Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia zakupoholizmu: uzależnienie od kupowania u kobiet

Jak rozpoznać zakupoholizm? Objawy i krótki test

Zaktualizowano Zakupoholizm
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Zakupoholizm, czyli kompulsywne kupowanie (potocznie mania zakupów), rozpoznasz po tym, że tracisz kontrolę nad kupowaniem i kupujesz dalej, chociaż przynosi to szkody: debet, raty, kłótnie w domu, ukrywanie paczek, wstyd po każdym zakupie. Liczy się, czy umiesz przestać, kiedy chcesz, i po co kupujesz: żeby mieć rzecz czy żeby poczuć się inaczej. Sama liczba zakupów i wydana kwota o tym nie świadczą.

Oficjalnych kryteriów rozpoznania zakupoholizmu jeszcze nie ma. Klasyfikacja chorób WHO (ICD-11) podaje kompulsywne kupowanie jako przykład „innych określonych zaburzeń kontroli impulsów” (kod 6C7Y), a w 2021 roku ponad stu specjalistów z kilkudziesięciu krajów zaproponowało listę jego objawów. Na tej liście opieramy ten tekst. Poniżej przekładamy ją na codzienne sytuacje, dajemy krótki test do samooceny, opisujemy sygnały, po których poznasz problem u bliskiej osoby, i podpowiadamy, gdzie w Polsce zrobić następny krok.

Jakie są objawy zakupoholizmu?

Główny objaw to kupowanie, nad którym słabnie kontrola i które trwa albo się nasila mimo szkód. Tak brzmi sedno kryteriów zaproponowanych w 2021 roku w czasopiśmie Journal of Behavioral Addictions. Eksperci opisali też, jak problem przejawia się na co dzień. W tabeli zestawiamy ich listę z sytuacjami, w których możesz się rozpoznać.

Objawy według propozycji kryteriów z 2021 roku (Journal of Behavioral Addictions). Przykłady w prawej kolumnie są nasze.
ObjawJak to może wyglądać
Natrętne myśli o zakupach i silna potrzeba kupowaniaPrzeglądasz promocje, zanim wstaniesz z łóżka. Myśl o zakupie wraca, dopóki czegoś nie zamówisz
Słabnąca kontrolaIdziesz po jedną rzecz, wracasz z kilkoma. Obiecujesz sobie przerwę i nie wytrzymujesz tygodnia. Kupujesz więcej, niż cię stać, i spędzasz na zakupach więcej czasu, niż planowałaś
Kupowanie rzeczy, których nie używaszW szafie wiszą ubrania z metkami, w przedpokoju stoją nierozpakowane paczki, część rzeczy od razu odsyłasz
Kupowanie, żeby zmienić nastrójOtwierasz aplikację sklepu po kłótni, w samotny wieczór, z nudów. Przy płaceniu czujesz ekscytację albo ulgę
SzkodyDebet, raty, pożyczki na zakupy, kłótnie o pieniądze, wstyd i poczucie winy, kłamstwa o cenach, mniej czasu na pracę, pasje i ludzi
Złe samopoczucie bez zakupówNiepokój, rozdrażnienie, smutek albo krążące myśli o kupowaniu, gdy nie masz pieniędzy, dostępu do sklepu albo próbujesz przestać
Kupowanie mimo skutkówWiesz, że nie stać cię na kolejną ratę, a mimo to zamawiasz, czasem coraz częściej

Eksperci nie ustalili, jak długo i jak często objawy muszą się powtarzać, żeby mówić o zaburzeniu. Zastrzegli natomiast, że kupowanie nie może występować wyłącznie w manii lub hipomanii ani dać się lepiej wyjaśnić inną chorobą, o czym piszemy niżej. Autorzy traktują swoją listę jako propozycję do sprawdzenia w kolejnych badaniach, a nie gotowe narzędzie do diagnozy.

Gdy zakupy służą głównie zmianie nastroju, kupiona rzecz często ląduje w szafie, a myśli krążą już wokół następnej. Jak ten cykl przebiega od narastającej ochoty do rozczarowania po zakupie, opisujemy we wpisie o fazach zakupoholizmu.

Czym zakupoholizm różni się od lubienia zakupów?

Zakupoholizm od lubienia zakupów odróżniają kontrola i skutki. Częstość zakupów i wydana kwota mają mniejsze znaczenie. Możesz lubić zakupy, robić je często i nie mieć problemu. Możesz też zarabiać niewiele i mieć wszystkie objawy. Autor przeglądu badań w czasopiśmie World Psychiatry (2007) pisze, że dochód ma niewielki związek z występowaniem zaburzenia, a osoby o niskich dochodach kupują kompulsywnie w tańszych sklepach, na przykład w komisach.

Co porównujeszZwykłe kupowanieZakupoholizm
Po co kupujeszBo czegoś potrzebujesz albo coś ci się podobaŻeby poprawić sobie nastrój, rozładować napięcie, zabić nudę
KontrolaMożesz odłożyć rzecz i wrócić po nią za tydzieńOdłożenie zakupu wywołuje niepokój, postanowienia nie wytrzymują
Co dzieje się z rzecząUżywasz jejZostaje w opakowaniu, wraca do sklepu, wisi w szafie z metką
Emocje po zakupieZadowolenie albo obojętnośćKrótka ulga, potem wstyd, poczucie winy, rozczarowanie sobą
JawnośćMówisz bliskim, co kupiłaśKupujesz sama, chowasz paczki, zaniżasz ceny
PieniądzeMieścisz się w budżecieDebet, raty, pożyczki, długi
Kiedy wydajesz więcejPrzy okazjach: przed świętami, na urodzinyStale, niezależnie od okazji

Pojedynczy zakup pod wpływem impulsu nie jest objawem. Ten sam przegląd przypomina, że zwykłe kupowanie potrafi na chwilę przybrać kompulsywny charakter przed świętami czy urodzinami. O zakupoholizmie mówimy wtedy, gdy myśli o zakupach wracają stale, niezależnie od okazji, a skutki się kumulują. Gdzie przebiega ta granica i jak działa mechanizm, który napędza kupowanie, piszemy w tekście Zakupoholizm: kiedy kupowanie staje się uzależnieniem.

Krótki test na zakupoholizm

Do samooceny możesz użyć siedmiu stwierdzeń z Bergeńskiej Skali Uzależnienia od Zakupów (BSAS). Opracowali ją norwescy badacze i sprawdzili na 23 537 osobach (Frontiers in Psychology, 2015). Przy każdym stwierdzeniu zaznacz, na ile się z nim zgadzasz, w skali od 0 (całkowicie się nie zgadzam) przez 2 (ani się zgadzam, ani nie) do 4 (całkowicie się zgadzam). Trójka oznacza „zgadzam się”.

Stwierdzenia w naszym przekładzie z angielskiego. To nie jest oficjalna polska wersja skali.
StwierdzenieCzego dotyczy
Cały czas myślę o zakupach i kupowaniu rzeczyZakupy zajmują myśli
Kupuję, żeby zmienić sobie nastrójZakupy jako sposób na emocje
Kupuję tak dużo, że cierpią na tym moje codzienne obowiązkiKonflikt z pracą, domem, nauką
Czuję, że muszę kupować coraz więcej, żeby mieć tę samą satysfakcjęRosnąca tolerancja
Postanawiałam kupować mniej, ale mi się nie udałoNieudane próby ograniczenia
Czuję się źle, gdy z jakiegoś powodu nie mogę robić zakupówZłe samopoczucie bez zakupów
Kupuję tak dużo, że ucierpiało na tym moje samopoczucieSzkody

Autorzy skali zaproponowali, żeby za sygnał możliwego uzależnienia od zakupów uznawać odpowiedź 3 albo 4 przy co najmniej czterech z siedmiu stwierdzeń. Zaznaczyli jednak, że tego progu w swoim badaniu nie sprawdzali. Test nie stawia więc diagnozy, pokazuje tylko, czy jest o czym rozmawiać ze specjalistą.

Jeśli wynik jest niższy, a coś w twoim kupowaniu i tak cię martwi, na przykład raty, których nie dajesz rady spłacać, to też dobry powód do rozmowy z psychologiem. W badaniu norweskim wyższe wyniki uzyskiwały kobiety i osoby młodsze.

Jak rozpoznać zakupoholizm u bliskiej osoby?

U bliskiej osoby zakupoholizm zwykle widać w domu i na koncie, rzadziej przy samym kupowaniu. Osoby z zakupoholizmem kupują najczęściej same, bo w towarzystwie kogoś, kto nie podziela ich zainteresowania, czują się skrępowane (World Psychiatry, 2007). Bliscy mogą więc długo niczego nie zauważać. Zwróć uwagę na takie sygnały:

  • częste paczki i przesyłki, także odbierane poza domem, i częste zwroty,
  • ubrania z metkami, nierozpakowane pudełka, te same rzeczy w kilku kolorach,
  • chowanie paragonów i wyciągów z konta, zaniżanie cen, wymijające odpowiedzi na pytanie, skąd jest nowa rzecz,
  • debet, raty albo pożyczki, których nie tłumaczą wydatki na dom,
  • rozdrażnienie lub przygnębienie, gdy nie może kupować, na przykład po ustaleniu wspólnego budżetu,
  • długie godziny w aplikacjach sklepów i na platformach z ogłoszeniami,
  • rezygnacja z dawnych zajęć i spotkań, kłótnie o pieniądze.

Przeglądanie sklepów w telefonie łatwo przeoczyć, bo nie zostawia paczek. W polskim badaniu CBOS dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (raport z 2024 roku) oferty sklepów internetowych oglądało dla przyjemności 81,2% osób z objawami kompulsywnego kupowania i 45,3% pozostałych badanych.

Najczęściej problem dotyczy młodych kobiet. W tym samym badaniu objawy kompulsywnego kupowania miało 2,9% osób od 15. roku życia, ale 12,8% kobiet w wieku 18-24 lata i 11,5% dziewcząt poniżej 18 lat. Kobiety stanowiły 71,9% osób z tym problemem. Według przeglądu z World Psychiatry zaburzenie zaczyna się zwykle pod koniec okresu nastoletniego albo tuż po dwudziestce, więc jeśli martwisz się o córkę, nie odkładaj rozmowy na później.

Jeśli widzisz kilka takich sygnałów naraz, porozmawiaj z bliską osobą o tym, co konkretnie widać, i nie oceniaj jej charakteru. Jak prowadzić taką rozmowę z kimś, kto nie widzi problemu, piszemy w poradniku Jak pomóc bliskiej osobie uzależnionej?.

Co może wyglądać jak zakupoholizm?

Przede wszystkim wydawanie pieniędzy w manii lub hipomanii, czyli w fazach choroby afektywnej dwubiegunowej. Dlatego przed rozpoznaniem zakupoholizmu lekarz wyklucza tę chorobę (World Psychiatry, 2007). Inne sytuacje, które łatwo pomylić z zakupoholizmem albo które mu towarzyszą, zebraliśmy w tabeli.

SytuacjaPo czym ją rozpoznać
Mania lub hipomania w chorobie dwubiegunowejNadmierne wydatki pojawiają się epizodami, razem z euforią i poczuciem wielkości. Zakupoholizm nie ma takiej okresowości
Większe zakupy przy okazjachWydatki rosną przed świętami czy urodzinami i wracają do normy po nich, bez ukrywania i bez długów
Leki z grupy agonistów dopaminy, stosowane między innymi w chorobie ParkinsonaNowa, silna potrzeba kupowania po rozpoczęciu leczenia. W badaniu 3090 osób z chorobą Parkinsona zaburzenia kontroli impulsów miało 17,1% przyjmujących te leki i 6,9% pozostałych (Archives of Neurology, 2010)
Inna choroba psychiczna lub uszkodzenie mózguKryteria z 2021 roku wykluczają kupowanie, które lepiej tłumaczy na przykład psychoza albo zespół psychoorganiczny
DepresjaNie wyklucza zakupoholizmu, często mu towarzyszy. Zaburzenia nastroju stwierdzano u 21-100% osób z zakupoholizmem, zależnie od badania (World Psychiatry, 2007)

Jeśli przyjmujesz lek na chorobę Parkinsona i zauważyłaś u siebie nową potrzebę kupowania, powiedz o tym lekarzowi, który go przepisał, i nie odstawiaj leku sama. Jeśli kupujesz głównie wtedy, gdy od tygodni jest ci źle, powiedz lekarzowi i o nastroju, i o zakupach. Jak depresja i zakupoholizm wpływają na siebie nawzajem i skąd jeszcze bierze się kompulsywne kupowanie, opisujemy we wpisie Zakupoholizm: skąd się bierze i dlaczego liczy się sam zakup.

Kiedy iść do specjalisty i jak wygląda diagnoza?

Idź wtedy, gdy mimo prób nie panujesz nad kupowaniem albo gdy zakupy mają już skutki: długi, ukrywanie, kłótnie, wstyd po każdym zakupie. Nie czekaj, aż długi urosną. Autor przeglądu z World Psychiatry zauważył, że osoby, które zgłaszają się po pomoc, mają zwykle za sobą wiele lat kompulsywnego kupowania. Co grozi przy dużych długach i jak się przed tym chronić, opisujemy w tekście Zakupoholiczka i długi: czy można stracić mieszkanie?.

Z zakupoholizmem możesz pójść do psychiatry na NFZ, także w centrum zdrowia psychicznego, i nie potrzebujesz do tego skierowania. Możesz też zgłosić się prywatnie do psychologa albo psychoterapeuty. Jeśli wolisz najpierw porozmawiać przez telefon, zadzwoń na Telefon Zaufania uzależnienia behawioralne: 801 889 880, codziennie od 17:00 do 22:00, opłata według taryfy operatora. Numer podaje Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Specjalista zapyta, ile czasu zajmują ci myśli o zakupach i samo kupowanie, czy próbowałaś przestać, co czujesz przed zakupem i po nim, jakie masz długi i jak zakupy wpływają na rodzinę i pracę. Może poprosić o wypełnienie kwestionariusza. Zapyta też o nastrój i okresy podwyższonej energii oraz o alkohol, leki i inne substancje. W badaniach osób z zakupoholizmem zaburzenia lękowe stwierdzano u 41-80%, a zaburzenia związane z używaniem substancji u 21-46% (World Psychiatry, 2007), więc lekarz sprawdza także te zaburzenia.

Z terapii poznawczo-behawioralnych najlepsze wyniki dawały w badaniach te prowadzone w grupie (World Psychiatry, 2007). Plan na pierwsze tygodnie, sposoby na chwilę, w której rośnie ochota na zakupy, i adresy pomocy w Polsce, także bezpłatnej, znajdziesz w tekście Anonimowi zakupoholicy i jak przestać kupować kompulsywnie.

Nasz ośrodek w Międzyrzeczu Górnym jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Stacjonarnie leczymy uzależnienie od alkoholu, leków i narkotyków w programach trwających 2, 4 lub 6 tygodni, a depresję, jeśli towarzyszy uzależnieniu, leczymy równolegle w tym samym pobycie. Jeśli kupowanie idzie u ciebie w parze z piciem albo z lekami uspokajającymi, powiedz o tym w pierwszej rozmowie. Możesz też umówić konsultację z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł). Programy opisujemy na stronie terapia uzależnień, a numer telefonu i formularz są na stronie kontakt.

Jeśli długi albo wstyd przytłaczają cię tak, że myślisz o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod bezpłatny, całodobowy numer 116 123 albo pod 112.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są objawy zakupoholizmu?
Główne objawy to natrętne myśli o zakupach i silna potrzeba kupowania, słabnąca kontrola nad wydatkami, kupowanie rzeczy, których potem się nie używa, poprawianie sobie zakupami nastroju oraz dalsze kupowanie mimo szkód, takich jak długi, kłótnie, ukrywanie zakupów czy wstyd. Tak opisuje je propozycja kryteriów przygotowana w 2021 roku przez międzynarodową grupę ekspertów.
Jak sprawdzić, czy jestem zakupoholiczką?
Możesz zacząć od Bergeńskiej Skali Uzależnienia od Zakupów: siedmiu stwierdzeń, przy których oceniasz od 0 do 4, na ile się z nimi zgadzasz. Autorzy skali proponują uznawać za sygnał możliwego uzależnienia odpowiedź „zgadzam się” albo „całkowicie się zgadzam” przy co najmniej czterech stwierdzeniach. Test nie jest diagnozą. Rozpoznanie stawia psychiatra albo psycholog.
Czym zakupoholizm różni się od zwykłego lubienia zakupów?
Kontrolą i skutkami. Przy zwykłym kupowaniu możesz odłożyć zakup, używasz kupionych rzeczy i mieścisz się w budżecie. Przy zakupoholizmie kupujesz głównie po to, żeby zmienić nastrój, nie umiesz przestać mimo postanowień, rzeczy zostają z metkami, a pojawiają się ukrywanie, długi i wstyd. Liczba zakupów i wydana kwota same niczego nie przesądzają.
Jak rozpoznać zakupoholizm u bliskiej osoby?
Po tym, co widać w domu i na koncie: częstych paczkach i zwrotach, rzeczach z metkami, chowanych paragonach i wyciągach, niewyjaśnionych ratach i pożyczkach, rozdrażnieniu, gdy nie może kupować. Osoby z zakupoholizmem kupują zwykle same, więc bliscy długo mogą nic nie zauważać. W Polsce problem najczęściej dotyczy młodych kobiet: według badania CBOS dla KCPU z 2024 roku ma go 12,8% kobiet w wieku 18-24 lata.
Co to jest mania zakupów?
To potoczna nazwa zakupoholizmu, czyli kompulsywnego kupowania. Nie myl jej z manią w chorobie afektywnej dwubiegunowej, w której nadmierne wydatki pojawiają się epizodami, razem z euforią i poczuciem wielkości. Taka choroba wymaga innego leczenia, dlatego lekarz przed rozpoznaniem zakupoholizmu ją wyklucza.
Kto diagnozuje zakupoholizm?
Psychiatra, do którego na NFZ nie potrzebujesz skierowania, albo psycholog lub psychoterapeuta. Specjalista pyta o myśli o zakupach, próby przestania, emocje przed zakupem i po nim, skutki finansowe i rodzinne, a także o nastrój i picie alkoholu czy przyjmowanie leków. Ze specjalistą porozmawiasz też pod numerem Telefonu Zaufania uzależnienia behawioralne 801 889 880, codziennie od 17:00 do 22:00. Jak przestać kupować kompulsywnie i gdzie szukać pomocy

Źródła

  1. Journal of Behavioral Addictions. Proposed diagnostic criteria for compulsive buying-shopping disorder: A Delphi expert consensus study (A. Müller i in.), 2021.
  2. Frontiers in Psychology. The Bergen Shopping Addiction Scale: reliability and validity of a brief screening test (C.S. Andreassen i in.), 2015.
  3. World Psychiatry. A review of compulsive buying disorder (D.W. Black), 2007.
  4. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, badanie CBOS. Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych, edycja 2023/2024 (rozdział 4: Zakupy), 2024.
  5. Archives of Neurology. Impulse control disorders in Parkinson disease: a cross-sectional study of 3090 patients (D. Weintraub i in.), 2010.
  6. pacjent.gov.pl. Skierowanie na leczenie.
  7. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Telefony zaufania, w tym Telefon Zaufania uzależnienia behawioralne.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania