
Jem, bo... Relacje z rodzicami a zaburzenia odżywiania
Relacje z rodzicami same nie wywołują zaburzeń odżywiania. Przegląd badań z 2017 roku nazywa tezę, że to rodzina powoduje anoreksję czy bulimię, przestarzałym modelem. Badaczom nie udało się też znaleźć typowego wzorca życia rodzinnego, który istniałby przed zachorowaniem (Schaumberg i in., 2017). Dom wpływa jednak na to, czego się uczysz: czy jedzenie służyło do pocieszania, jak mówiło się o wadze, czy mogłaś liczyć na bliskość, kiedy było ci źle.
Niżej opisujemy, które doświadczenia z domu badania łączą z zaburzeniami odżywiania, jak rozmawiać o jedzeniu z własną córką i co terapia robi z tym, czego nauczyłaś się w dzieciństwie. Pełną listę przyczyn napadów objadania się, od genów po cykl miesiączkowy, zebraliśmy we wpisie Przyczyny kompulsywnego objadania się.
Czy relacje z rodzicami powodują zaburzenia odżywiania?
Same z siebie nie. Przekonanie, że winna jest rodzina, przegląd badań z 2017 roku uznaje za historyczne i przestarzałe (Schaumberg i in.). Duży udział mają geny. Według badań bliźniąt od genów zależy 48-74% różnic w podatności na anoreksję, 55-62% na bulimię i 39-45% na zaburzenie z napadami objadania się.
Konflikty, które widać w domu chorej, bywają skutkiem choroby. Autorzy tego samego przeglądu piszą, że więcej kłótni i słabsza współpraca rodziców mogą być reakcją na ciężką, zagrażającą życiu chorobę dziecka. Większość badań nie sprawdzała, czy te problemy istniały przed zachorowaniem. Opieka nad chorą jest dużym obciążeniem dla bliskich, zwłaszcza dla matek i partnerów.
Dom pozostaje jednym z czynników ryzyka. Badania łączą z zaburzeniami odżywiania kilka konkretnych doświadczeń z dzieciństwa. Każde z nich wiąże się z wyższym ryzykiem, ale żadne nie przesądza o chorobie. Mity o matkach i córkach z anoreksją omawiamy we wpisie Anorektyczka: kim jest i czy to rozpieszczona jedynaczka?
Które doświadczenia z domu zwiększają ryzyko?
Badania omawiane w tym wpisie wskazują pięć takich doświadczeń: jedzenie podawane na pocieszenie, uwagi i docinki o wadze, diety matki, niepewną więź z opiekunami oraz przemoc w dzieciństwie. W pierwszej kolumnie tabeli jest przykład tego, jak takie doświadczenie może brzmieć w dorosłości, gdy próbujesz dokończyć zdanie „jem, bo...” albo „nie jem, bo...”.
| Jak to może brzmieć | Doświadczenie z domu | Co pokazały badania |
|---|---|---|
| „Jem, bo tak mnie pocieszano” | jedzenie podawane na uspokojenie, gdy dziecku było smutno albo źle | dzieci, które rodzice częściej karmili na pocieszenie, w kolejnych latach częściej jadły pod wpływem emocji (Steinsbekk i in., 2018) |
| „Nie jem, bo w domu ciągle mówiło się o mojej wadze” | uwagi o wadze, namawianie do odchudzania, docinki rodziny | docinki wiązały się z niezadowoleniem z ciała, niezdrowym odchudzaniem i napadami objadania się (Neumark-Sztainer i in., 2010) |
| „Odchudzam się, bo mama zawsze była na diecie” | matka, która sama się odchudza | dieta matki wiązała się z niezdrowymi sposobami kontrolowania wagi u córek (Neumark-Sztainer i in., 2010) |
| „Jem, bo inaczej nie umiem znieść napięcia” | niepewna więź z opiekunami | osoby z zaburzeniami odżywiania częściej mają niepewny styl przywiązania, a silny lęk przed odrzuceniem wiąże się z cięższymi objawami (Tasca i Balfour, 2014) |
| „Głodzę się albo objadam, odkąd ktoś mnie skrzywdził” | przemoc emocjonalna, fizyczna lub seksualna w dzieciństwie | zgłaszało ją 21-59% osób z zaburzeniami odżywiania i 1-35% osób zdrowych, zależnie od rodzaju zaburzenia i formy przemocy (Molendijk i in., 2017) |
Jedno z badań łączy z napadami objadania się w dorosłości także jedzenie używane w domu jako nagroda albo kara. Omawiamy je we wpisie o przyczynach kompulsywnego objadania się, do którego odsyłamy na początku.
Jak dom uczy jeść z emocji?
Jedną z dróg jest karmienie na pocieszenie. W norweskim badaniu 801 dzieci obserwowanych w wieku 4, 6, 8 i 10 lat te, które rodzice częściej karmili na uspokojenie, później częściej jadły pod wpływem emocji, także po uwzględnieniu BMI (Steinsbekk i in., 2018). Tak może utrwalać się nawyk, który w dorosłości brzmi „jem, bo jest mi źle”.
Zależność działała w obie strony. Dzieci, które jadły z emocji, w kolejnych latach częściej dostawały jedzenie na uspokojenie. Ryzyko zwiększał też temperament: czterolatki skłonne do silnych przykrych emocji częściej jadły z emocji kilka lat później. Wynik opisuje więc wzajemne oddziaływanie dziecka i rodzica, w którym trudno wskazać jednego winnego.
Jedzenie pod wpływem emocji samo w sobie nie jest zaburzeniem. Kiedy przechodzi w napady, nad którymi tracisz kontrolę, i co robić w czasie takiego napadu, opisujemy we wpisie o leczeniu kompulsywnego jedzenia.
Jak komentarze o wadze i diety matki wpływają na córkę?
W badaniach wiążą się z niezdrowym odchudzaniem i napadami objadania się, także wtedy, gdy padają w dobrej wierze. W badaniu 356 amerykańskich nastolatek z grupy ryzyka otyłości 45% mówiło, że matka namawiała je do odchudzania, a 58%, że ktoś w rodzinie dokuczał im z powodu wagi (Neumark-Sztainer i in., 2010). Docinki wiązały się z niezadowoleniem z ciała, niezdrowym i skrajnym kontrolowaniem wagi oraz napadami objadania się z utratą kontroli. Gdy matka sama się odchudzała, córki częściej sięgały po niezdrowe metody kontroli wagi. W żadnym zestawieniu rozmowy o wadze w domu nie wiązały się z lepszymi wynikami u dziewcząt.
Większe badanie, obejmujące ponad 2300 nastolatków i ich rodziców, dało podobny obraz (Berge i in., 2013). Gdy matka albo ojciec rozmawiali z dzieckiem o jego wadze, nastolatki częściej się odchudzały, stosowały niezdrowe metody kontroli wagi i miały napady objadania się. U nastolatków z nadwagą rozmowy matki wyłącznie o zdrowym jedzeniu, bez wątku wagi, wiązały się z rzadszym odchudzaniem i rzadszym sięganiem po niezdrowe metody kontroli wagi.
Oba badania są przekrojowe. Pokazują, co występuje razem, ale nie dowodzą, że komentarze wywołały zaburzenie. Na to, jak oceniasz swoje ciało, wpływa też kultura, o czym piszemy we wpisie Anoreksja, bulimia, ortoreksja a kult ciała.
Czy lęk przed odrzuceniem ma związek z jedzeniem?
Ma, choć badania nie pozwalają ustalić, co było pierwsze. W przeglądzie 50 badań dorosłych z rozpoznanym zaburzeniem odżywiania osoby chore częściej niż zdrowe miały niepewny styl przywiązania, czyli wyniesiony z wczesnych relacji sposób przeżywania bliskości (Tasca i Balfour, 2014). Im silniejszy był lęk przed odrzuceniem, tym cięższe objawy. Autorzy przypuszczają, że pośredniczą w tym perfekcjonizm i sposoby radzenia sobie z emocjami. U osób z anoreksją częściej opisywano trudność w rozumieniu własnych i cudzych stanów psychicznych.
W codziennym życiu może to wyglądać jak sprzeczność. Chcesz radzić sobie sama i nikogo nie potrzebować, a jednocześnie boisz się, że gdy pokażesz słabość, ktoś odejdzie.
Styl przywiązania wpływa też na samą terapię. W tym samym przeglądzie osoby unikające bliskości częściej przerywały leczenie, a osoby z silnym lękiem przed odrzuceniem miały gorsze wyniki. Jeśli znasz u siebie odruch, żeby odejść pierwsza, zanim ktoś cię zawiedzie, powiedz o nim terapeucie na początku. Łatwiej wtedy rozpoznać chwilę, w której przyjdzie ochota rzucić terapię.
Czy przemoc w dzieciństwie zwiększa ryzyko zaburzeń odżywiania?
Prawdopodobnie tak. Metaanaliza danych ponad 13 tysięcy osób z zaburzeniami odżywiania wykazała, że przemoc emocjonalną, fizyczną lub seksualną w dzieciństwie zgłaszało od 21 do 59% z nich, a w grupach osób zdrowych od 1 do 35% (Molendijk i in., 2017). Związek dotyczył wszystkich rodzajów zaburzeń odżywiania i każdej formy przemocy. Osoby z takimi doświadczeniami zachorowały średnio wcześniej i chorowały ciężej. Częściej miały napady objadania się połączone z wymiotami lub innym oczyszczaniem, a także inne zaburzenia psychiczne i skłonności samobójcze.
Autorzy uznają związek przyczynowy za prawdopodobny, bo wyniki są spójne, a związek jest silny i rośnie wraz z nasileniem przemocy. Bez badań podłużnych i eksperymentalnych nie mogą go jednak dowieść. Przypuszczają, że po wykorzystaniu seksualnym szczególną rolę mogą odgrywać niezadowolenie z ciała i dysocjacja, czyli odcinanie się od własnych odczuć. Proponują, żeby przy zaburzeniach odżywiania standardowo pytać o przemoc w dzieciństwie, a osobom, które ją przeżyły, dodawać do leczenia pracę z traumą lub z regulacją emocji. Brytyjskie wytyczne NICE każą specjalistom przez całe leczenie zwracać uwagę na oznaki dokuczania, przemocy i zaniedbania (NICE, 2020).
O tym, dlaczego przy traumie samo odstawienie nałogu nie wystarcza, piszemy we wpisie Trauma a uzależnienie u kobiet. Jeśli przemoc trwa albo myślisz o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 112 albo idź na SOR w szpitalu z oddziałem psychiatrycznym (Akademia NFZ, 2026). Całodobowo i bezpłatnie możesz też zadzwonić do Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym: 800 70 2222.
Jak rozmawiać z córką o jedzeniu i ciele?
Rozmawiaj o tym, co i jak jecie, a jej wagę zostaw w spokoju. W badaniu z udziałem ponad 2300 nastolatków odchudzanie i napady objadania się szły w parze z rozmowami rodziców o wadze, a u nastolatków z nadwagą rozmowy o zdrowym jedzeniu wiązały się z rzadszym odchudzaniem (Berge i in., 2013). Autorzy radzą rodzicom unikać rozmów skupionych na wadze i odchudzaniu i mówić o zdrowym jedzeniu bez odwoływania się do kilogramów.
Z opisanych badań wynikają cztery praktyczne wskazówki:
- nie komentuj wagi ani sylwetki córki, także „dla jej dobra”, bo uwagi w dobrej wierze też mogą szkodzić,
- nie pozwalaj na docinki o wadze w rodzinie,
- nie mów przy niej o swojej diecie i o tym, ile ważysz,
- gdy jest jej smutno, pocieszaj rozmową i obecnością, a nie tylko czymś do jedzenia.
Jeśli widzisz u córki własne dawne nawyki i czujesz się winna, powiedz o tym specjaliście. Wytyczne NICE przypominają, że bliscy osoby z zaburzeniem odżywiania mogą czuć się winni i odpowiedzialni za chorobę, i każą specjalistom pamiętać o tym w rozmowie. Co zrobić, gdy podejrzewasz u córki zaburzenie, a ona nie chce się leczyć, piszemy we wpisie Terapia uzależnienia od jedzenia: 3 pytania pacjentek.
Co terapia robi z doświadczeniami z domu?
Terapia sprawdza, czego nauczyłaś się w domu o jedzeniu, ciele i emocjach, i równolegle zmienia sposób jedzenia tu i teraz. Wytyczne NICE każą oceniać wpływ domu, pracy i otoczenia na zaburzenie, a w terapii rodzinnej dzieci i nastolatków z anoreksją wprost każą nie obwiniać chorej ani jej bliskich (NICE, 2020). W modelu MANTRA, jednej z terapii zalecanych dorosłym z anoreksją, terapeuta włącza bliskich, żeby pomogli chorej zrozumieć chorobę i zmienić zachowanie.
Samo zrozumienie przeszłości nie wystarcza. Przy anoreksji jednym z głównych celów jest powrót do zdrowej masy ciała, bo przybieranie na wadze wspiera dalsze zmiany psychiczne i fizyczne. Przy napadach objadania się grupowa terapia poznawczo-behawioralna obejmuje codzienny plan posiłków, rozpoznawanie sytuacji, które wywołują napady, oraz oswajanie się z własnym ciałem i zmianę negatywnych przekonań o nim (NICE, 2020).
W naszym ośrodku każdy program zaczyna się od potrójnej diagnozy: medycznej, którą stawia lekarz psychiatra, psychologicznej, która dotyczy podłoża problemów i przeżytych traum, oraz terapeutycznej, obejmującej postawy, zachowania i relacje. W zespole pracują psychotraumatolog, psycholog kliniczny i psychodietetyk. Przy zaburzeniach odżywiania zajmujemy się obrazem własnego ciała, poczuciem kontroli i wyzwalaczami, a wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii. Bliscy pacjentek mogą wziąć udział w warsztatach dla rodzin, także online.
Gdzie szukać pomocy?
Na NFZ do psychiatry i do psychologa nie potrzebujesz skierowania (Akademia NFZ, 2026). Jeśli w twojej gminie lub dzielnicy działa centrum zdrowia psychicznego, możesz tam dostać bezpłatne wsparcie przez całą dobę, bez skierowania i bez zapisów.
Centrum Terapii Kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej jest prywatnym ośrodkiem stacjonarnym tylko dla kobiet. Przyjmujemy dorosłe kobiety, u których zaburzenie odżywiania idzie w parze z uzależnieniem od alkoholu, leków albo narkotyków, oraz te, u których ma ono przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Jeśli masz samo zaburzenie odżywiania, bez uzależnienia, pobyt u nas prawdopodobnie nie będzie najlepszym wyborem, a właściwsza będzie psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny. Powiemy ci to przez telefon, zanim wpłacisz zaliczkę.
Możesz też zacząć od jednej konsultacji z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut). Szczegóły znajdziesz na stronie terapii zaburzeń. Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane mechanizmy albo martwisz się o córkę, skontaktuj się z nami.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zaburzenia odżywiania to wina rodziców?
Czy jedzenie emocjonalne wynosi się z domu?
Czy dieta matki wpływa na córkę?
Jak rozmawiać z dzieckiem o wadze?
Czy trauma z dzieciństwa może powodować zaburzenia odżywiania?
Czy w terapii zaburzeń odżywiania trzeba rozmawiać o rodzicach?
Gdzie leczyć zaburzenia odżywiania bez skierowania?
Źródła
- Schaumberg K. i in., European Eating Disorders Review. The Science Behind the Academy for Eating Disorders' Nine Truths About Eating Disorders, 2017.
- Steinsbekk S. i in., Child Development. Emotional Feeding and Emotional Eating: Reciprocal Processes and the Influence of Negative Affectivity, 2018.
- Neumark-Sztainer D. i in., Journal of Adolescent Health. Family weight talk and dieting: how much do they matter for body dissatisfaction and disordered eating behaviors in adolescent girls?, 2010.
- Berge J.M. i in., JAMA Pediatrics. Parent conversations about healthful eating and weight: associations with adolescent disordered eating behaviors, 2013.
- Tasca G.A., Balfour L., International Journal of Eating Disorders. Attachment and eating disorders: a review of current research, 2014.
- Molendijk M.L. i in., Psychological Medicine. Childhood maltreatment and eating disorder pathology: a systematic review and dose-response meta-analysis, 2017.
- NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69), 2020.
- Akademia NFZ. Jak znaleźć pomoc psychiatryczną?, 2026.
Powiązane artykuły

Zaburzenia odżywiania ·
Anorektyczka: kim jest i czy to rozpieszczona jedynaczka?

Zaburzenia odżywiania ·
Diagnoza anoreksji: do jakiego lekarza i jakie badania

Zaburzenia odżywiania ·

