
Jan Paweł II o uzależnieniach: przesłanie o wolności
Jan Paweł II widział źródło uzależnienia od alkoholu i narkotyków w pustce egzystencjalnej: w braku wartości i braku zaufania do siebie, do innych ludzi i do życia. Osoby uzależnione nazywał ofiarami, którym trzeba pomóc, a od społeczeństwa i władz domagał się prawa, struktur i odważnych działań. Alkoholu i narkotyków nie oceniał jednakowo: umiarkowane picie nie łamie według niego zakazów moralnych, a branie narkotyków jest niedopuszczalne zawsze.
Poniżej zebraliśmy te jego wypowiedzi, które da się sprawdzić w źródłach, przede wszystkim w tekstach opublikowanych przez Watykan, z datą i adresatem. W sieci krąży wiele cytatów przypisywanych papieżowi bez źródła, dlatego pomijamy te, których nie znaleźliśmy w oryginałach. Osobno wyjaśniamy, skąd wzięła się abstynencja w strajkującej Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku i co z papieskiego przesłania wynika dla kobiety, która szuka dziś leczenia.
Co Jan Paweł II mówił o uzależnieniach?
Najkrócej: nałóg wyrasta z pustki, osoba uzależniona potrzebuje pomocy, a państwo i Kościół mają obowiązek tej pomocy udzielić. Najpełniej papież powiedział to 23 listopada 1991 roku w Watykanie, na zakończenie VI Międzynarodowej Konferencji „Narkotyki i alkohol przeciw życiu”, którą zorganizowała Papieska Rada ds. Duszpasterstwa Służby Zdrowia. Mówił o tym także wcześniej: do uczestników konferencji o alkoholizmie, do terapeutów i do Polaków.
| Kiedy i gdzie | Do kogo mówił | Najważniejsza myśl |
|---|---|---|
| 23 października 1978 | Polacy (pierwszy list po wyborze na papieża) | Prośba, by przeciwstawiać się wszystkiemu, co uwłacza godności człowieka. W odpowiedzi powstała Krucjata Wyzwolenia Człowieka |
| 22 czerwca 1984 | Uczestnicy międzynarodowej konferencji o alkoholizmie | Alkoholizm to jedna z najgorszych plag współczesnego społeczeństwa. Potrzeba leczenia i profilaktyki oraz wspólnej pracy medycyny, psychologii, socjologii i religii |
| 7 września 1984, Castel Gandolfo | VIII Światowy Kongres Wspólnot Terapeutycznych | Narkotyku nie pokonuje się narkotykiem. Legalizacja, nawet częściowa, nie przynosi zamierzonych skutków. Wspólnoty terapeutyczne dowiodły, że z nałogu da się wyjść |
| 12 czerwca 1987, Jasna Góra | Wierni po Apelu Jasnogórskim | Człowiekowi nie wolno niszczyć siebie, bo nie żyje tylko dla siebie. Podziękowanie dla tych, którzy walczą o trzeźwość |
| 23 listopada 1991, Watykan | VI Międzynarodowa Konferencja „Narkotyki i alkohol przeciw życiu” | Źródłem nałogu jest pustka egzystencjalna. Uzależnieni są ofiarami handlarzy śmiercią. Potrzeba prawa, struktur i odważnych działań |
Przemówienia z 1984 i 1991 roku są dostępne po włosku, tekst z Jasnej Góry po polsku. Streszczamy je własnymi słowami.
Gdzie Jan Paweł II widział źródło nałogu?
W pustce egzystencjalnej. W 1991 roku powiedział, że u korzeni nadużywania alkoholu i brania narkotyków leży zwykle brak wartości oraz brak zaufania do siebie, do innych ludzi i do życia. Dodał, że kiedy nałóg już się utrwali, trudności z wyjściem z niego pogłębiają poczucie beznadziei u osoby uzależnionej, w jej rodzinie i w otoczeniu.
Drugą przyczynę widział poza samym uzależnionym. Mówił o wielkich interesach gospodarczych, a czasem politycznych, które napędzają rozprzestrzenianie się alkoholu i narkotyków, oraz o handlarzach śmiercią, którzy kuszą złudną wolnością i fałszywą obietnicą szczęścia. W 1984 roku wskazywał na powiązania rynku narkotyków z przestępczością zorganizowaną.
Do tego dochodzą warunki życia. W tym samym przemówieniu z 1991 roku papież wymienił sprawy, za które odpowiadają instytucje publiczne: kryzys rodziny, bezrobocie młodych, mieszkanie, opiekę zdrowotną i społeczną oraz szkołę.
O tym, dlaczego obietnica wolności jest w narkotykach złudna, piszemy w tekście Dlaczego narkotyki nie dają wolności?.
Alkohol a narkotyki: czy papież oceniał je tak samo?
Nie. W 1991 roku powiedział wprost, że między sięganiem po alkohol a sięganiem po narkotyki jest wyraźna różnica.
| Pytanie | Alkohol | Narkotyki |
|---|---|---|
| Jak oceniał używanie (1991) | Umiarkowane picie alkoholu jako napoju nie narusza zakazów moralnych. Potępić trzeba nadużywanie | Branie narkotyków jest niedopuszczalne zawsze, bo oznacza nieuzasadnioną rezygnację z myślenia, chcenia i działania jak wolna osoba |
| Co proponował (1984) | Leczenie, profilaktykę przez wychowanie oraz rehabilitację | Zapobieganie, zwalczanie i rehabilitację. Legalizację, nawet częściową, odrzucał |
Ta różnica dotyczy oceny moralnej, a nie ryzyka dla zdrowia. Dla osoby uzależnionej od alkoholu umiarkowane picie nie jest rozwiązaniem: model Minnesota, na którym opiera się program naszego ośrodka, zakłada, że powrót do kontrolowanego picia nie jest możliwy, a celem leczenia jest trwała abstynencja.
Jak nadużywanie alkoholu i odpowiedzialność osoby uzależnionej ocenia Katechizm, opisujemy w tekście Alkoholizm: grzech czy choroba?.
Czy osoba uzależniona jest ofiarą, czy winną?
Jan Paweł II nazywał osoby uzależnione ofiarami, ale nie zdejmował z nich odpowiedzialności. W 1991 roku porównał je do człowieka napadniętego przy drodze z przypowieści o miłosiernym Samarytaninie: zostały ograbione z tego, co najcenniejsze, i potrzebują kogoś, kto się przy nich zatrzyma. W 1984 roku mówił o ofiarach, które bywają tylko po części winne.
Na Jasnej Górze 12 czerwca 1987 roku, mówiąc o nałogu i trzeźwości, zwrócił się do słuchacza na „ty”. Mówił, że człowiekowi nie wolno niszczyć siebie, bo nie żyje tylko dla siebie: szkodzi rodzinie i dzieciom, osłabia społeczeństwo, które liczy na jego trzeźwość. W tym samym przemówieniu upomniał tych, którzy zarabiają na cudzej słabości, i stwierdził, że nie wolno sprzedawać człowieka dla doraźnego, niegodziwego zysku.
Program naszego ośrodka przyjmuje, że uzależnienie jest chorobą w rozumieniu klasyfikacji ICD-11 i że nie przypisuje się za nie osobistej winy. Pacjentka nie odpowiada za to, że zachorowała, ale ma wpływ na to, czy podejmie leczenie.
Co papież mówił Polakom o trzeźwości?
Prosił, żeby ruchu trzeźwościowego nie lekceważyć. Na Jasnej Górze w 1987 roku podziękował wszystkim, którzy walczą o trzeźwość własną i cudzą, zwłaszcza w sierpniu, i dodał: „Nie wolno tych inicjatyw ośmieszać i pomniejszać!”. Zachęcał, by nie ulegać zwyczajowi i opinii otoczenia, i przypomniał, że wolność nie została człowiekowi dana po to, żeby niszczył siebie i innych.
Sierpień jest w polskim Kościele miesiącem abstynencji od 1984 roku. Konferencja Episkopatu Polski tłumaczy to przypadającymi wtedy świętami maryjnymi i rocznicą odnowienia Jasnogórskich Ślubów Narodu.
Do Polaków papież zwrócił się już 23 października 1978 roku. W pierwszym liście po wyborze prosił rodaków, by przeciwstawiali się wszystkiemu, co uwłacza godności człowieka. W zdaniu, które się z tego listu przytacza, słowo „alkohol” nie pada. Według Katolickiej Agencji Informacyjnej ks. Franciszek Blachnicki odpowiedział na ten apel, organizując Krucjatę Wyzwolenia Człowieka, ruch dobrowolnej abstynencji. Ogłoszono ją w 1979 roku na lotnisku w Nowym Targu, podczas pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.
Dlaczego w strajkującej Stoczni Gdańskiej obowiązywała abstynencja?
Bo tak zdecydował komitet strajkowy. Strajk w Stoczni Gdańskiej zaczął się 14 sierpnia 1980 roku. Według kalendarium Encyklopedii Solidarności, którą publikuje Instytut Pamięci Narodowej, 18 sierpnia Międzyzakładowy Komitet Strajkowy zaapelował do władz Trójmiasta o zakaz sprzedaży alkoholu.
Materiał edukacyjny Ministerstwa Edukacji Narodowej podaje, że komitet wydał czasowy zakaz sprzedaży i spożycia alkoholu, a jego autorytet był tak duży, że mieszkańcy Trójmiasta i przyjezdni tego zakazu przestrzegali. Ten sam materiał wymienia zakaz obok decyzji, by robotnicy nie wychodzili na ulice i nie dawali władzom pretekstu do użycia siły.
Papież był w stoczni obecny symbolicznie. 17 sierpnia przed bramą nr 2 odprawiono mszę polową, a na bramie wisiał jego portret. Nie znaleźliśmy natomiast źródła, które potwierdzałoby, że strajkujący kierowali się konkretnym zdaniem Jana Pawła II o trzeźwości. Słowa o tym, że pijący niszczy siebie i osłabia społeczeństwo, padły na Jasnej Górze dopiero w 1987 roku, siedem lat po strajku.
Czy wiara wystarczy, żeby wyjść z nałogu?
Sam Jan Paweł II tak nie twierdził. W 1984 roku mówił uczestnikom konferencji o alkoholizmie, że potrzeba zarówno leczenia, jak i profilaktyki, a do tego wspólnej pracy medycyny, psychologii, socjologii i religii. O potrzebie modlitwy mówił w tym samym przemówieniu, obok leczenia. Wspólnoty terapeutyczne, jak mówił, dowiodły w praktyce, że z nałogu da się wyjść. W 1991 roku obok tego, co nazwał terapią miłości, żądał prawa, struktur i odważnych działań.
Dla osoby wierzącej przesłanie papieża może być powodem, żeby zacząć się leczyć, ale leczenia nie zastępuje. W naszym ośrodku program opiera się na terapii relacyjnej kobiet i na modelu Minnesota. Trzon stanowi terapia grupowa, a uzupełniają ją praca indywidualna i warsztaty 12 Kroków. W zespole pracują terapeuci, lekarze, psychologowie i osoby zdrowiejące z AA, a kapelanem ośrodka jest ks. Józef Walusiak, który jest też specjalistą terapii uzależnień. Na terenie ośrodka spotyka się grupa AA „Teresa”, o której piszemy w tekście Miting AA.
Program 12 kroków odwołuje się do Siły Wyższej. Jak ją rozumieć i skąd wziął się ten program, wyjaśniamy w tekście Program 12 kroków AA.
Papież mówił też o rodzinie: w 1984 roku wymieniał uratowane małżeństwa i pojednane rodziny jako owoc pracy ludzi, którzy pomagają osobom uzależnionym. W naszym programie bliscy biorą udział w terapii, a więcej o ich roli jest w tekście Rola wsparcia rodziny w terapii alkoholowej.
Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Jak wygląda u nas terapia uzależnień, opisujemy na stronie ośrodka. Bezpłatne leczenie w placówkach z kontraktem NFZ i różnice między obiema drogami omawiamy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.
Najczęściej zadawane pytania
Co Jan Paweł II mówił o alkoholizmie?
Co Jan Paweł II mówił o narkotykach?
Czy Jan Paweł II uważał picie alkoholu za grzech?
Dlaczego w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku nie było alkoholu?
Dlaczego sierpień jest miesiącem trzeźwości?
Czy modlitwa wystarczy, żeby przestać pić?
Źródła
- Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie na zakończenie VI Międzynarodowej Konferencji „Droga e alcool contro la vita”, 23 listopada 1991 (tekst włoski), 1991.
- Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie do wiernych po Apelu Jasnogórskim, Częstochowa, 12 czerwca 1987, 1987.
- Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie do uczestników VIII Światowego Kongresu Wspólnot Terapeutycznych, 7 września 1984 (tekst włoski), 1984.
- Stolica Apostolska (vatican.va). Jan Paweł II, przemówienie do uczestników międzynarodowej konferencji o alkoholizmie, 22 czerwca 1984 (tekst włoski), 1984.
- Encyklopedia Solidarności, Instytut Pamięci Narodowej. Kalendarium Solidarności: sierpień 1980.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Ministerstwo Edukacji Narodowej. Sierpień 1980 i Solidarność (materiał edukacyjny).
- Katolicka Agencja Informacyjna. Zaangażowanie polskiego Episkopatu na rzecz trzeźwości, 2021.
- Konferencja Episkopatu Polski. Sierpień miesiącem abstynencji: apel Zespołu KEP ds. Apostolstwa Trzeźwości i Osób Uzależnionych, 2019.
Powiązane artykuły

Problemy społeczne ·
Przyczyny lekomanii: skąd się bierze uzależnienie od leków

Problemy społeczne ·
Lekomanka: kim jest i w jakim wieku uzależnia się od leków

Pomoc w walce z uzależnieniem ·

