Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia zaburzeń odżywiania

Terapia uzależnienia od jedzenia: 3 pytania pacjentek

Zaktualizowano Zaburzenia odżywiania
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Terapia uzależnienia od jedzenia to psychoterapia, najczęściej poznawczo-behawioralna, w której uczysz się jeść regularnie i radzić sobie z emocjami, które dotąd rozładowywało jedzenie. Przy napadowym objadaniu się brytyjskie wytyczne NICE zalecają zacząć od samopomocy z przewodnikiem terapeuty, a gdy to nie wystarcza, przejść do 16 cotygodniowych sesji grupowych albo 16-20 spotkań indywidualnych. Odchudzanie nie jest celem tego leczenia, a dieta w jego trakcie łatwo wywołuje kolejne napady.

Niżej wyjaśniamy, czym jest samo „uzależnienie od jedzenia” i gdzie można je leczyć. W środku tekstu omawiamy trzy pytania, na które odpowiada psychoterapeuta Bogusław Włodawiec w książce „Psychoterapia zaburzeń odżywiania się” (2001), i dopisujemy, co o tych sytuacjach mówią dzisiejsze wytyczne.

Na czym polega terapia uzależnienia od jedzenia?

Na regularnych spotkaniach z terapeutą, na których uczysz się jeść o stałych porach i rozpoznawać emocje oraz sytuacje uruchamiające napady. Wytyczne NICE dla dorosłych z zaburzeniem z napadami objadania się, czyli z tym, co potocznie nazywa się kompulsywnym jedzeniem, układają leczenie w trzy kolejne kroki.

Źródło: wytyczne NICE NG69, zalecenia dla dorosłych z zaburzeniem z napadami objadania się (2017, aktualizacja 2020).
KrokNa czym polegaIle trwa
1. Samopomoc z przewodnikiempracujesz sama z materiałami opartymi na terapii poznawczo-behawioralnej, a terapeuta na krótkich spotkaniach pomaga ci trzymać się programu4-9 spotkań po 20 minut w ciągu 16 tygodni
2. Terapia grupowagdy samopomoc po 4 tygodniach nie działa albo ci nie odpowiada: plan posiłków, rozpoznawanie sygnałów przed napadem, praca z przekonaniami o własnym ciele, zapobieganie nawrotom16 cotygodniowych sesji po 90 minut, około 4 miesięcy
3. Terapia indywidualnagdy grupa jest niedostępna albo jej nie chcesz: regularne posiłki, praca z emocjami wyzwalającymi napady, cotygodniowe zapisywanie napadów, jedzenia i wagizwykle 16-20 spotkań

W terapii indywidualnej terapeuta najpierw razem z tobą ustala, jak sposób jedzenia i emocje składają się na twoje napady. Potem zaleca regularne posiłki i przekąski, żebyś nie dochodziła do silnego głodu, i pracuje z emocjami, które napady wyzwalają. Jeśli męczy cię obraz własnego ciała, on też staje się tematem terapii. Samą metodę opisujemy we wpisie o terapii poznawczo-behawioralnej.

Schudnięcie nie jest celem tej terapii: NICE zaleca mówić pacjentkom wprost, że leczenie napadów ma niewielki wpływ na masę ciała. Zatrzymanie napadów może z czasem obniżyć wagę, ale próby odchudzania w trakcie leczenia łatwo wywołują nowe napady. Leki mogą łagodzić objawy napadowego objadania się i towarzyszącej mu depresji czy lęku (NIMH, 2024), ale według NICE nie powinny być jedynym leczeniem.

Terapia uczy też, co robić w chwili, gdy napad się zbliża. Konkretne sposoby na taki moment zebraliśmy we wpisie Kompulsywne odżywianie: zadzwoń do przyjaciółki.

Czy uzależnienie od jedzenia to choroba?

Uzależnienie od jedzenia nie jest osobną diagnozą: nie ma go w amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-5. Badacze mierzą je Skalą Uzależnienia od Jedzenia z Uniwersytetu Yale (YFAS), która przenosi na jedzenie 11 kryteriów uzależnienia od substancji, między innymi utratę kontroli, silną chęć jedzenia, objawy odstawienia i jedzenie mimo szkód.

W analizie 281 badań z 36 krajów kryteria tej skali spełniało 14% dorosłych i 12% dzieci, a wśród osób z zaburzeniem z napadami objadania się ponad połowa (BMJ, 2023). Najczęściej chodzi o żywność wysoko przetworzoną, bogatą w rafinowane węglowodany i tłuszcze. Zaburzenia odżywiania z napadami objadania się dotyczą według tych samych autorów około 1% ludzi. Z tej różnicy wnioskują, że obecne klasyfikacje pomijają sporą część osób, które mają kłopot z jedzeniem.

Autorzy piszą też, że leczenie samego uzależnienia od jedzenia jest słabo zbadane, a prace nad wytycznymi dopiero się zaczynają. Dlatego lekarz przy napadach objadania się sprawdza przede wszystkim, czy to jedno z dwóch zaburzeń odżywiania, dla których wytyczne leczenia już są.

Źródło: NIMH, „Eating Disorders: What You Need to Know”, 2024.
Zaburzenie z napadami objadania sięBulimia
Napady objadania z utratą kontrolitaktak
Po napadzie wymioty, środki przeczyszczające, głodówka albo nadmierny wysiłeknietak
Masa ciałaczęsto nadwaga lub otyłośćprzeciętna albo nadwaga
Skutki z czasemotyłość, cukrzyca typu 2, choroby serca i naczyń, kłopoty ze snem, wzdęcia i reflukszapalenie gardła, obrzęk ślinianek, niszczenie szkliwa, odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe

Skąd biorą się napady, piszemy we wpisie o przyczynach jedzenia kompulsywnego.

Trzy pytania pacjentek w skrócie

Dwa pytania zadają kobiety, które same zmagają się z jedzeniem, a trzecie chłopak kobiety, która prawie przestała jeść. Odpowiedzi Włodawca z 2001 roku w większości zgadzają się z dzisiejszymi wytycznymi.

PytanieOdpowiedź WłodawcaCo dodają dzisiejsze wytyczne
Mam nadwagę. Czy powinnam się leczyć?Leczenia wymagają emocje, które popychają do objadania się. Decyzja należy do ciebie.Terapia napadów nie służy odchudzaniu, a dieta w jej trakcie łatwo wywołuje napady (NICE).
Czy bliska osoba może wyleczyć mnie z bulimii?Bliskość pomaga, ale nie można przerzucić na kogoś odpowiedzialności za swój stan.Bliscy mogą zachęcać do szukania pomocy i wspierać w trakcie leczenia (NIMH).
Co zrobić, żeby moja dziewczyna zaczęła się leczyć?Nie naciskać na psychoterapię i nie wchodzić w rolę jej terapeuty.Przy ciężkim niedożywieniu, odwodnieniu albo oznakach niewydolności narządów potrzebna jest pilna pomoc medyczna, bez czekania na gotowość chorej (NICE).

Mam nadwagę. Czy powinnam się leczyć?

Włodawiec odpowiada, że leczyć trzeba emocje, które popychają do objadania się, a o tym, czy zacząć, decyduje sama pacjentka. Pyta 27-letnia kobieta, która z wagą ma kłopot od dzieciństwa. Myśli głównie o jedzeniu, choć nie sprawia jej ono przyjemności: je szybko i dużo, dopóki nie poczuje sytości, a w trakcie czuje do siebie obrzydzenie, które zamiast powstrzymać, popycha ją do jedzenia jeszcze większych ilości. Odkąd pamięta, zajada problemy, a rodzice, zwłaszcza ojciec, nazywali ją grubą, nieatrakcyjną i odrażającą.

Terapeuta zwraca uwagę, że taki sposób „motywowania” przez ojca sam wywołuje przykre emocje, a ulgę w nich przynosi objadanie się. Proponuje więc zacząć od emocji, a nie od diety: stawiać czoła przykrym uczuciom zamiast ich unikać i uczyć się budować relacje z ludźmi, które dają zadowolenie. Przypomina też, że kompulsywne objadanie się może prowadzić do otyłości, a ta do zawału, udaru i choroby wieńcowej. Na koniec pisze, że pacjentka może żyć tak jak dotąd, jeśli taka jakość życia jej odpowiada.

Opis pasuje do zaburzenia z napadami objadania się: szybkie jedzenie dużych ilości oraz wstyd i poczucie winy przy jedzeniu to jego typowe objawy, a z czasem napady mogą prowadzić do otyłości, cukrzycy typu 2 i chorób serca (NIMH, 2024). Jeśli jedzenie służy ci do radzenia sobie z emocjami i tracisz nad nim kontrolę, leczenie ma sens niezależnie od tego, ile ważysz. Zaburzenia odżywiania zdarzają się u osób z niedowagą, prawidłową wagą i nadwagą, a NICE zaleca, by o leczeniu nie decydował jeden wskaźnik, taki jak BMI.

Czy bliska osoba może wyleczyć mnie z bulimii?

Nie, choć bliskość może pomóc w leczeniu. Pyta 26-latka, która od dwóch lat ma napady wilczego głodu i czuje do nich wstręt. Od roku dochodzą bóle brzucha i głowy, wzdęcia, bóle stawów, kłopoty z koncentracją i wysoka temperatura. Od niedawna spotyka się z kimś, kto dodaje jej sił, i chce wiedzieć, czy sama obecność i akceptacja tej osoby mogą ją wyleczyć.

Włodawiec radzi najpierw potwierdzić rozpoznanie u lekarza. Przyznaje, że bliskie relacje mają znaczenie terapeutyczne i zdarza się, że dobry kontakt z bliską osobą łagodzi objawy. Stawia jednak granicę: nie można wymagać od partnera wyleczenia ani przerzucać na niego odpowiedzialności za swój stan. Terapię proponuje zacząć od pytania, jakie uczucia wyraża wilczy głód. Jako przykład takiego uczucia podaje potrzebę ciepła.

Wizyta u lekarza ma tu dwa cele. Pierwszy to odróżnienie bulimii od napadowego objadania się: o bulimii mówimy wtedy, gdy po napadach pojawiają się wymioty, środki przeczyszczające, głodówki albo nadmierne ćwiczenia. Drugi to wyjaśnienie objawów z ciała. Wzdęcia i bóle brzucha mogą wynikać z samych napadów (NIMH, 2024), ale skąd biorą się gorączka i bóle stawów, lekarz musi sprawdzić.

Podobnie rolę rodziny opisuje NIMH: bliscy mogą zachęcać do szukania pomocy i wspierać chorą w trakcie leczenia. Objawy, skutki i sposoby leczenia bulimii opisujemy we wpisie Bulimia: objawy, skutki zdrowotne i możliwości leczenia.

Co zrobić, żeby moja dziewczyna zaczęła się leczyć?

Włodawiec radzi nie naciskać na psychoterapię i nie wchodzić w rolę jej terapeuty. Ta rada nie obejmuje jednak sytuacji, w której zagrożone jest zdrowie. Pyta chłopak, którego dziewczyna od półtora roku stosuje coraz ostrzejsze diety, a od niedawna nie je prawie nic. Przestała miesiączkować. Jeszcze niedawno ważyła 42 kg przy 160 cm wzrostu, teraz waży 46 kg, bo rodzice pilnują jej i zmuszają do jedzenia. Ona sama uważa, że terapia nie jest jej potrzebna.

Terapeuta radzi, żeby chłopak zobaczył, że problem z jedzeniem ma jego dziewczyna, a nie on. Terapia wymaga decyzji i zaangażowania samej pacjentki, więc naciskanie niewiele da. Odradza też bycie terapeutą własnej dziewczyny, bo to trudna rola.

Liczby z tego opisu wymagają komentarza. Przy 160 cm wzrostu 42 kg to BMI około 16,4, a 46 kg to około 18,0. Obie wartości są poniżej 18,5, czyli progu niedowagi u dorosłych według WHO. Dziewczyna przytyła pod przymusem rodziców, więc wyższa waga nie oznacza, że problem minął. Opis pasuje do anoreksji, ale rozpoznanie może postawić tylko lekarz; jak ono wygląda, piszemy we wpisie o diagnozie anoreksji.

Brak miesiączki przy niedowadze to powód, żeby szybko pójść do lekarza, nawet jeśli na psychoterapię dziewczyna nie jest gotowa. NICE wymienia zaburzenia miesiączkowania i nietypowo niską masę ciała wśród sygnałów, przy których trzeba sprawdzić, czy to zaburzenie odżywiania. Zaproponuj wizytę u ginekologa albo lekarza rodzinnego z powodu braku okresu i zaoferuj, że pójdziesz razem z nią. Pomocy szukaj też dla siebie: NICE przypomina lekarzom, że bliscy osoby z zaburzeniem odżywiania mogą czuć się winni i odpowiedzialni za chorobę.

Kiedy nie czekać, aż chora zgodzi się na leczenie?

Wtedy, gdy zagrożone jest jej zdrowie albo życie. Anoreksja bywa śmiertelna: umieralność jest w niej wysoka na tle innych zaburzeń psychicznych, a jedną z głównych przyczyn zgonów jest samobójstwo (NIMH, 2024). Zasada, żeby nie naciskać, dotyczy decyzji o psychoterapii. Po pomoc medyczną dzwonisz bez czekania na jej zgodę.

Na podstawie wytycznych NICE NG69 (sygnały do oceny lekarskiej i wskazania do pilnej opieki) oraz NIMH, 2024.
Co widziszCo zrobić
brak miesiączki, dalsze chudnięcie, zawroty głowy, kołatanie serca, bladość, wymioty albo branie środków przeczyszczającychszybka wizyta u lekarza rodzinnego albo psychiatry (do psychiatry na NFZ nie potrzeba skierowania)
omdlenie, drgawki, zaburzenia rytmu serca, skrajne osłabienie uniemożliwiające wstanie z łóżkatelefon pod 112
myśli albo słowa o odebraniu sobie życia112, gdy zagrożenie jest bezpośrednie; w kryzysie psychicznym całodobowy, bezpłatny telefon 800 70 2222

NICE zaleca pilną opiekę medyczną, w tym przyjęcie do szpitala w trybie nagłym, przy ciężkim niedożywieniu, ciężkim odwodnieniu, poważnych zaburzeniach elektrolitowych i pierwszych oznakach niewydolności narządów. O tym, czy potrzebny jest szpital, decyduje lekarz.

Gdzie leczyć uzależnienie od jedzenia?

Najprościej zacząć od psychiatry albo psychoterapeuty tam, gdzie mieszkasz. Na NFZ do psychiatry nie potrzebujesz skierowania, a tam, gdzie działa centrum zdrowia psychicznego, możesz przyjść bez skierowania i bez zapisów. Prywatnie możesz od razu umówić się do psychoterapeuty pracującego z zaburzeniami odżywiania; pytaj o terapię poznawczo-behawioralną, bo tę metodę wytyczne stawiają na pierwszym miejscu. O tym, jak wybrać między ścieżką publiczną a prywatną, piszemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Centrum Terapii Kobiet to prywatny ośrodek stacjonarny tylko dla kobiet w Międzyrzeczu Górnym, około 10 km od Bielska-Białej. Przyjmujemy kobiety z całej Polski, także z Warszawy. Nie prowadzimy osobnego oddziału zaburzeń odżywiania: przyjmujemy kobiety, u których zaburzenie odżywiania idzie w parze z uzależnieniem od alkoholu, leków albo narkotyków, oraz te, u których zaburzenie odżywiania ma przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Wytyczne NICE zalecają, by u osób nadużywających substancji leczyć także zaburzenie odżywiania, a gdy substancje przeszkadzają w tej terapii, rozważyć wspólną pracę ze specjalistami od uzależnień.

Pobyt trwa 2, 4 albo 6 tygodni. Regularne, wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii, diagnozę stawia lekarz psychiatra, a w zespole są też psycholog kliniczny, psychotraumatolog i psychodietetyk. Jeśli masz wyłącznie zaburzenie odżywiania, bez uzależnienia, powiemy ci przez telefon, zanim zarezerwujesz termin, że pobyt w ośrodku odwykowym prawdopodobnie nie jest tym, czego potrzebujesz. Lepsza będzie wtedy psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny. Na początek możesz umówić się na konsultację z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut), a dla bliskich prowadzimy warsztaty, także online.

Program opisujemy na stronie terapii zaburzeń odżywiania. Jeśli chcesz zapytać, czy to miejsce dla ciebie albo dla bliskiej ci kobiety, skontaktuj się z nami; telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00.

Najczęściej zadawane pytania

Na czym polega terapia uzależnienia od jedzenia?
To psychoterapia, najczęściej poznawczo-behawioralna, ukierunkowana na zaburzenia odżywiania. Uczysz się jeść regularnie, rozpoznawać sytuacje i emocje, które uruchamiają napady, i radzić sobie z nimi bez jedzenia. Według wytycznych NICE leczenie zaczyna się od samopomocy z przewodnikiem terapeuty, a jeśli nie działa, przechodzi się do terapii grupowej albo indywidualnej.
Jak wyleczyć kompulsywne jedzenie?
Kompulsywne objadanie się leczy się psychoterapią. Podstawą jest regularne jedzenie bez odchudzania w trakcie leczenia, bo dieta łatwo wywołuje kolejne napady, oraz praca z emocjami, które napady uruchamiają. Zacznij od psychiatry albo psychoterapeuty. Na NFZ do psychiatry nie potrzebujesz skierowania.
Ile trwa leczenie kompulsywnego jedzenia?
Według wytycznych NICE samopomoc z przewodnikiem trwa około 16 tygodni, grupowa terapia poznawczo-behawioralna to 16 cotygodniowych sesji, czyli około 4 miesięcy, a terapia indywidualna to zwykle 16-20 spotkań.
Czy na kompulsywne jedzenie są leki?
Leki mogą łagodzić objawy napadowego objadania się oraz towarzyszącej mu depresji czy lęku, ale wytyczne NICE zalecają, by nie były jedynym leczeniem. Podstawą pozostaje psychoterapia, a o tym, czy i jaki lek przyjmować, decyduje psychiatra.
Czy uzależnienie od jedzenia to choroba?
Nie jest osobną diagnozą i nie ma go w klasyfikacji DSM-5. Badacze mierzą je skalą opartą na kryteriach uzależnienia od substancji i według zestawienia 281 badań opisanego w BMJ w 2023 roku spełnia je 14% dorosłych. Przy napadach objadania się lekarz sprawdza przede wszystkim, czy to zaburzenie z napadami objadania się albo bulimia, i to te zaburzenia się leczy.
Czy bliska osoba może wyleczyć kogoś z bulimii?
Nie. Bliska relacja może pomagać w leczeniu, a czasem łagodzi objawy, ale nie zastępuje terapii i nie można przerzucać na partnera odpowiedzialności za swój stan. Pierwszym krokiem jest potwierdzenie rozpoznania u lekarza.
Jak namówić bliską osobę na leczenie zaburzeń odżywiania?
Psychoterapeuta Bogusław Włodawiec radzi nie naciskać na psychoterapię, bo terapia wymaga decyzji samej chorej. Możesz mówić o tym, co widzisz, zachęcać do wizyty u lekarza, na przykład z powodu braku miesiączki, i wspierać ją w leczeniu. Gdy zagrożone jest zdrowie albo życie, nie czekasz na jej zgodę.
Kiedy anoreksja wymaga natychmiastowej pomocy?
Brak miesiączki, dalsze chudnięcie, zawroty głowy czy kołatanie serca to powód do szybkiej wizyty u lekarza. Omdlenie, drgawki, zaburzenia rytmu serca, skrajne osłabienie albo myśli samobójcze to sytuacja, w której dzwonisz pod 112. W kryzysie psychicznym całodobowo i bezpłatnie działa też telefon 800 70 2222.
Gdzie szukać terapii uzależnienia od jedzenia w Warszawie?
W Warszawie, jak w każdym mieście, możesz bez skierowania zapisać się do psychiatry na NFZ albo prywatnie do psychoterapeuty pracującego z zaburzeniami odżywiania. Nasz ośrodek jest w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej i przyjmuje kobiety z całej Polski, także z Warszawy, gdy zaburzenie odżywiania idzie w parze z uzależnieniem albo ma przebieg nałogowy. Terapia zaburzeń w naszym ośrodku

Źródła

  1. NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69), 2020.
  2. National Institute of Mental Health (NIMH). Eating Disorders: What You Need to Know, 2024.
  3. BMJ. Social, clinical, and policy implications of ultra-processed food addiction, 2023.
  4. WHO, Global Health Observatory. Underweight among adults, BMI < 18.5, prevalence (crude estimate) (%).
  5. NFZ, Małopolski Oddział Wojewódzki. Psychiatria i leczenie uzależnień.
  6. Centrum Wsparcia (zadanie finansowane przez Ministra Zdrowia). Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, tel. 800 70 2222.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania