Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia współuzależnienia dla kobiet

Dorosłe dziecko alkoholika (DDA) w związku: lęk przed bliskością

Zaktualizowano Współuzależnienie
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Dorosłe dziecko alkoholika (DDA) w związku często jednocześnie pragnie bliskości i się jej boi. Szuka potwierdzenia, że jest kochane, szybko wyczuwa odrzucenie, a kiedy relacja robi się poważna, wycofuje się albo próbuje wszystko kontrolować. W badaniu 484 amerykańskich studentów osoby, które przed 16. rokiem życia mieszkały z rodzicem nadużywającym alkoholu, opisywały w związkach więcej lęku i więcej unikania bliskości niż ich rówieśnicy (Kelley i wsp., 2004).

Nie dotyczy to każdej osoby z takiego domu, a samo DDA nie jest diagnozą. Niżej znajdziesz wzorce, które badacze i terapeuci opisują najczęściej, dane o kobietach DDA w małżeństwie, wskazówki dla partnera i listę miejsc w Polsce, gdzie można szukać terapii, także bezpłatnej.

Kim jest DDA i czy to diagnoza?

DDA to osoba dorosła, która wychowała się w domu, gdzie co najmniej jedno z rodziców nadużywało alkoholu. Nie jest to diagnoza ani zaburzenie psychiczne. Mimo wieloletnich prób ani DDA, ani współuzależnienie nie trafiły jako osobna jednostka do klasyfikacji ICD i DSM (Cierpiałkowska i Grzegorzewska, 2016).

Popularne listy „cech DDA” powstały z tego, jak pacjenci opisywali samych siebie w terapii, a nie z badań naukowych. Pierwszą taką listę ułożyła Janet Woititz w książce z 1983 roku. Kiedy badacze sprawdzili, czy te opisy odróżniają DDA od innych ludzi, osoby z domów z problemem alkoholowym i bez niego w podobnym stopniu rozpoznawały się w portrecie „typowego DDA” (Logue, Sher i Frensch, 1992, za: Cierpiałkowska i Grzegorzewska, 2016). Psychologia nazywa to efektem Barnuma: opis jest na tyle ogólny, że pasuje prawie do każdego.

Przegląd badań kontrolowanych pokazał, że dorosłe dzieci alkoholików częściej mają między innymi objawy depresji i lęku, niską samoocenę i trudności w relacjach rodzinnych. Żadna z tych trudności nie występuje jednak u wszystkich DDA i żadna nie dotyczy wyłącznie ich (Harter, 2000). Dlatego dalej piszemy o wzorcach, które zdarzają się częściej, a nie o cechach każdej osoby. O tym, jak DDA traktuje samą siebie, piszemy we wpisie Osoba DDA w relacji do samej siebie.

Jak DDA zachowuje się w związku?

Najczęściej wahadłowo: raz szuka bliskości i zapewnień, raz się wycofuje, bo bliskość kojarzy się z ryzykiem, że ktoś zawiedzie. Poniższe wzorce pochodzą z opisów klinicznych (Woititz, Brown, Wegscheider-Cruse) zebranych przez Cierpiałkowską i Grzegorzewską (2016) oraz z badań nad przywiązaniem. Rzadko występują wszystkie naraz, a u części osób nie ma żadnego.

Opracowanie na podstawie: Cierpiałkowska i Grzegorzewska, 2016; Kelley i wsp., 2004; Salvatore i wsp., 2018.
WzorzecJak to wygląda w związkuCzego nauczył dom
Przyciąganie i odpychanieSilna potrzeba bliskości, a gdy partner się zbliża, chłód, dystans albo ucieczkaRodzic bywał na przemian czuły i nieobecny, więc bliskość nie dawała pewności
Wyczulenie na odrzucenieZmęczenie albo spóźniona wiadomość partnera odczytane jako znak, że uczucie wygasa; czasem odrzucanie drugiej osoby, zanim ona zdąży odrzucićNastrój w domu zależał od picia i był nieprzewidywalny, więc trzeba było stale wypatrywać sygnałów
Milczenie o uczuciach i potrzebachTrudno powiedzieć, co boli i czego się chce; łatwiej odgadywać potrzeby partneraDziecko było doceniane za to, że niczego nie potrzebuje i wspiera dorosłych
NadodpowiedzialnośćPrzejmowanie obowiązków i problemów partnera; spokój tylko wtedy, gdy ktoś potrzebuje opiekiDziecko wcześnie opiekowało się rodzicem albo rodzeństwem
KontrolaPlanowanie za dwoje, sprawdzanie, trudność z oddaniem decyzjiW chaosie tylko własna kontrola dawała trochę poczucia bezpieczeństwa
Konflikt: unik albo wybuchPrzełykanie złości dla świętego spokoju, a potem gwałtowna kłótnia; myślenie „wszystko albo nic”Kłótnie rodziców nie uczyły, jak się dogadać
Lojalność ponad siłyTrwanie przy partnerze, który zawodzi, i tłumaczenie go przed innymiPicie rodzica było tajemnicą, a mówienie o nim traktowano jak zdradę
Wybór partnera, którego trzeba ratowaćZwiązek z osobą pijącą albo niedostępną emocjonalnieZnana rola: opieka nad kimś, kto sobie nie radzi

