
Współuzależnienie w związku: co jest złego w takiej relacji?
W relacji współuzależnionej złe jest to, że przystosowujesz się do sytuacji, która ci szkodzi. Twoje dni zaczynają polegać na reagowaniu na picie partnera, zdrowie się pogarsza, a to, co robisz, żeby było lepiej, utrwala układ, z którego coraz trudniej wyjść. Współuzależnienie w związku obciąża ciebie i dzieci, a osobie pijącej ułatwia dalsze picie.
Ten tekst opisuje samą relację: co się w niej dzieje, czy dotyczy każdej partnerki osoby uzależnionej, skąd wzięło się to pojęcie i gdzie szukać pomocy dla siebie. Objawy i kolejne kroki wychodzenia opisujemy we wpisie Współuzależnienie: czym jest, objawy i jak z niego wyjść.
Co jest złego w relacji współuzależnionej?
Złe jest to, że związek działa na twoją szkodę, a ty wkładasz coraz więcej sił w jego utrzymanie. Jerzy Mellibruda i Zofia Sobolewska, autorzy polskiej koncepcji współuzależnienia, opisali je w 1997 roku jako pułapkę psychologiczną: osoba współuzależniona próbuje poprawić sytuację, ale to, co robi, często tę sytuację utrwala i pogarsza.
Szkody ponoszą wszyscy domownicy i sam związek.
| Kogo dotyczy | Co się dzieje | Co w tym złego |
|---|---|---|
| Ciebie | Myślisz głównie o jego piciu, pilnujesz go, ukrywasz problem, przejmujesz jego obowiązki | Żyjesz w stałym napięciu. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) wymienia wśród skutków stany lękowe i depresyjne, dolegliwości psychosomatyczne, samotność, a czasem nadużywanie leków nasennych i uspokajających |
| Osoby, która pije | Ktoś inny płaci długi, tłumaczy nieobecności i dba o pozory | Skutki picia do niej nie docierają. Według KCPU przejmowanie odpowiedzialności za osobę pijącą ułatwia jej dalsze picie |
| Dzieci | Dorastają w chaosie i napięciu, często przejmują obowiązki dorosłych | Żyją w stresie, z którym radzą sobie same, bo wstyd nie pozwala im szukać pomocy. Część z nich zabiera te schematy w dorosłe życie |
| Waszego związku | Jedna osoba wprowadza destrukcję, druga się do niej dostosowuje | Relacja jest silna, ale nierówna. Twoje życie polega na reagowaniu na partnera, a twoje potrzeby schodzą na koniec |
Dotyczy to wielu rodzin. Badacze, którzy pracowali z rodzinami osób uzależnionych w Meksyku, Anglii, Australii i we Włoszech, szacują, że skutki uzależnienia kogoś bliskiego odczuwa na świecie być może około 100 milionów dorosłych. Opisują ich jako grupę z wysokim ryzykiem pogorszenia zdrowia, dla której długo brakowało pomocy (Orford i wsp., 2013).
O tym, co przeżywają dzieci, piszemy we wpisie Dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym.
Czym jest współuzależnienie w związku?
Współuzależnienie to utrwalony sposób uczestniczenia w długotrwałej, trudnej lub niszczącej sytuacji życiowej, która wiąże się z zachowaniem partnera. Taki sposób życia ogranicza twoją swobodę wyboru, pogarsza twój stan i utrudnia zmianę położenia na lepsze. Tak definiują je Mellibruda i Sobolewska. Partnerem jest w tej definicji osoba uzależniona od alkoholu albo ktoś, kto działa równie destrukcyjnie, na przykład z powodu narkotyków, leków czy hazardu.
Tak rozumiane współuzależnienie dotyczy dorosłych, którzy weszli w związek dobrowolnie i, przynajmniej obiektywnie, mogą z niego wyjść. Dziecko odejść nie może i układu nie zmieni, dlatego o dzieciach z rodzin z problemem alkoholowym mówi się osobno.
Najczęściej chodzi o żonę albo partnerkę osoby pijącej, dlatego potocznie mówi się o współuzależnieniu od alkoholika. Ten sam mechanizm dotyczy mężczyzn, którzy żyją z uzależnioną kobietą, choć, jak zauważyli autorzy koncepcji, mężowie rzadko zgłaszają się na terapię dla osób współuzależnionych.
Szeroko ujmuje to polskie prawo. Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej zalicza do osób współuzależnionych krewnych i osoby niespokrewnione, które mieszkają i gospodarują z osobą uzależnioną, oraz te, których stan psychiczny jest skutkiem pozostawania z nią w związku emocjonalnym (art. 57 ust. 2 pkt 11).
Przyjaciółka czy współpracowniczka osoby pijącej też może odczuwać skutki jej picia i skorzystać ze wsparcia, na przykład w Al-Anon. O współuzależnieniu mówimy jednak wtedy, gdy łączy was osobisty związek z wieloma zależnościami: formalnymi, materialnymi, społecznymi i emocjonalnymi.
Schematy współuzależnienia: trzy grupy zachowań
Współuzależnienie rozpoznaje się po sztywnych, powtarzanych zachowaniach, które nie przynoszą skutku. Mellibruda i Sobolewska dzielą je na trzy grupy.
| Schemat | Jak wygląda na co dzień |
|---|---|
| Nieudane próby zmiany sytuacji | Kontrolowanie, ile i kiedy pije. Próby wpływania na niego, gdy jest pijany. Nadopiekuńczość. Wciąganie dzieci i rodziny w pilnowanie |
| Nieudane próby wycofania się | Straszenie odejściem, którego nie planujesz. Ucieczki z domu bez zabezpieczenia i wsparcia. Narzekanie, które utrwala bezradność. Brak kroków w stronę samodzielności |
| Szkodliwe przystosowanie | Izolowanie się od ludzi spoza domu. Branie na siebie całej odpowiedzialności za rodzinę i skutków jego picia. Dbanie o pozory idealnej rodziny. Brak skutecznej obrony przed przemocą. Zaniedbywanie własnych potrzeb |
Takie zachowania są sposobem przystosowania się do przewlekłego stresu i nie świadczą o słabości. Terapia, którą proponują Mellibruda i Sobolewska, zaczyna się od ich rozpoznania. W pierwszym etapie przyglądasz się z terapeutą sytuacji w rodzinie i własnym schematom, a dopiero w kolejnym szukasz przekonań, które je podtrzymują.
Objawy, czyli to, co współuzależnienie robi z myślami, emocjami i ciałem, opisujemy we wpisie Objawy współuzależnienia.
Czy każda partnerka alkoholika jest współuzależniona?
Nie. Związek z osobą uzależnioną jest warunkiem koniecznym, ale sam nie wystarcza, żeby mówić o współuzależnieniu. Decyduje sposób, w jaki reagujesz na destrukcyjne zachowanie partnera, i cena, jaką płacisz za utrzymanie związku.
W taki związek może wejść zarówno osoba z własnymi trudnościami emocjonalnymi, jak i osoba zdrowa. O tym, czy rozwinie się współuzależnienie, decydują według Mellibrudy i Sobolewskiej trzy grupy czynników:
- sytuacja w związku i rodzinie: zależność finansowa i emocjonalna, słaba pozycja zawodowa, izolacja, nacisk otoczenia, żeby utrzymać małżeństwo za wszelką cenę, a także przemoc i atmosfera zagrożenia,
- to, co wnosisz do związku: doświadczenia z dzieciństwa (zwłaszcza dorastanie w rodzinie dysfunkcyjnej), przekonania o roli kobiety w rodzinie, poczucie własnej wartości i umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach,
- zmiany, które zachodzą w tobie w czasie trwania związku: narastający lęk, tłumiona złość, zaprzeczanie i przekonanie, że wszystko możesz i powinnaś kontrolować.
Te same czynniki mogą chronić. Praca, pozycja wśród znajomych i ludzie, którzy mogą pomóc, zmniejszają ryzyko uwikłania.
Podobnie patrzy na to zespół Jima Orforda. Jego model opisuje położenie bliskich jako długotrwały stres, z którym każdy próbuje sobie radzić po swojemu, i nie przypisuje im żadnej patologii (Orford i wsp., 2013).
Czy współuzależnienie to choroba?
Nie ma takiej choroby w klasyfikacjach medycznych. Współuzależnienia nie ma w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5, a badacze do dziś nie uzgodnili jednej definicji ani kryteriów diagnostycznych (Bacon i wsp., 2020). W klasyfikacji ICD, której używają polscy lekarze, także nie ma rozpoznania o tej nazwie.
KCPU pisze wprost, że zaburzenia występujące u bliskich osoby pijącej nie są chorobą, tylko zespołem nieprawidłowego przystosowania się do trudnej sytuacji. U części osób lekarz rozpoznaje konkretne zaburzenie: ostrą reakcję na stres, zaburzenie stresowe pourazowe albo zaburzenia adaptacyjne. Mellibruda i Sobolewska również odradzali traktowanie współuzależnienia jako jednolitej jednostki chorobowej, bo sposoby przystosowania i szkody są u każdej osoby inne.
Słowo „współuzależniona” opisuje więc sytuację, w której się znalazłaś, i sposób, w jaki się do niej przystosowałaś. Nie jest oceną twojego charakteru. Samo pojęcie bywa zresztą krytykowane za niejasność i za to, że przykleja bliskim negatywną etykietę (Bacon i wsp., 2020).
Skąd wzięło się pojęcie współuzależnienia?
Pojęcie powstało w Stanach Zjednoczonych, w środowisku leczenia uzależnień. Pierwsze opisy zachowań żon alkoholików pochodzą z lat 40. XX wieku. W latach 60. i 70., pod wpływem wspólnoty AA, utrwalił się pogląd, że bliscy osoby pijącej sami chorują, i zaczęto nazywać ich koalkoholikami (Bacon i wsp., 2020).
Od lat 80. współuzależnienie opisywano na trzy sposoby: jako chorobę, jako cechę osobowości i jako połączenie cech osoby z tym, co dzieje się w jej relacjach. Do drugiego nurtu należał Timmen Cermak, który w 1986 roku opublikował propozycję kryteriów diagnostycznych współuzależnienia. W klasyfikacji DSM-5 ich nie ma.
W Polsce do końca lat 80. rodzina osoby uzależnionej mogła w poradni liczyć głównie na rady, co zrobić, żeby mąż przestał pić. Programy pomocy psychologicznej dla żon alkoholików i grupy Al-Anon zaczęły się rozwijać na początku lat 90. W 1997 roku Mellibruda i Sobolewska zaproponowali ujęcie, na którym opiera się ten tekst: współuzależnienie jako skutek przystosowania do przewlekłego stresu. Określenie „koalkoholiczka” nazwali niefortunnym i odrzucili założenie, że wszystkie żony alkoholików są takie same.
Gdy w związku jest przemoc
Przy przemocy pierwsze jest bezpieczeństwo twoje i dzieci, a dopiero potem wszystko inne. Picie jej nie usprawiedliwia. Autorzy koncepcji współuzależnienia zwracają uwagę, że agresja i atmosfera zagrożenia potrafią paradoksalnie mocniej wiązać z domem, bo zmuszają do dostosowania się.
- Gdy coś zagraża życiu lub zdrowiu, dzwoń pod 112.
- Niebieska Linia, czyli Ogólnopolskie Pogotowie dla Osób Doznających Przemocy Domowej, odbiera pod numerem 800 120 002, bezpłatnie i całą dobę.
- Policjant może nakazać osobie, która stosuje przemoc i zagraża życiu lub zdrowiu domowników, natychmiastowe opuszczenie wspólnego mieszkania i zakazać jej zbliżania się do niego. Nakaz i zakaz obowiązują 14 dni, a sąd może je przedłużyć (art. 15aa i 15ak ustawy o Policji).
Jeśli przygnębienie przechodzi w myśli, że nie chcesz żyć, zadzwoń pod 800 70 2222. To bezpłatna, całodobowa linia Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym.
Czy trzeba odejść od osoby uzależnionej?
Nie ma takiego warunku. Terapia współuzależnienia nie ma doprowadzić do rozstania ani do ratowania związku za wszelką cenę. Jej celem, jak piszą Mellibruda i Sobolewska, jest taka wizja życia, w której bycie we dwoje staje się twoim wyborem, możliwym pod pewnymi warunkami, a przestaje być koniecznością.
Autorzy opisują przekonanie, które trzyma w takim związku: wartościowa kobieta to taka, która umie utrzymać przy sobie męża. Myśl o rezygnacji z bycia we dwoje budzi wtedy silny lęk, dlatego w terapii pracuje się nad takimi przekonaniami.
Do nieudanych prób wycofania się autorzy zaliczają zarówno straszenie odejściem, jak i ucieczki z domu bez zabezpieczenia, wsparcia i rozeznania sytuacji. Jeśli myślisz o rozstaniu, przygotuj je: ustal, dokąd pójdziesz, z czego będziesz żyć i kto ci pomoże. Wyjątkiem jest zagrożenie życia lub zdrowia: wtedy od razu korzystasz z pomocy opisanej wyżej.
Twoja poprawa nie zależy od decyzji partnera. KCPU podkreśla, że bliscy mogą poprawić jakość życia swojego i dzieci niezależnie od tego, czy osoba pijąca podejmie leczenie i czy przestanie pić. Jeśli chcesz ją do leczenia zachęcić, zajrzyj do przewodnika Jak pomóc bliskiej osobie uzależnionej.
Gdzie szukać pomocy dla siebie?
Pomoc znajdziesz w poradni terapii uzależnień i współuzależnienia, w grupach Al-Anon i u terapeuty. W poradniach, które mają umowę z NFZ, terapia dla osób współuzależnionych jest bezpłatna i nie wymaga skierowania.
- Poradnia terapii uzależnienia od alkoholu i współuzależnienia: członkowie rodziny osoby uzależnionej od alkoholu mają prawo do bezpłatnej terapii współuzależnienia w placówkach leczenia uzależnień prowadzonych przez samorządy (art. 23 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości). Skierowanie nie jest potrzebne (art. 57 ust. 2 pkt 11 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej).
- Al-Anon: grupy rodzinne dla bliskich i przyjaciół osób pijących. Nie ma składek i nie trzeba czekać, aż partner przestanie pić. Część mityngów odbywa się przez internet.
- Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia”, 800 199 990: działa codziennie od 16 do 21, jest bezpłatny, a zadzwonić mogą także bliscy.
Pomoc kierowana do samych bliskich przynosi efekty. W przeglądzie 19 badań z 2023 roku zarówno spotkania indywidualne, jak i grupowe zmniejszały u członków rodzin objawy depresji i napięcie psychiczne. Autorzy zastrzegają, że badania były małe i słabe metodologicznie (Rushton i wsp., 2023).
W naszym ośrodku bliscy osób uzależnionych mogą skorzystać z warsztatów dla rodzin i z konsultacji z terapeutą lub psychologiem. Warsztat trwa 4-5 godzin, kosztuje od 300 zł niezależnie od liczby uczestniczących osób i można w nim wziąć udział także online. Konsultacja trwa 50 minut i kosztuje 240 zł. Na jedno i drugie trzeba się wcześniej zapisać.
Jesteśmy ośrodkiem prywatnym: skierowanie nie jest potrzebne, ale NFZ tych zajęć nie finansuje. Szczegóły znajdziesz na stronie terapii współuzależnienia i w cenniku, a różnice między pomocą publiczną i prywatną opisujemy we wpisie Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie. Jeśli chcesz zapytać o termin, napisz albo zadzwoń.
Najczęściej zadawane pytania
Na czym polega współuzależnienie w związku?
Po czym poznać osobę współuzależnioną od alkoholika?
Czy każda partnerka alkoholika jest współuzależniona?
Czy współuzależnienie to choroba?
Czy trzeba odejść od alkoholika, żeby wyjść ze współuzależnienia?
Czy terapia dla współuzależnionych jest na NFZ?
Źródła
- Alkoholizm i Narkomania, Instytut Psychiatrii i Neurologii. Koncepcja i terapia współuzależnienia (J. Mellibruda, Z. Sobolewska), 1997.
- Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU). Jak nadmierne picie wpływa na funkcjonowanie rodziny.
- Social Science & Medicine. Addiction in the family is a major but neglected contributor to the global burden of adult ill-health (J. Orford i wsp.), 2013.
- International Journal of Mental Health and Addiction. The Lived Experience of Codependency: an Interpretative Phenomenological Analysis (I. Bacon i wsp.), 2020.
- Drug and Alcohol Review. The effectiveness of psychosocial interventions for family members impacted by another's substance use: a systematic review and meta-analysis (C. Rushton i wsp.), 2023.
- Sejm RP (ISAP). Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 2151), 2023.
- Sejm RP (ISAP). Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1461), 2025.
- Sejm RP (ISAP). Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 636), 2025.
Powiązane artykuły

Współuzależnienie ·
Współuzależnienie: czym jest i jak z niego wyjść krok po kroku

Współuzależnienie ·
Alkohol w dawnej Polsce: co pito i jak zaczęto leczyć nałóg

Współuzależnienie ·

