
Alkohol w dawnej Polsce: co pito i jak zaczęto leczyć nałóg
W dawnej Polsce na co dzień pito piwo i miód pitny. Wino długo było drogim towarem z importu, a wódka weszła na stoły w XVI wieku, najpierw jako lekarstwo. Alkohol traktowano wtedy jak jedzenie i lekarstwo, a pijaństwo jak grzech, nie jak chorobę. W XIX wieku z pijaństwem zaczęły walczyć towarzystwa wstrzemięźliwości i kościelne bractwa trzeźwości. Ustawa z 1956 roku przewidywała przymusowe leczenie alkoholików, którzy rozbijali rodzinę, a ustawa z 1982 roku, obowiązująca do dziś, zapewnia bezpłatne leczenie odwykowe w placówkach publicznych i bezpłatną pomoc dla rodziny.
Niżej opisujemy, co i kiedy pito, skąd wzięło się piwo na śniadanie, dlaczego lekarze przepisywali trunki i czym była propinacja, która rozpijała wieś. Na końcu piszemy, co z tej tradycji przetrwało w domach, w których pije się „dla zdrowia”, i gdzie dziś szukać pomocy dla siebie albo bliskiej osoby.
Co pito w dawnej Polsce?
Podstawą były piwo i miód pitny. Zygmunt Gloger, autor „Encyklopedii staropolskiej” wydanej w latach 1900-1903, pisze, że oba napoje znano na ziemiach polskich jeszcze przed przyjęciem chrześcijaństwa. Wino sprowadzano od średniowiecza, ale do czasów Zygmunta III stawiano je tylko na stołach dygnitarzy i bogaczy. Wódka pojawiła się w XVI wieku. W XVIII wieku modne były nalewki, zwłaszcza ratafia, czyli pochodząca z Francji nalewka na owocach.
| Trunek | Kiedy i kto pił | Jak go postrzegano |
|---|---|---|
| Piwo | Od średniowiecza, wszystkie stany, na co dzień | Gasiło pragnienie, było składnikiem potraw i lekarstwem |
| Miód pitny (dwójniak, trójniak, wiśniak, maliniak, lipiec) | Znany przed przyjęciem chrześcijaństwa; stoły królów, szlachty i magnatów | Trunek prestiżowy, dopóki nie zastąpiło go wino z importu |
| Wino | Import od średniowiecza, upowszechnione w XVII wieku | Znak zamożności gospodarza; najwyżej ceniono słodkie tokaje węgierskie |
| Wódka (gorzałka) | Od XVI wieku; w XIX wieku tania, pędzona z ziemniaków | Najpierw lekarstwo opisywane w zielnikach, później powszechny trunek |
| Nalewki | Popularne w XVIII wieku, zwłaszcza ratafia | Robione także w domach według spisanych przepisów; ratafia za Augusta III była jedną z droższych |
Proporcje między trunkami zmieniały się z czasem. Historyczka Dorota Dias-Lewandowska pisze, że w XVI i XVII wieku wzrósł import win z Francji, Włoch i Hiszpanii, a rodzime winiarstwo upadło, bo kwaśne polskie wina przegrywały ze słodkimi tokajami. Miody pitne powoli wychodziły z mody. Tokaje uchodziły za najlepsze wina aż do drugiej połowy XVIII wieku, kiedy zastąpiły je modne szampany.
Czy szlachta piła od rana?
Tak, bo dzień zaczynał się od polewki piwnej. Gloger opisuje ją jako grzane piwo zaprawione śmietaną albo rozbitymi żółtkami, w razie potrzeby osłodzone. Była najczęstszym śniadaniem i posiłkiem przed podróżą, a według Glogera pełniła rolę, którą dziś mają kawa i herbata. Zygmunt Stary jeszcze jako królewicz jadał na śniadanie „gramatkę”, czyli polewkę piwną z grzankami.
Piwo towarzyszyło też reszcie dnia. Ksiądz Jędrzej Kitowicz, autor „Opisu obyczajów za panowania Augusta III”, zanotował, że na wielkich dworach dworzanie dostawali do swoich pokoi jeden albo dwa garnce piwa dziennie (garniec to dawna miara objętości, zależnie od regionu od około 2 do 4 litrów). Mniejsi panowie i szlachta pili piwo z gośćmi od obiadu do kolacji i dalej, aż do snu.
Lekkie, jasne „piwo szlacheckie” przygotowywały według Glogera gospodynie w każdym domu. Po dworkach wiejskich przestano je warzyć dopiero w pierwszej połowie XIX wieku.
Dlaczego alkohol uchodził za lekarstwo?
Bo w Europie praktycznie do końca XVIII wieku jedzenie i picie dobierano według teorii czterech humorów i traktowano jako sposób leczenia. Dias-Lewandowska opisuje, że wódkę, wino i piwo w odpowiednich dawkach podawano na trawienie, przed posiłkiem na wypłukanie złych humorów i jako uzupełnienie diety. Alkohol pity jak lek albo z umiarem uważano za nieszkodliwy.
Lekarze i autorzy poradników zalecali konkretne trunki:
- Maciej z Miechowa w „Conservatio sanitatis” z 1522 roku, pierwszym polskim poradniku medycznym, uznał za najzdrowsze dobrze przyrządzone piwo jęczmienne i pszeniczne. Radził też dodawać do piwa chmielu.
- Stanisław Duńczewski w kalendarzu na rok 1749 zalecał na katar pół kwarty grzanego piwa z cukrem i odrobiną szafranu, a potem położyć się pod przykryciem i wypocić chorobę.
- Chorym podawano ciepłe polewki piwne z masłem albo zabielane jajkiem. Gloger dodaje, że lekarze polecali im „dubeltowe” piwo krakowskie.
- Wódkę XVI-wieczne zielniki opisywały jako lekarstwo na wiele dolegliwości. Zwykłym napojem stała się dopiero w kolejnych stuleciach.
Rada, żeby przeziębienie „wygrzać” kieliszkiem nalewki, jest dalekim echem tych zaleceń. Co mówi o niej współczesna medycyna, piszemy niżej, w części o nalewce na zdrowie.
Czy Polacy byli największymi pijakami Europy?
Tak uważali cudzoziemcy, którzy odwiedzali Rzeczpospolitą, mniej więcej do drugiej połowy XVIII wieku. Dias-Lewandowska zwraca uwagę, że opinię opoja budowała także forma picia, a ta w Polsce różniła się od zwyczajów południa Europy:
- Wino pito bez wody. We Francji czy we Włoszech aż do XVII wieku rozcieńczano je wodą, a kraje, w których tego nie robiono, uchodziły za pijące.
- Picie oddzielano od jedzenia. Po posiłku zaczynała się druga część uczty, w której wznoszono toasty wielkim kielichem podawanym z rąk do rąk.
- Gospodarz pokazywał swoją pozycję tym, ile i jakiego wina postawił na stole. Wino rozcieńczone wodą mogło wyglądać na skąpstwo.
Jeden z cudzoziemców, Georg Forster, opisał, jak przy takim stole musiał pić kielich za kielichem węgierskiego wina i zapłacił za to kilkoma godzinami gorączki i mdłości.
Pijaństwo krytykowano od XVI wieku, najczęściej jako grzech. Hieronim Powodowski w 1578 roku pisał o obżarstwie i opilstwie jako drodze do innych grzechów, a Adam Gdacjusz już w tytule „Dyszkursu o pijaństwie” z 1681 roku nazwał opilstwo grzechem szkodliwym dla ciała i duszy. Gloger dodaje, że upowszechnienie się drogiego, sprowadzanego wina w XVII wieku wywołało głośne narzekania na zbytek i opilstwo.
W drugiej połowie XVIII wieku obyczaj zaczął się zmieniać. Niemiecki dziennikarz Johann Erich Biester pisał pod koniec stulecia, że zwyczaj załatwiania każdej sprawy przy uczcie i pijatyce szybko zanika, bo przykład wstrzemięźliwości daje król z rodziną. Angielski pisarz George Burnett zauważył, że Polacy piją coraz mniej, a wiele osób nie pije wcale.
Dziś, według danych GUS opracowanych przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, statystyczny mieszkaniec Polski wypił w 2024 roku 8,8 litra czystego alkoholu. Spożycie spada od trzech lat, głównie dlatego, że pijemy mniej piwa. O tym, jak pije się dziś, piszemy w tekście o małpkach i permanentnym rauszu.
Czym była propinacja i jak rozpijała wieś?
Propinacja była wyłącznym prawem właściciela ziemskiego do wyrobu i sprzedaży piwa, wódki i miodu w jego dobrach. Jej podstawą był statut Jana Olbrachta z 1496 roku, który uwolnił szlachtę i jej poddanych od obowiązku brania piwa z miast królewskich i pozwolił warzyć je we wsiach. Z czasem dwory zamieniły tę swobodę w monopol, a monopol w przymus.
Maciej Kluss, historyk prawa z Uniwersytetu Jagiellońskiego, opisuje, jak ten przymus wyglądał w praktyce:
- chłopi mogli kupować wódkę i piwo tylko z gorzelni i browaru swojego pana, a za kupno gdzie indziej groziła kara,
- każda rodzina chłopska musiała w ciągu roku wypić w pańskiej karczmie ustaloną ilość trunków albo ją wykupić,
- do tych, którzy się uchylali, karczmarz przynosił trunek do domu albo różnymi sposobami ściągał ich do karczmy,
- w Galicji pod koniec pierwszej połowy XIX wieku zdarzało się, że folwark płacił robotnikom zamiast pieniędzy kwitami do zrealizowania w karczmie.
Kluss podkreśla, że przymusu propinacyjnego nigdy nie wpisano do prawa. Wyrósł z nadużyć i z praktyki dworów, dla których karczma była źródłem dużych dochodów.
W XIX wieku doszła tania wódka. Kiedy zboże zastąpiono wydajniejszymi ziemniakami, wódka potaniała i w wiejskich karczmach wyparła piwo. Kluss pisze, że bójki i awantury wypłoszyły wtedy z karczem kobiety, a karczma stała się miejscem rozrywki w męskim gronie. W 1844 roku z Galicji pochodziło 60% spirytusu wytwarzanego w całej monarchii habsburskiej.
Propinację w Galicji zniesiono ustawą z 1889 roku, a ostatnie związane z nią prawa wygasły z końcem 1910 roku.
Od bractw trzeźwości do leczenia alkoholizmu
Z pijaństwem pierwsi zaczęli walczyć w XIX wieku społecznicy i duchowni. Na początku XX wieku dołączali do nich lekarze: w Poznaniu Paweł Gantkowski zorganizował i prowadził stację opiekuńczą dla alkoholików. Państwo zaczęło od ograniczania sprzedaży alkoholu, a ustawa z 1956 roku przewidywała już przymusowe leczenie części alkoholików. Przez cały ten czas wracała ta sama troska: jak ochronić rodzinę osoby, która pije.
| Rok | Co się wydarzyło | Co to zmieniało |
|---|---|---|
| 1839 | W Krakowie powstaje Towarzystwo Wstrzemięźliwości od Mocnych Napojów | Członkowie piją mocne trunki tylko dla zdrowia i nie prowadzą szynków ani gospód |
| 1844 | Ks. Jan Ficek zakłada 2 lutego bractwo trzeźwości w Piekarach Śląskich | Ruch obejmuje Górny Śląsk, a potem Galicję, Królestwo Polskie i Wielkopolskę. W Wielkopolsce w latach 1844-1845 śluby trzeźwości składa około 100 tysięcy osób |
| 1900 | Zjazd księży dziekanów w Poznaniu | Postanawia nakłaniać pracodawców, żeby zarobki nałogowych alkoholików wypłacali rodzinom, zwłaszcza żonom |
| 1920 | Ustawa o ograniczeniach w sprzedaży napojów alkoholowych | Zakaz sprzedaży trunków mocniejszych niż 45%, sprzedaży osobom poniżej 18 lat, na kredyt i pod zastaw. Gmina może w głosowaniu zakazać sprzedaży alkoholu |
| 1956 | Ustawa o zwalczaniu alkoholizmu | Przymusowe leczenie alkoholików, którzy rozbijają rodzinę albo zagrażają otoczeniu. Izby wytrzeźwień. Sąd może nakazać wypłatę pensji do rąk drugiego małżonka |
| 1982 | Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (obowiązuje do dziś) | Leczenie jest dobrowolne, z wyjątkami określonymi w ustawie. Rodzina osoby uzależnionej dostaje bezpłatną terapię współuzależnienia, a dzieci bezpłatną pomoc psychologiczną |
Teksty dawnych ustaw są dostępne w serwisie Sejmu: ustawa z 23 kwietnia 1920 roku i ustawa z 27 kwietnia 1956 roku. Ta druga obowiązywała krótko: w 1959 roku zastąpiła ją nowa ustawa o zwalczaniu alkoholizmu, a tę z kolei w 1983 roku, gdy weszła w życie ustawa z 1982 roku.
W dawnych źródłach o walce z pijaństwem kobiety pojawiają się zwykle jako rodzina osoby pijącej. Historyczka Izabela Krasińska opisuje, że poznańskie towarzystwo wstrzemięźliwości „Jutrzenka” starało się wciągnąć kobiety do pracy abstynenckiej, bo to one najbardziej cierpiały z powodu pijaństwa ojców, braci, mężów i synów. Pomysł, żeby zarobki pijącego trafiały do rodziny, wrócił ponad pół wieku później w ustawie z 1956 roku.
Obowiązująca ustawa z 1982 roku nadal przewiduje, że sąd rejonowy może zobowiązać do leczenia osobę uzależnioną, która z powodu picia rozbija życie rodzinne albo nie łoży na rodzinę. Jak wygląda ta procedura i ile trwa, opisujemy w tekście o przymusowym leczeniu alkoholika.
Zmieniło się też słownictwo. Stare teksty mówią o opilstwie i grzechu, ustawa z 1956 roku o „nałogowych alkoholikach” z objawami „przewlekłego alkoholizmu”, a dzisiejsza o osobach uzależnionych od alkoholu. Jak wygląda dziś spór o to, czy alkoholizm jest grzechem, czy chorobą, piszemy w tekście alkoholizm: grzech czy choroba.
Czy nalewka na zdrowie to dobry pomysł?
Nie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) napisała w 2023 roku, że nie ma takiej ilości alkoholu, która byłaby bezpieczna dla zdrowia, a ryzyko zaczyna się od pierwszej kropli. WHO podkreśla, że szkodzi sam alkohol, a nie rodzaj napoju: każdy trunek, niezależnie od ceny i jakości, zwiększa ryzyko raka. Domowa nalewka z wiśni działa więc w organizmie tak samo jak wódka o tej samej mocy.
Alkohol należy do tej samej, najwyższej grupy czynników rakotwórczych co azbest i tytoń. Powoduje co najmniej siedem rodzajów nowotworów, w tym raka jelita i raka piersi u kobiet. Według WHO około połowa nowotworów wywołanych alkoholem w Europie dotyczy osób, które nie piją dużo, i to taki sposób picia odpowiada za większość wywołanych alkoholem przypadków raka piersi u kobiet.
Przy przeziębieniu alkohol może zaszkodzić. Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu (NIAAA) podaje, że picie dużych ilości alkoholu może osłabić układ odpornościowy, a wypicie dużo za jednym razem spowalnia zwalczanie infekcji nawet przez 24 godziny.
Kieliszek nalewki wygląda niewinnie, bo jest mały i słodki. Policz jednak: 50 ml nalewki o mocy 40% to około 16 g czystego alkoholu, czyli więcej niż lampka wina (150 ml wina o mocy 12% to około 14 g).
Przyjrzyj się też temu, po co pijesz. Kieliszek „na sen”, „na nerwy” albo „na trawienie” to ta sama logika co w kalendarzu z 1749 roku: alkohol w roli lekarstwa. Jeśli taki kieliszek stał się codziennym zwyczajem, a dzień bez niego jest trudny, zrób test na problemy z piciem.
Gdzie dziś szukać pomocy dla siebie albo bliskiej osoby?
Do poradni leczenia uzależnień działającej na NFZ nie potrzebujesz skierowania, a porady i terapia są tam bezpłatne. Ustawa z 1982 roku daje też bezpłatną pomoc rodzinie: bliscy osoby uzależnionej mogą korzystać z terapii współuzależnienia, a dzieci z pomocy psychologicznej i socjoterapeutycznej.
Nasz ośrodek jest prywatny i leczy wyłącznie kobiety. Stacjonarna terapia alkoholizmu trwa od 4 do 6 tygodni, a jej pierwszym etapem może być dwutygodniowy detoks psychologiczno-terapeutyczny. Uzależnienie diagnozuje lekarz psychiatra, a do ośrodka nie potrzebujesz skierowania. Czym różni się leczenie na NFZ od prywatnego, porównujemy w tekście NFZ czy prywatnie.
Jeśli pije ktoś z twoich bliskich, zadbaj też o siebie. Prowadzimy terapię współuzależnienia i warsztaty dla rodzin, w których można uczestniczyć także online. Jeśli chcesz porozmawiać o swojej sytuacji, skontaktuj się z nami.
Najczęściej zadawane pytania
Co pito w dawnej Polsce?
Czym była polewka piwna?
Od kiedy w Polsce pije się wódkę?
Co to była propinacja?
Czy dawniej Polacy pili więcej niż dziś?
Kiedy w Polsce zaczęto leczyć alkoholizm?
Czy nalewka pomaga na przeziębienie?
Czy rodzina osoby uzależnionej może dostać pomoc za darmo?
Źródła
- Zygmunt Gloger, Wikiźródła. Encyklopedia staropolska ilustrowana (hasła: Piwo, Polewka, Miód, Wino, Propinacja).
- Muzeum Pałac Saski w Kutnie. Alkohol i kultura picia w XVIII wieku (D. Dias-Lewandowska).
- Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa. Prawo propinacyjne Galicji. Zarys problematyki (M. Kluss), 2023.
- Folia Historica Cracoviensia. Ruch abstynencki w Wielkopolsce w latach 1840-1902 (I. Krasińska), 2013.
- Sejm RP (ISAP). Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. 2023 poz. 2151), 2023.
- WHO, Biuro Regionalne dla Europy. No level of alcohol consumption is safe for our health, 2023.
- NIAAA (National Institutes of Health). Alcohol's Effects on the Body, 2025.
- NFZ, Mazowiecki Oddział Wojewódzki. Opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień.
Powiązane artykuły

Współuzależnienie ·
Współuzależnienie: czym jest i jak z niego wyjść krok po kroku

Seksoholizm ·
Czy brak ojca powoduje seksoholizm? Przyczyny według badań

Współuzależnienie ·