Badania potwierdzają część tych obserwacji. Przegląd badań z trzydziestu lat, na który powołują się Cierpiałkowska i Grzegorzewska, wymienia wśród najczęstszych trudności dorosłych z rodzin alkoholowych lęk w kontaktach z ludźmi, lękowy styl przywiązania, niską samoocenę i poczucie winy. Inne badania, które przytaczają autorki, wskazują na mniejsze zadowolenie z małżeństwa oraz na kłopoty z zaufaniem i z odsłanianiem się przed drugą osobą.

Rola opiekunki czy „bohaterki rodziny” często zaczyna się w dzieciństwie. Jak dziecko w nią wchodzi, opisujemy w tekście Dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym.

Dlaczego DDA boi się bliskości?

Bo w dzieciństwie bliskość nie była bezpieczna. Dziecko, którego rodzic raz jest czuły, a raz pijany, nieobecny albo agresywny, uczy się, że najbliższa osoba może zawieść w każdej chwili. Taki sposób przeżywania relacji psychologia nazywa stylem przywiązania. Kształtuje się w pierwszych latach życia, jest dość trwały aż do wczesnej dorosłości i silnie wpływa na późniejsze związki (Cierpiałkowska i Grzegorzewska, 2016).

Psychologowie wyróżniają cztery główne style przywiązania. Trzy z nich to style pozabezpieczne, które wiążą się z trudnościami w bliskości.

Źródło: Cierpiałkowska i Grzegorzewska, 2016.
Styl przywiązaniaCzego doświadczyło dzieckoJak to może wyglądać w dorosłym związku
BezpiecznyOpiekun reagował na potrzeby dziecka możliwie szybkoRównowaga między bliskością a niezależnością, zadowolenie z bliskich relacji
UnikającyRodzic był chłodny, wycofany, mało wspierającyLiczenie tylko na siebie, sztywne granice, mało bliskości, kłopot z rozpoznawaniem własnych emocji
Lękowo-ambiwalentnyRodzic reagował na potrzeby dziecka lękiem zamiast czułością i nie umiał go uspokoićZbyt silna zależność („kochanie za bardzo”), ciągłe szukanie sygnałów, silne i sprzeczne uczucia
ZdezorganizowanyKrzywdzenie, przemoc, trauma we wczesnym dzieciństwieSilna kontrola, trudność z opanowaniem emocji, świat odbierany jako zagrożenie

W badaniu Kelley i współpracowników (2004) prawie co czwarty student (23%) mieszkał w dzieciństwie z rodzicem nadużywającym alkoholu. Te osoby opisywały w związkach romantycznych zarówno więcej lęku o to, czy partner je kocha, jak i więcej unikania bliskości. Ich ogólny styl przywiązania był też bardziej lękowo-unikający: potrzeba bliskości i strach przed nią występują w nim jednocześnie. To tłumaczy zachowanie, które z zewnątrz wygląda na sprzeczne: przyciąganie i odpychanie partnera naraz.

Unikanie bliskości chroniło dziecko przed rozczarowaniem. W dorosłym związku ta sama strategia odcina od wsparcia, które dziś mogłoby być dostępne. Trwałość tych wzorców nie oznacza, że są niezmienne. Dorosłe dzieci alkoholików różnią się między sobą, a część z nich buduje ciepłe, bliskie relacje (Cierpiałkowska i Grzegorzewska, 2016).

Kobieta DDA w związku

Kobiety z rodzin z problemem alkoholowym częściej niż inne kobiety wychodzą za mąż za osobę z problemem alkoholowym. Pokazują to dane ze Szwecji: badacze prześledzili losy prawie 1,2 mln osób urodzonych w latach 1965-1975. Córki rodziców z poważnym problemem alkoholowym, odnotowanym w rejestrach medycznych, kryminalnych albo w danych o lekach na uzależnienie, miały o 63% większą szansę (iloraz szans 1,63), że ich mąż też będzie miał taki problem. Efekt był nieco silniejszy, gdy piła matka, i największy, gdy piło oboje rodziców. Utrzymywał się także po uwzględnieniu picia samych córek (Salvatore i wsp., 2018).

Te kobiety częściej wychodziły za mąż młodo, przed 25. rokiem życia, a rzadziej później. Synowie rodziców z problemem alkoholowym też częściej mieli żonę z takim problemem, ale ta zależność była słabsza niż u córek. Rejestry obejmują tylko najpoważniejsze przypadki, więc badanie nie mówi nic o łagodniejszych problemach z piciem.

Inne badanie śledziło 634 amerykańskie pary od dnia ślubu do czwartej rocznicy (Kearns-Bodkin i Leonard, 2008). Wyniki dla kobiet:

  • Kobiety, których ojciec miał poważny problem z alkoholem, przez cały ten czas oceniały bliskość w małżeństwie nieco niżej niż pozostałe żony. Różnica była niewielka, na granicy istotności statystycznej.
  • Kobiety, których matka miała problem z alkoholem, w dniu ślubu oceniały innych ludzi jako bardziej godnych zaufania niż żony z pozostałych grup. Po pierwszym roku małżeństwa ich ocena była najniższa ze wszystkich grup.
  • Gdy piła matka, a ojciec nie, żony doświadczały od męża najwięcej agresji fizycznej. Same też częściej stosowały agresję fizyczną, ale tylko w pierwszym okresie małżeństwa.

Żon, u których piła tylko matka, było w tym badaniu 38 (6%), więc dwa ostatnie wyniki trzeba czytać ostrożnie.

Część wyjaśnienia daje rola opiekunki. Niektóre osoby, które jako dzieci przejęły obowiązki dorosłych (psycholodzy nazywają to parentyfikacją), w związku czują się dobrze tylko wtedy, gdy mogą się kimś opiekować. Nieświadomie szukają więc partnera, przy którym nadal będą „nadodpowiedzialne”, czasem osoby uzależnionej (Cierpiałkowska i Grzegorzewska, 2016). Gdy partner pije, ta rola łatwo przechodzi we współuzależnienie.

Kobiety DDA mają też własne ryzyko. W badaniu, które przytaczają te same autorki, wzrost ryzyka uzależnienia od alkoholu był u kobiet z rodzin alkoholowych większy niż u mężczyzn. Jeśli alkohol pomaga ci znieść napięcie w związku, przyjrzyj się również swojemu piciu. O tym, jak lęk przed bliskością wpływa na życie intymne, piszemy w tekście DDA a seksualność.

Związek koluzyjny: kiedy role pasują do siebie za dobrze

Związek koluzyjny to relacja, w której role partnerów nieświadomie uzupełniają się tak ściśle, że żadne z nich nie może się zmienić bez naruszenia całego układu. Cierpiałkowska i Grzegorzewska (2016) piszą, że dorosłe dzieci alkoholików często tworzą właśnie takie związki, między innymi dlatego, że ich rodzice żyli w koluzji: we wzajemnej zależności i w lęku przed samodzielnością.

W książce Cierpiałkowskiej i Grzegorzewskiej pojawiają się takie układy:

  • jedno odpowiada za wszystko, drugie za nic (nadodpowiedzialność i brak odpowiedzialności),
  • jedno dominuje, drugie się podporządkowuje, bo w domu dziecko nauczyło się, że w relacji można być tylko „lepszym” albo „gorszym”,
  • jedno ratuje, drugie pije albo w inny sposób sobie nie radzi.

Taki układ może się długo utrzymywać, bo każde z partnerów dostaje w nim coś, czego mu brakuje. Autorki nazywają to „względną równowagą”, ale zaznaczają, że żadna ze stron nie ma w nim wystarczającej samodzielności. Dlatego zmiana u jednej osoby, na przykład gdy przestaje wszystko załatwiać za dwoje, może na początku wywołać w związku napięcie.

Jak być w związku z osobą DDA?

Pomaga to, czego osoba DDA nie dostała w domu: przewidywalność i spokojna reakcja na jej lęk. Kilka rzeczy, które możesz zrobić jako partnerka lub partner:

  • Dotrzymuj drobnych obietnic i uprzedzaj o zmianie planów. Dla kogoś, kto dorastał w nieprzewidywalnym domu, spóźnienie bez słowa bywa sygnałem alarmowym.
  • Mów wprost, czego potrzebujesz i co czujesz, i zachęcaj drugą osobę do tego samego. Nie zgaduj za nią i nie oczekuj, że domyśli się twoich potrzeb.
  • Gdy druga osoba się wycofuje, nie goń jej i nie karz milczeniem. Powiedz, że jesteś obok i wrócicie do rozmowy, kiedy będzie gotowa.
  • Pokazuj, że po kłótni można wrócić do bliskości. Ktoś, kto w domu widział tylko wybuchy albo ciche dni, może tego nie znać.
  • Nie bierz na siebie roli terapeuty. Możesz wspierać, ale pracy nad wzorcami z dzieciństwa nie wykonasz za drugą osobę.
  • Dbaj o własne granice. Zazdrość, kontrola czy sprawdzanie telefonu to sprawy do rozmowy, a nie coś, co trzeba znosić ze względu na trudne dzieciństwo.

Terapia par ma sens, gdy oboje chcecie coś zmienić. Jeśli jedno z was pije, zwykle najpierw leczy się uzależnienie. Cierpiałkowska i Grzegorzewska (2016) przytaczają zasadę, według której osoba uzależniona powinna mieć za sobą co najmniej rok trzeźwości, zanim zacznie terapię rodzinną lub małżeńską. Kiedy dołączyć terapię par, najlepiej ustalić z terapeutą, który prowadzi leczenie uzależnienia.

Trudne dzieciństwo tłumaczy wiele, ale nie usprawiedliwia przemocy. Jeśli w związku doświadczasz przemocy, zadzwoń na Niebieską Linię: 800 120 002. Telefon jest bezpłatny i działa całą dobę. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112.

Terapia DDA: gdzie szukać pomocy

Bezpłatnej terapii dla DDA szukaj w poradniach leczenia uzależnień, a płatnej u prywatnych terapeutów i w prywatnych ośrodkach. Psychoterapię dla dorosłych dzieci alkoholików prowadzi część placówek leczenia uzależnienia od alkoholu (KCPU). Członkowie rodziny osoby uzależnionej od alkoholu, dotknięci skutkami jej picia, mają prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia w publicznych placówkach leczenia uzależnień (art. 23 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi).

Źródła: ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, art. 23; KCPU; NFZ, Małopolski Oddział Wojewódzki.
GdzieCo tam dostanieszKoszt i zapisy
Poradnia terapii uzależnienia i współuzależnienia od alkoholuTerapię dla członków rodzin osób pijących; zapytaj, czy prowadzi grupę dla DDABezpłatnie; o skierowanie zapytaj przy zapisie
Centrum zdrowia psychicznego, jeśli działa w twojej okolicyPierwszą rozmowę i wsparcie, także w kryzysieBezpłatnie, bez skierowania
PsychiatraPomoc, gdy dochodzą objawy depresji, lęku albo bezsennośćNa NFZ bez skierowania
Wspólnota DDA/DDD (ACA)Mityngi samopomocowe oparte na programie 12 kroków; spis mityngów jest na stronie dda.plGrupa samopomocowa, nie terapia
Prywatny psychoterapeuta albo ośrodekTerapię indywidualną lub grupową u wybranego terapeutyPłatnie

Czym różni się ścieżka publiczna od prywatnej i jak sprawdzić czas oczekiwania, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Nasz ośrodek w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej jest placówką prywatną, a na terapię przyjmujemy wyłącznie kobiety. Prowadzimy dochodzącą grupę terapeutyczną tylko dla kobiet „Odnaleźć Siebie”: 12 spotkań we wtorki i piątki od 17:30 do 20:00, 200 zł za spotkanie. Uczestniczki pracują nad stawianiem granic, poczuciem własnej wartości i budowaniem dojrzałych, bezpiecznych więzi, czyli nad tym, o czym piszemy w tym tekście. Możesz też zacząć od konsultacji z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł).

Jeśli ktoś bliski pije, pomagamy w ramach terapii współuzależnienia: to warsztaty dla rodzin (od 300 zł za warsztat, także online) i konsultacje. Nie musisz mieć własnego nałogu, a w warsztatach mogą uczestniczyć również mężczyźni z rodziny pacjentki. Wszystkie ceny znajdziesz w cenniku. Napisz albo zadzwoń, jeśli chcesz ustalić, od czego zacząć.

Najczęściej zadawane pytania

Jak DDA zachowuje się w związku?
Często wahadłowo: szuka bliskości i zapewnień, a gdy relacja się zacieśnia, wycofuje się. Powtarzają się też wyczulenie na odrzucenie, trudność w mówieniu o uczuciach i potrzebach, nadodpowiedzialność, potrzeba kontroli, unikanie konfliktu albo wybuchy oraz wybór partnera, którym trzeba się opiekować. Nie występują u każdej osoby z rodziny alkoholowej.
Jaka jest kobieta DDA w związku?
Kobiety z rodzin z problemem alkoholowym częściej niż inne wychodzą za mąż za osobę, która też ma problem z alkoholem, i częściej robią to młodo, przed 25. rokiem życia. W szwedzkim badaniu prawie 1,2 mln osób córki rodziców z poważnym problemem alkoholowym miały o 63% większą szansę, że ich mąż też będzie go miał. U części kobiet pojawia się też rola opiekunki, która czuje się bezpiecznie tylko wtedy, gdy jest komuś potrzebna.
Dlaczego DDA boi się bliskości?
Bo w dzieciństwie bliskość nie była bezpieczna. Rodzic, który raz był czuły, a raz pijany albo nieobecny, uczył dziecko, że najbliższa osoba może zawieść w każdej chwili. W badaniach osoby wychowane z rodzicem nadużywającym alkoholu opisują w związkach więcej lęku i więcej unikania bliskości niż ich rówieśnicy.
Jak być w związku z osobą DDA?
Pomaga przewidywalność: dotrzymywanie drobnych obietnic, uprzedzanie o zmianach planów i mówienie wprost o uczuciach. Gdy druga osoba się wycofuje, nie goń jej i nie karz milczeniem. Nie bierz na siebie roli terapeuty i dbaj o własne granice. Trudne dzieciństwo nie usprawiedliwia przemocy ani kontrolowania partnera.
Czy DDA to choroba albo diagnoza?
Nie. DDA to określenie osoby dorosłej, która wychowała się z rodzicem nadużywającym alkoholu. Nie ma go w klasyfikacjach ICD ani DSM, a popularne listy cech DDA mają słabe oparcie w badaniach. Osoby z takich domów częściej mają pewne trudności, ale różnią się między sobą.
Czy córki alkoholików częściej wiążą się z pijącymi partnerami?
Tak, choć nie jest to regułą. W badaniu obejmującym prawie 1,2 mln Szwedów córki rodziców z poważnym problemem alkoholowym miały o 63% większą szansę, że ich mąż też będzie go miał. Efekt był nieco silniejszy, gdy piła matka, i utrzymywał się także po uwzględnieniu picia samych córek.
Gdzie szukać terapii DDA na NFZ?
W poradni terapii uzależnienia i współuzależnienia od alkoholu. Członkowie rodziny osoby uzależnionej mają prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia w publicznych placówkach leczenia uzależnień. Psychoterapię dla DDA prowadzi część takich poradni, więc zapytaj o nią przy zapisie. Do psychiatry i do centrum zdrowia psychicznego nie potrzebujesz skierowania. NFZ czy prywatnie: porównanie

Źródła

  1. Wydawnictwo Naukowe UAM (Cierpiałkowska, Grzegorzewska), publikacja dofinansowana przez PARPA. Dzieci alkoholików w perspektywie rozwojowej i klinicznej, 2016.
  2. Clinical Psychology Review (Harter). Psychosocial adjustment of adult children of alcoholics: a review of the recent empirical literature, 2000.
  3. Addictive Behaviors (Kelley i wsp.). Parental alcoholism: relationships to adult attachment in college women and men, 2004.
  4. Journal of Studies on Alcohol and Drugs (Kearns-Bodkin, Leonard). Relationship functioning among adult children of alcoholics, 2008.
  5. Addiction (Salvatore i wsp.). Parental alcohol use disorder and offspring marital outcomes, 2018.
  6. ISAP, Kancelaria Sejmu. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. 2023 poz. 2151), 2023.
  7. NFZ, Małopolski Oddział Wojewódzki. Psychiatria i leczenie uzależnień.
  8. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU). Jak nadmierne picie wpływa na funkcjonowanie rodziny.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania