i wsp., 2008). Dla dziecka liczy się też to, jak rodzice się kłócą. Przegląd badań z 2018 roku pokazuje, że konflikty między rodzicami, od cichych dni po przemoc, odbijają się na emocjach, zachowaniu, nauce i późniejszych związkach dzieci. Dzieje się tak zarówno wtedy, gdy rodzice są razem, jak i po rozstaniu (Harold i Sellers, 2018).

W praktyce ojciec nie przekazuje przez dziecko pretensji do matki ani nie robi z niego sędziego, a po kłótni pokazuje, że rodzice potrafią się pogodzić.

5. Zaufaj dzieciom

Według autora ojciec musi zapracować na zaufanie dziecka, bo nakazem go nie zdobędzie. Działa to w obie strony: dziecko, któremu ojciec ufa, chętniej ufa jemu. Szwedzcy badacze doszli do podobnego wniosku. W ich badaniu 703 czternastolatków i ich rodziców okazało się, że rodzice wiedzą o dziecku głównie to, co ono samo im opowie, a z własnych pytań i kontroli dowiadywali się mniej. Właśnie to, że dziecko samo mówi rodzicom, co się u niego dzieje, najmocniej wiązało się z rzadszym łamaniem zasad i kontaktami z policją (Stattin i Kerr, 2000).

W praktyce oznacza to spokojne słuchanie, także wtedy, gdy dziecko przychodzi z czymś trudnym.

6. Buduj autorytet przez służbę

Autor widzi w ojcowskim autorytecie służbę, którą mężczyzna pełni wobec rodziny, i odwołuje się tu do Ewangelii (Mt 20,28). Ojciec zdobywa go tym, że bierze odpowiedzialność i poświęca się dla dzieci, a przy okazji uczy je odpowiedzialności własnym przykładem. W codziennym życiu taki autorytet buduje dotrzymywanie słowa, przyznawanie się do błędów i przeprosiny, gdy ojciec przesadzi. W badaniach nad piciem nastolatków wśród czynników chroniących są wsparcie rodzica, jego zaangażowanie w życie dziecka i dobra relacja z nim (Yap i wsp., 2017), czyli rzeczy bliskie temu, co autor nazywa służbą.

Przykazania 7-8: miłość bez warunków i nauka przegrywania

Te dwa przykazania dotyczą tego, na czym dziecko opiera poczucie własnej wartości: na miłości, której nie musi zdobywać, i na tym, że umie znieść porażkę.

7. Kochaj dzieci miłością bezinteresowną

Ojciec, który kocha dziecko za oceny, talent albo sukcesy, uczy je, że jego wartość zależy od wyników. To przykazanie ma wyraźne oparcie w badaniach. Studenci, którzy czuli, że matka albo ojciec okazują im ciepło tylko wtedy, gdy spełniają oczekiwania, częściej robili to, czego rodzice chcieli, ale płacili za to wewnętrznym przymusem, wahaniami samooceny i żalem do rodziców (Assor i wsp., 2004). Badacze sprawdzali cztery obszary: naukę, sport, pomaganie innym i panowanie nad emocjami.

W praktyce ojciec chwali wysiłek, a nie tylko wynik, i nie wycofuje ciepła po porażce. Przekonanie, że na miłość trzeba zasłużyć, to jeden z wzorców, z którymi pracujemy w terapii kobiet z rodzin z problemem alkoholowym. Piszemy o tym więcej we wpisie o osobie DDA w relacji do samej siebie.

8. Ucz dzieci radości zmagania

Autor mówi o „sztuce walki”, którą ojciec przekazuje dziecku. Zaczyna się ona od zmagania z samym sobą, na przykład ze słabą wolą i z chęcią rezygnacji, gdy robi się trudno. Częścią tej nauki jest przegrywanie: dla autora dziecko, które umie przyjąć porażkę, bywa silniejsze od tego, które tylko wygrywa. W praktyce ojciec nie ratuje dziecka przed każdą porażką, pozwala mu przegrać w grze i opowiada o własnych niepowodzeniach, także o tym, jak sobie z nimi poradził.

Przykazania 9-10: wolność i codzienny czas

Ostatnie dwa przykazania mówią o tym, jak ojciec przekazuje dziecku wartości i skąd bierze na to czas.

9. Stwarzaj klimat wolności

Wartości nie da się dziecku nakazać. Według autora dziecko uzna wartości ojca za swoje, jeśli przyjmie je z własnej woli, a ojciec nie ma nad nim władzy właściciela. Badanie opisane przy przykazaniu 7 pokazuje, co się dzieje, gdy rodzic uzależnia ciepło od posłuszeństwa: dziecko częściej robi to, czego się od niego oczekuje, ale z poczucia wewnętrznego przymusu (Assor i wsp., 2004).

Klimat wolności da się połączyć z zasadami. Nadzór rodziców, czyli wiedza o tym, gdzie i z kim jest dziecko, należy do czynników chroniących przed piciem nastolatków (Yap i wsp., 2017). W praktyce ojciec tłumaczy, skąd biorą się zasady, pyta dziecko o zdanie i przyjmuje, że dorastające dziecko czasem wybierze inaczej niż on.

10. Ofiaruj dzieciom codziennie trochę czasu

Według autora czasu dla dziecka nie można odkładać i oddać mu potem hurtem, na przykład podczas jednych wakacji. Badania mówią to samo innymi słowami. W przeglądzie badań długofalowych aktywny i regularny kontakt ojca z dzieckiem wiązał się z wieloma korzystnymi skutkami, a żadna konkretna forma tego kontaktu nie okazała się lepsza od innych (Sarkadi i wsp., 2008). Ojciec może więc wybrać to, co lubią oboje: piłkę, czytanie albo wspólne lekcje. Ważne, żeby robił to regularnie.

Co mówią badania o roli ojca w rozwoju dziecka?

Zaangażowanie ojca wiąże się z korzystniejszym rozwojem dziecka, a najlepiej udokumentowany jest bezpośredni, regularny kontakt z nim. Tak wynika z przeglądu 24 badań długofalowych, w których sprawdzano, jak zaangażowanie ojca przekłada się na późniejsze losy dzieci. Korzystne skutki opisały 22 z nich (Sarkadi i wsp., 2008). Zaangażowanie ojca wiązało się z:

  • mniejszą liczbą problemów z zachowaniem u chłopców,
  • mniejszą liczbą problemów psychicznych u młodych kobiet,
  • lepszym rozwojem poznawczym,
  • w rodzinach uboższych z mniejszą przestępczością i mniejszymi kłopotami materialnymi.

Przegląd obejmował ojców biologicznych i inne osoby pełniące rolę ojca. Autorzy zaznaczają, że jedyną formą zaangażowania o dobrze udokumentowanym działaniu jest bezpośredni kontakt z dzieckiem: rozmowa, zabawa, wspólne zajęcia. Takie badania pokazują związek i nie dowodzą przyczyny, bo rodziny z zaangażowanym ojcem różnią się też pod innymi względami. Spośród 22 badań z korzystnymi wynikami 16 uwzględniało sytuację materialną i społeczną rodziny.

Czy obecny ojciec chroni dziecko przed uzależnieniem?

Zaangażowanie rodzica wiąże się z mniejszym ryzykiem, że nastolatek wcześnie zacznie pić i później będzie pił szkodliwie, ale tego ryzyka nie usuwa. Poniższe dane dotyczą alkoholu. Metaanaliza 131 badań długofalowych sprawdziła, co w zachowaniu rodziców wiąże się z tym, kiedy dziecko zaczyna pić i ile pije później (Yap i wsp., 2017).

Źródło: Yap i wsp. (2017), metaanaliza 131 badań długofalowych. Czynniki dotyczą rodziców w ogóle, nie tylko ojców.
Chroni przed piciem nastolatkaZwiększa ryzyko
Nadzór: rodzic wie, gdzie i z kim jest dzieckoPodawanie dziecku alkoholu przez rodziców
Dobra relacja rodzica z dzieckiemPrzyzwalające nastawienie rodziców do picia
Wsparcie ze strony rodzicaPicie samych rodziców
Zaangażowanie rodzica w życie dziecka

Efekty były w większości małe, a badania dotyczyły rodziców w ogóle, nie ojców osobno. Dobre ojcostwo nie daje więc gwarancji, a dziecko kochających rodziców też może zachorować. Cztery czynniki chroniące dobrze pasują jednak do przykazań 5, 6, 9 i 10.

W dziesięciu przykazaniach nie ma natomiast mowy o tym, co w tej metaanalizie zwiększało ryzyko: o piciu samych rodziców i o podawaniu dziecku alkoholu. Dla nas to sprawa podstawowa. Podawanie alkoholu przez rodziców wiązało się z wcześniejszym i większym piciem dzieci, więc „pierwsze piwo z tatą” raczej nie nauczy nastolatka rozsądnego picia. Jeśli ojciec pije szkodliwie, podjęcie leczenia jest też troską o dziecko. Więcej o tym, co zwiększa ryzyko u nastolatków i co może zrobić rodzic, piszemy we wpisie dlaczego młodzi ludzie się uzależniają.

Gdy ojciec pije: co może zrobić matka?

Jeśli ojciec twoich dzieci pije, najpierw zadbaj o bezpieczeństwo, potem o wsparcie dla siebie. Gdy w domu jest przemoc albo ktoś jest w niebezpieczeństwie, dzwoń pod 112.

  • 800 120 002: Ogólnopolskie Pogotowie dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia”. Działa całą dobę, jest bezpłatne i przyjmuje zgłoszenia także od świadków przemocy.
  • 800 199 990: Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” prowadzony przez KCPU. Bezpłatny i anonimowy, czynny codziennie od 16 do 21, także dla bliskich osób uzależnionych.
  • Al-Anon: grupy dla osób, które martwią się piciem kogoś bliskiego. Młodzi ludzie z takich rodzin mogą chodzić na spotkania Alateen.

Dziecku mów prawdę na miarę jego wieku: że tata choruje, że to nie jego wina i że może o tym rozmawiać z tobą albo z innym zaufanym dorosłym. Nie proś go, żeby kryło ojca albo pilnowało, ile pije. Role, które dzieci przyjmują w takich domach, opisujemy we wpisie o dziecku w rodzinie z problemem alkoholowym.

Nasz ośrodek leczy wyłącznie kobiety, więc samemu ojcu terapii u nas nie zaproponujemy. Możemy pomóc tobie. W ramach terapii współuzależnienia prowadzimy warsztaty dla rodzin osób uzależnionych (pojedynczy warsztat trwa 4-5 godzin i kosztuje od 300 zł, można w nim uczestniczyć online) oraz konsultacje z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł). Ośrodek jest prywatny. Czym różni się pomoc w publicznym systemie od prywatnej, opisujemy w porównaniu leczenia na NFZ i prywatnie.

Gdy ojca zabrakło albo ranił

Jeśli wychowujesz dziecko sama, brak ojca w domu nie przesądza o jego losie. Badania nad zaangażowaniem ojca obejmowały także innych mężczyzn, którzy pełnili tę rolę (Sarkadi i wsp., 2008), więc bliski, regularny kontakt z takim mężczyzną, na przykład z ojczymem, dziadkiem czy wujkiem, może mieć znaczenie. Po rozstaniu dziecku nadal szkodzą ostre i nierozwiązane konflikty między rodzicami (Harold i Sellers, 2018), dlatego o ojcu przy dziecku lepiej mówić spokojnie, nawet jeśli masz do niego żal. Co badania mówią o córkach, które dorastały bez ojca, opisujemy we wpisie czy brak ojca powoduje seksoholizm.

Jeśli czytasz to jako dorosła córka, której ojca brakowało, który był chłodny albo pił, możesz nosić tę historię w sobie latami. Nie musisz rozplątywać jej sama. Jak trudne doświadczenia, także te z dzieciństwa, łączą się z uzależnieniem, opisujemy we wpisie o traumie a uzależnieniu u kobiet.

W naszym ośrodku leczenie zaczyna się między innymi od diagnozy psychologicznej podłoża problemów i przeżytych traum, a w terapii indywidualnej pracujemy z tym, co leży u podłoża uzależnienia. Częścią programu jest też wsparcie duchowe, a dzień zaczyna się od wspólnej modlitwy. Jeśli pijesz, bierzesz leki albo inne substancje i chcesz to zmienić, zobacz, jak wygląda terapia uzależnień dla kobiet.

Najczęściej zadawane pytania

Kto jest autorem 10 przykazań dojrzałego ojcostwa?
Autorem jest jezuita, ks. Józef Augustyn. Lista ukazała się między innymi w piśmie „Jezus Żyje!” i jest przedrukowywana na katolickich portalach. Tematowi ojcostwa autor poświęcił też książkę „Ojcostwo. Aspekty pedagogiczne i duchowe”.
Jakie są przykazania dojrzałego ojcostwa?
W skrócie: 1. Szukaj Boga jako Ojca. 2. Bądź dobrym synem, byś był dobrym ojcem. 3. Opuść ojca i matkę. 4. Daj dzieciom bezpieczeństwo i miłość w pełnej rodzinie. 5. Zaufaj dzieciom. 6. Buduj autorytet przez służbę. 7. Kochaj dzieci miłością bezinteresowną. 8. Ucz dzieci radości zmagania. 9. Stwarzaj klimat wolności. 10. Ofiaruj dzieciom codziennie trochę czasu.
Czy trzeba być wierzącym, żeby korzystać z tych przykazań?
Nie. Pierwsze przykazanie ma charakter religijny, a trzecie odwołuje się do Biblii. Większość pozostałych opisuje postawy, które bada też psychologia: zaufanie, miłość niezależną od wyników, szacunek dla samodzielności dziecka i regularny czas spędzany razem.
Czy zaangażowany ojciec chroni dziecko przed uzależnieniem?
Zaangażowanie rodzica wiąże się z mniejszym ryzykiem, ale go nie usuwa. Metaanaliza 131 badań długofalowych wykazała, że przed piciem nastolatków chronią nadzór rodziców, dobra relacja z dzieckiem, wsparcie i zaangażowanie. Ryzyko zwiększają picie samych rodziców, ich przyzwalające nastawienie do alkoholu i podawanie go dziecku. Efekty były w większości małe (Yap i wsp., 2017).
Ile czasu ojciec powinien spędzać z dzieckiem?
Badania nie podają konkretnej liczby minut. W przeglądzie badań długofalowych korzystne skutki dawał aktywny i regularny kontakt ojca z dzieckiem, a żadna forma tego kontaktu nie okazała się lepsza od innych (Sarkadi i wsp., 2008). Codzienna rozmowa albo zabawa to dobry początek, liczy się przede wszystkim regularność.
Czy dziecko wychowywane bez ojca będzie miało problemy?
Nie musi. Badania nad zaangażowaniem ojca obejmowały także innych mężczyzn, którzy pełnią tę rolę, a liczył się przede wszystkim regularny, bezpośredni kontakt z dzieckiem (Sarkadi i wsp., 2008). Dziecku szkodzą za to ostre i nierozwiązane konflikty między rodzicami, i to zarówno wtedy, gdy mieszkają razem, jak i po rozstaniu (Harold i Sellers, 2018). Co badania mówią o córkach dorastających bez ojca
Co zrobić, gdy ojciec dziecka pije?
Najpierw zadbaj o bezpieczeństwo. Przy zagrożeniu dzwoń pod 112, w sprawie przemocy domowej pod całodobowy, bezpłatny numer Niebieskiej Linii 800 120 002. Bliscy osób uzależnionych mogą dzwonić pod 800 199 990 (codziennie od 16 do 21) i chodzić na mityngi Al-Anon, a młodzi na spotkania Alateen. W naszym ośrodku prowadzimy warsztaty dla rodzin osób uzależnionych, także online. Terapia współuzależnienia

Źródła

  1. Acta Paediatrica (Sarkadi i wsp.). Fathers' involvement and children's developmental outcomes: a systematic review of longitudinal studies, 2008.
  2. Addiction (Yap i wsp.). Modifiable parenting factors associated with adolescent alcohol misuse: a systematic review and meta-analysis of longitudinal studies, 2017.
  3. Journal of Personality (Assor, Roth, Deci). The emotional costs of parents' conditional regard: a self-determination theory analysis, 2004.
  4. Child Development (Stattin, Kerr). Parental monitoring: a reinterpretation, 2000.
  5. Journal of Child Psychology and Psychiatry (Harold, Sellers). Annual Research Review: Interparental conflict and youth psychopathology: an evidence review and practice focused update, 2018.
  6. KCPU. Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990: zmiana i poszerzenie działalności, 2023.
  7. Stowarzyszenie „Niebieska Linia” (na zlecenie KCPU). Ogólnopolskie Pogotowie dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia”: telefon 800 120 002, 2026.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania