Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Ośrodek leczenia uzależnień kobiet

Czy seksoholizm to uzależnienie, czy choroba? Co mówi ICD-11

Zaktualizowano Uzależnienia
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Seksoholizm jest chorobą, ale według Światowej Organizacji Zdrowia nie jest uzależnieniem. Klasyfikacja chorób ICD-11 opisuje go jako zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych (kod 6C72) i umieszcza w grupie zaburzeń kontroli impulsów, obok kleptomanii i piromanii (Pawlęga i Brodzikowska, 2024). Hazard i granie w gry trafiły do innej grupy: zaburzeń związanych z zachowaniami nałogowymi (Briken i wsp., 2024).

WHO wybrała to rozwiązanie z ostrożności. Autorzy definicji piszą, że nie wiadomo jeszcze na pewno, czy w tym zaburzeniu działają te same procesy co w uzależnieniu od substancji albo od hazardu (Kraus i wsp., 2018). Spór trwa, a od przyjętego modelu zależy, do czego zmierza leczenie: do abstynencji czy do odzyskania kontroli.

Niżej znajdziesz nazwy, pod jakimi seksoholizm występował w kolejnych klasyfikacjach, argumenty obu stron sporu, różnicę między seksoholizmem a nerwicą natręctw i wyjaśnienie słów seksoholik, erotoman i nimfomanka.

Czy seksoholizm to uzależnienie?

Formalnie nie. W ICD-11 seksoholizm nie należy do uzależnień, tylko do zaburzeń kontroli impulsów, choć część badaczy uważa, że powinien trafić do grupy nałogów (Kraus i wsp., 2018).

Przy tworzeniu ICD-11 rozważano oba rozwiązania. Jedna możliwość zakładała umieszczenie go wśród zaburzeń związanych z zachowaniami nałogowymi, razem z uzależnieniem od hazardu i od gier. Ostatecznie wybrano grupę zaburzeń kontroli impulsów (Briken i wsp., 2024). Przeważyła ostrożność: nie ma jeszcze pewnych dowodów, że zaburzenie rozwija się i utrzymuje dzięki tym samym procesom co uzależnienie od alkoholu, narkotyków czy hazardu (Kraus i wsp., 2018).

Ta klasyfikacja nie musi być ostateczna. Polscy terapeuci piszący w kwartalniku Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom przypominają, że debata naukowa trwa, a zaburzenie może w przyszłości trafić do grupy uzależnień (Pawlęga i Brodzikowska, 2024). Jak WHO definiuje uzależnienie i jakie są jego rodzaje, wyjaśniamy we wpisie Czym jest uzależnienie?.

Czy seksoholizm to choroba?

Tak. Od 2022 roku, kiedy weszła w życie ICD-11, WHO wymienia zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych wśród zaburzeń psychicznych, które lekarz może rozpoznać i leczyć (Pawlęga i Brodzikowska, 2024).

ICD-11 wymaga, żeby przez dłuższy czas (na przykład pół roku lub dłużej) utrzymywał się brak kontroli nad silnymi, powtarzającymi się popędami seksualnymi. Musi się to przejawiać co najmniej jednym z czterech sposobów: seks staje się osią życia kosztem zdrowia i obowiązków, kolejne próby ograniczenia się nie udają, zachowania trwają mimo szkód albo mimo tego, że dają mało satysfakcji lub nie dają jej wcale. Do tego potrzebne jest wyraźne cierpienie lub kłopoty w życiu rodzinnym, zawodowym czy towarzyskim (Kraus i wsp., 2018).

Rozpoznania nie stawia się, gdy:

  • ktoś ma duże zainteresowanie seksem, ale nad nim panuje,
  • cierpienie wynika wyłącznie z moralnej oceny własnych pragnień,
  • zachowania są skutkiem epizodu manii, demencji, urazu mózgu, narkotyków (na przykład kokainy lub metamfetaminy) albo leków, na przykład stosowanych w chorobie Parkinsona,
  • objawy trwają krótko, na przykład tuż po rozstaniu albo przeprowadzce, gdy pojawiły się nowe możliwości.

Te zastrzeżenia podają Kraus i wsp. (2018) oraz Pawlęga i Brodzikowska (2024).

W Polsce lekarze nadal posługują się starszą klasyfikacją ICD-10, a Ministerstwo Zdrowia dopiero przygotowuje wdrożenie ICD-11 w projekcie zaplanowanym do listopada 2027 roku (Ministerstwo Zdrowia). W ICD-10 najbliższa jest kategoria F52.7, nadmierny popęd seksualny, o podobnych kryteriach (Pawlęga i Brodzikowska, 2024). Objawy z przykładami i krótki test do samodzielnego sprawdzenia opisujemy we wpisie Seksoholizm u kobiet: objawy, mity i leczenie.

Jak nazywały go kolejne klasyfikacje

Każda klasyfikacja nazywała ten problem inaczej i umieszczała go w innym miejscu. Dlatego lekarze, terapeuci i artykuły w internecie używają różnych słów na to samo.

Na podstawie: WHO (ICD-10), Briken i wsp. (2024), Pawlęga i Brodzikowska (2024).
KlasyfikacjaNazwaGdzie ją umieszczono
ICD-10 (WHO, 1990; w Polsce nadal w użyciu)F52.7 nadmierny popęd seksualny, w tym nimfomania i satyriazaDysfunkcje seksualne niespowodowane chorobą organiczną
DSM-5 (2013) i DSM-5-TR (2022), podręcznik psychiatrów amerykańskichZaburzenie hiperseksualne, zaproponowane w 2010 rokuNigdzie: propozycję odrzucono
ICD-11 (WHO, od 2022)6C72 zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnychZaburzenia kontroli impulsów, obok kleptomanii i piromanii

Amerykańscy psychiatrzy odrzucili zaburzenie hiperseksualne z dwóch powodów. Uznali, że nie ma dość dowodów, by był to odrębny zespół objawów, i obawiali się nadużywania tej diagnozy w sądach (Briken i wsp., 2024). W DSM-5 nie ma więc dziś ani seksoholizmu, ani uzależnienia od seksu.

W ICD-10 nadmierny popęd był jedną z dysfunkcji seksualnych, w tej samej grupie co na przykład brak lub utrata popędu. W ICD-11 problem nie trafił do części o zdrowiu seksualnym, tylko do zaburzeń psychicznych, w grupie kontroli impulsów. Autorzy tłumaczą to cierpieniem i trudnością w panowaniu nad impulsami, które nie muszą występować przy innych zaburzeniach seksualnych (Pawlęga i Brodzikowska, 2024).

Argumenty za modelem uzależnienia i przeciw niemu

Zwolennicy modelu uzależnienia wskazują na podobieństwo objawów i reakcji mózgu. Przeciwnicy odpowiadają, że brakuje dowodów na tolerancję i odstawienie, czyli dwa klasyczne znaki uzależnienia.

PytanieZa uzależnieniemPrzeciw
ObjawyUtrata kontroli, nieudane próby ograniczenia i kontynuowanie mimo szkód przypominają kryteria uzależnień (Kraus i wsp., 2018)Zaburzenie jest niejednorodne: jedni uciekają w seks przed lękiem, inni szukają nowych wrażeń i przygodnych partnerów (Sassover i Weinstein, 2022)
Reakcja mózguU mężczyzn szukających leczenia z powodu pornografii ośrodek nagrody silniej reagował na sygnał zapowiadający erotykę (Gola i wsp., 2017)Wyniki badań obrazowych są niespójne, część wskazuje raczej na mechanizm kompulsywny (Sassover i Weinstein, 2022)
OdstawienieCzęść osób opisuje przykre samopoczucie po przerwaniu zachowań (Sassover i Weinstein, 2022)Nie wiadomo, czy to objawy odstawienia, czy żal po utracie nawyku; po seksie nie ma stanu odstawienia jak po substancji (Sassover i Weinstein, 2022; Briken i wsp., 2024)
Źródło cierpieniaICD-11 wymaga cierpienia lub szkód, które wynikają z utraty kontroli nad zachowaniem (Kraus i wsp., 2018)Około 1 na 4 mężczyzn szukających pomocy z powodu pornografii może nie oglądać jej ani często, ani w sposób rozregulowany, a zgłasza się z powodu konfliktu z własnymi przekonaniami (Briken i wsp., 2024)

Jedno z badań po stronie modelu uzależnienia przeprowadzono w Warszawie. Badacze porównali 28 mężczyzn, którzy szukali leczenia z powodu problemowego oglądania pornografii, z 24 mężczyznami bez tego problemu. U pierwszych mózg mocniej reagował na sygnał, że za chwilę pojawi się zdjęcie erotyczne, ale nie na samo zdjęcie. Przy sygnałach zapowiadających wygraną pieniężną różnic nie było. Autorzy uznali, że przypomina to rozdźwięk między „chceniem” a „lubieniem” opisywany w uzależnieniu od substancji i hazardu (Gola i wsp., 2017).

Autorzy pracy przedstawiającej stanowisko przeciwne zwracają uwagę, że duża część literatury opiera się na opisach przypadków, a badania dotyczą pojedynczych objawów, nie całego zaburzenia. Nie znaleźli metodologicznie mocnych dowodów na tolerancję ani odstawienie (Sassover i Weinstein, 2022).

Czy seksoholizm to nerwica natręctw?

Nie. Mimo słowa „kompulsywne” w nazwie zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych nie jest odmianą zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego, czyli nerwicy natręctw (Briken i wsp., 2024).

Na podstawie: Kraus i wsp. (2018), Briken i wsp. (2024).
CechaSeksoholizm (CSBD)Nerwica natręctw (OCD)
Co uruchamia zachowanieSilny, powtarzający się popęd lub impuls seksualnyNatrętna, niechciana myśl, która budzi lęk
Czy zachowanie daje przyjemnośćZwykle tak, choć z czasem może dawać mało satysfakcji albo żadnejNie, jest odpowiedzią na lęk

Jeśli dręczą cię natrętne myśli o seksie, których nie chcesz i które cię przerażają, powiedz o tym wprost psychiatrze albo psychologowi. Taki obraz może wskazywać raczej na nerwicę natręctw niż na seksoholizm, a rozstrzyga o tym lekarz. Obie diagnozy mogą też występować razem: nerwicę natręctw może mieć około 10-20% osób z zaburzeniem kompulsywnych zachowań seksualnych (Pawlęga i Brodzikowska, 2024).

Seksoholik, erotoman, nimfomanka: co znaczą te słowa

Seksoholik to potoczne określenie osoby, która nie panuje nad swoimi zachowaniami seksualnymi i nie przerywa ich mimo szkód. W języku lekarzy to osoba z zaburzeniem kompulsywnych zachowań seksualnych. Pozostałe nazwy pochodzą z różnych epok i szkół, a używanie ich zamiennie wprowadza zamęt, dlatego polscy terapeuci zalecają posługiwać się nazwą z ICD-11 (Pawlęga i Brodzikowska, 2024).

Na podstawie: Pawlęga i Brodzikowska (2024), Briken i wsp. (2024), WHO (ICD-10), Valadas i Bravo (2020).
SłowoCo oznacza
Seksoholizm, seksoholik, seksoholiczkaSłowa potoczne, utworzone na wzór „alkoholizmu”. Nie występują w klasyfikacjach chorób
Uzależnienie od seksuKoncepcja opisana w 1983 roku przez Patricka Carnesa. Od lat 80. rozwija się wokół niej leczenie wzorowane na programie AA
Hiperseksualność, zaburzenie hiperseksualneNazwa z propozycji kryteriów do DSM-5 z 2010 roku, którą odrzucono
Nimfomania, satyriazaDawne nazwy nadmiernego popędu u kobiet i u mężczyzn. ICD-10 wymienia je pod kodem F52.7
ErotomaniaW psychiatrii urojenie, że ktoś, zwykle o wyższej pozycji społecznej, jest w tobie zakochany (zespół de Clérambaulta). Potocznie tak nazywa się też nadmierne zainteresowanie seksem
Zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych (CSBD)Nazwa diagnozy w ICD-11, kod 6C72

Erotoman w mowie potocznej to ktoś, kto ciągle myśli i mówi o seksie. Lekarz słyszy w słowie „erotomania” coś innego: przekonanie, że zakochała się w tobie konkretna osoba, najczęściej ktoś, z kim prawie nie miałaś kontaktu. To urojenie. W klasyfikacjach należy do zaburzeń urojeniowych i nie ma związku z utratą kontroli nad zachowaniami seksualnymi (Valadas i Bravo, 2020).

Co klasyfikacja zmienia w leczeniu

Najwięcej zmienia w celu leczenia. Model uzależnienia prowadzi do abstynencji od określonych zachowań, a model przyjęty w ICD-11 do odzyskania kontroli nad impulsami (Pawlęga i Brodzikowska, 2024).

Na podstawie: Kraus i wsp. (2018), Briken i wsp. (2024), Pawlęga i Brodzikowska (2024).
ModelCelFormy pomocy
Uzależnienie od seksuAbstynencja od określonych zachowań, „trzeźwość seksualna”Wspólnoty 12 kroków (Anonimowi Seksoholicy, Anonimowi Uzależnieni od Seksu i Miłości), terapia wzorowana na leczeniu uzależnień
Zaburzenie kontroli impulsów (ICD-11)Kontrola nad zachowaniami bez rezygnacji z seksualnościPsychoterapia poznawczo-behawioralna, terapia akceptacji i zaangażowania (ACT), czasem leki
Niezgodność moralnaZmniejszenie cierpienia, które wynika z konfliktu między zachowaniem a wartościamiPsychoterapia bez moralnej oceny, pomoc w odróżnieniu zachowań szkodliwych od zdrowych; zaburzenia się nie rozpoznaje

W seksoholizmie nie ma detoksu, bo nie ma substancji do odstawienia. Podstawą leczenia jest psychoterapia. W terapii poznawczo-behawioralnej pracuje się nad wiedzą o zaburzeniu, motywacją, radzeniem sobie z narastającym popędem, uważnością i zapobieganiem nawrotom. Przy większym nasileniu objawów psychiatra może dołączyć lek z grupy SSRI albo naltrekson, stosowane w tym zaburzeniu poza zarejestrowanymi wskazaniami. Eksperci medycyny seksualnej piszą wprost, że celem nie jest wyrzeczenie się seksualności (Briken i wsp., 2024).

Dowodów na skuteczność leczenia jest mało. Przegląd systematyczny znalazł 24 badania, w tym 4 z losowym przydziałem do grup (Briken i wsp., 2024). Skuteczności wspólnot 12 kroków w tym problemie nie udowodniono naukowo, choć części osób mogą pomagać. Polscy terapeuci radzą ostrożność, bo cel „trzeźwości seksualnej” bywa w tych grupach rozumiany inaczej niż w terapii (Pawlęga i Brodzikowska, 2024). Przed pierwszym mityngiem przeczytaj, jak dana wspólnota opisuje zdrowienie.

Gdzie w Polsce szukać pomocy, także bezpłatnie i na NFZ, zebraliśmy we wspomnianym wyżej wpisie o seksoholizmie u kobiet. Skąd bierze się ten problem, opisujemy w tekście Czy brak ojca powoduje seksoholizm?.

Seksoholizm a alkohol, leki i narkotyki

Kompulsywne zachowania seksualne często idą w parze z uzależnieniem od substancji. Zależnie od badania zaburzenia związane z używaniem substancji miało od 46 do 71% pacjentów, zaburzenia lękowe od 46 do 96%, a zaburzenia nastroju od 39 do 81% (Briken i wsp., 2024).

ICD-11 każe lekarzowi ustalić, co było pierwsze i w jakich okolicznościach dochodzi do zachowań. Jeśli kontrolę nad popędem odebrał narkotyk, na przykład metamfetamina, albo lek, zaburzenia kompulsywnych zachowań seksualnych się nie rozpoznaje. Gdy spełnione są kryteria obu zaburzeń, można rozpoznać oba (Pawlęga i Brodzikowska, 2024).

Badania nad tym zaburzeniem prowadzi się głównie z udziałem mężczyzn. Kobiety częściej niż mężczyźni opisują fantazje i uwodzenie, częściej nazywają siebie uzależnionymi od miłości i mają więcej lęku związanego z seksem oraz objawów depresji (Briken i wsp., 2024). Jeśli czytasz ten tekst jako partnerka osoby z tym problemem, zajrzyj do wpisu o skutkach uzależnienia od seksu, gdzie piszemy też o tym, co przeżywa żona seksoholika.

Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Prowadzimy stacjonarną terapię uzależnień od alkoholu, leków i narkotyków. Każdy z podstawowych programów (2, 4 i 6 tygodni) zaczyna się od diagnozy uzależnienia, którą stawia lekarz psychiatra, oraz od diagnozy psychologicznej podłoża problemów i przeżytych traum. Jeśli kompulsywne zachowania seksualne towarzyszą u ciebie któremuś z tych uzależnień, powiedz o tym przy przyjęciu.

Gdy problem dotyczy wyłącznie zachowań seksualnych, na początek możesz umówić jedną konsultację z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł). Prowadzimy też dochodzącą grupę terapeutyczną dla kobiet „Odnaleźć Siebie”: cykl 12 spotkań we wtorki i piątki, na których uczestniczki uczą się stawiać granice, wzmacniają poczucie własnej wartości i budują bezpieczne więzi. Ceny wszystkich programów znajdziesz w cenniku. Zadzwoń do nas i powiedz, z czym się zmagasz.

Najczęściej zadawane pytania

Czy seksoholizm to uzależnienie?
Według klasyfikacji WHO nie. ICD-11 opisuje seksoholizm jako zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych i umieszcza go wśród zaburzeń kontroli impulsów, a nie obok hazardu czy uzależnienia od substancji. Powód: brakuje dowodów, że działa ten sam mechanizm co w uzależnieniach. Część badaczy dopuszcza, że w przyszłości to się zmieni.
Czy seksoholizm to choroba?
Tak. Od 2022 roku ICD-11 zalicza seksoholizm, pod nazwą zaburzenia kompulsywnych zachowań seksualnych (kod 6C72), do zaburzeń psychicznych. Rozpoznaje się je, gdy brak kontroli nad popędem trwa długo, na przykład pół roku lub dłużej, i wyraźnie szkodzi w życiu. Wysokie libido, nad którym panujesz, ani samo poczucie winy z powodów moralnych chorobą nie są.
Seksoholik, kto to jest?
To potoczne określenie osoby, która nie potrafi ograniczyć zachowań seksualnych, choć próbuje, i kontynuuje je mimo szkód dla zdrowia, związku albo pracy. O rozpoznaniu nie decyduje liczba partnerów ani to, jak często ktoś uprawia seks. W języku lekarzy to osoba z zaburzeniem kompulsywnych zachowań seksualnych.
Erotoman, kto to?
Potocznie to ktoś nadmiernie zainteresowany seksem. W psychiatrii erotomania oznacza jednak urojenie: przekonanie chorej osoby, że kocha ją ktoś konkretny, zwykle o wyższej pozycji społecznej, choć nic na to nie wskazuje. To zaburzenie urojeniowe, inne niż seksoholizm.
Czy seksoholizm jest w DSM-5?
Nie. Zaburzenie hiperseksualne zaproponowano do DSM-5, ale Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne go nie przyjęło ani w 2013 roku, ani w poprawionym wydaniu z 2022 roku. Uznano, że brakuje dowodów na odrębny zespół objawów, i obawiano się nadużywania diagnozy w sądach.
Czy seksoholizm to nerwica natręctw?
Nie. Mimo słowa kompulsywne w nazwie nie jest to odmiana zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. W nerwicy natręctw czynności są odpowiedzią na niechciane, budzące lęk myśli i nie dają przyjemności. W seksoholizmie zachowanie napędza popęd seksualny. Obie diagnozy mogą jednak występować razem.
Czy uzależnienie od pornografii to seksoholizm?
Może nim być. Zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych obejmuje także oglądanie pornografii, masturbację i cyberseks, nie tylko kontakty z innymi. Decyduje utrata kontroli i szkody. Jeśli cierpisz wyłącznie dlatego, że oglądanie pornografii kłóci się z twoimi przekonaniami, a panujesz nad nim, zaburzenia się nie rozpoznaje.
Czy w leczeniu seksoholizmu potrzebny jest detoks?
Nie. Nie ma substancji do odstawienia, a po seksie nie występuje stan odstawienia taki jak po alkoholu czy narkotykach. Podstawą leczenia jest psychoterapia, najczęściej poznawczo-behawioralna, czasem z lekami. Terapia ma przywrócić kontrolę nad zachowaniami i nie wymaga rezygnacji z seksu.

Źródła

  1. World Psychiatry (Kraus i wsp.). Compulsive sexual behaviour disorder in the ICD-11, 2018.
  2. Sexual Medicine Reviews (Briken i wsp.). Assessment and treatment of compulsive sexual behavior disorder: a sexual medicine perspective, 2024.
  3. Serwis Informacyjny UZALEŻNIENIA nr 2 (106), KCPU (Pawlęga, Brodzikowska). Od koncepcji dewiacji do kompulsywnego zaburzenia zachowań seksualnych, 2024.
  4. Neuropsychopharmacology (Gola i wsp.). Can Pornography be Addictive? An fMRI Study of Men Seeking Treatment for Problematic Pornography Use, 2017.
  5. Journal of Behavioral Addictions (Sassover, Weinstein). Should compulsive sexual behavior (CSB) be considered as a behavioral addiction? A debate paper presenting the opposing view, 2022.
  6. WHO. ICD-10, F52.7 Excessive sexual drive, 2019.
  7. Ministerstwo Zdrowia. Wsparcie wdrożenia jedenastej rewizji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-11) w polskim systemie ochrony zdrowia.
  8. BMC Psychiatry (Valadas, Bravo). De Clérambault's syndrome revisited: a case report of Erotomania in a male, 2020.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania