Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia zaburzeń odżywiania

Przyczyny kompulsywnego objadania się: skąd biorą się napady?

Zaktualizowano Zaburzenia odżywiania
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Kompulsywne objadanie się nie ma jednej przyczyny. Amerykański instytut NIDDK (2021) opisuje je jako wynik połączenia genów, myśli i uczuć (zwłaszcza tych o wadze i sylwetce) oraz wpływu kultury i otoczenia. U części osób do napadów przyczynia się też odchudzanie w niezdrowy sposób: pomijanie posiłków, jedzenie za mało albo unikanie niektórych rodzajów jedzenia.

Niżej omawiamy te czynniki po kolei i przy każdym podajemy, co pokazały badania: ile zależy od genów, dlaczego dieta kończy się napadem, co robią emocje, dom rodzinny i cykl miesiączkowy. Leczenie i sposoby na sam napad opisujemy osobno, we wpisie Kompulsywne jedzenie: leczenie i co robić w czasie napadu.

Jakie są przyczyny kompulsywnego objadania się?

Badania wskazują kilka grup czynników: dziedziczną podatność, głodówki i sztywne diety, trudne emocje, doświadczenia z dzieciństwa, niezadowolenie z własnego ciała, a u kobiet także wahania hormonów w cyklu. Tabela zbiera je w jednym miejscu, a kolejne części wpisu omawiają każdy osobno.

Czynniki ryzyka napadów objadania się opisane w badaniach. Pełne dane bibliograficzne są w źródłach na końcu wpisu.
CzynnikCo pokazały badaniaŹródło
Genyodziedziczalność zaburzenia oszacowano w badaniach bliźniąt i rodzin na 39-57%Giel i in., 2022
Głodówki i sztywne dietynastolatki, które pościły dobę lub dłużej, żeby kontrolować wagę, w ciągu 5 lat częściej zaczynały mieć nawracające napadyStice i in., 2008
Trudne emocjeprzed napadem nastrój jest gorszy niż przeciętnie i gorszy niż przed zwykłym posiłkiemHaedt-Matt i Keel, 2011
Dzieciństwotrudne przeżycia, depresja rodzica, skłonność do otyłości, powtarzane krytyczne uwagi o sylwetce, wadze i jedzeniuFairburn i in., 1998
Jedzenie jako nagroda i karadorośli, którzy pamiętają takie zasady z domu, częściej zgłaszają napady objadania sięPuhl i Schwartz, 2003
Niezadowolenie z ciała i docinki o wadzerazem z odchudzaniem należą do głównych czynników ryzyka napadówGiel i in., 2022
Hormony w cyklujedzenie pod wpływem emocji jest najsilniejsze od 9 do 5 dni przed miesiączkąKlump i in., 2013

Żaden z tych czynników nie przesądza, że zaczniesz się objadać. Każdy zwiększa prawdopodobieństwo, a na zaburzenie składa się zwykle kilka naraz. Słabej woli ani łakomstwa NIDDK wśród przyczyn nie wymienia.

Czym jest kompulsywne jedzenie?

Kompulsywne jedzenie to potoczna nazwa napadów objadania się: zjadasz dużo w krótkim czasie, na przykład w ciągu dwóch godzin, i masz poczucie, że nie panujesz nad tym, co i ile jesz (NIDDK, 2021). Gdy napady wracają co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące, lekarz może rozpoznać zaburzenie z napadami objadania się, po angielsku binge eating disorder (BED). Pojedynczy wieczór, w którym zjadłaś za dużo, tego kryterium nie spełnia.

Według szacunków dla lat 2018-2020 zaburzenie ma na świecie od 0,6 do 1,8% dorosłych kobiet i od 0,3 do 0,7% dorosłych mężczyzn (Giel i in., 2022). Występuje także u osób o przeciętnej masie ciała, choć częściej towarzyszy otyłości (NIDDK).

Od bulimii różni je to, co dzieje się po napadzie. W bulimii regularnie pojawiają się wymioty, środki przeczyszczające, głodówki albo forsowne ćwiczenia, a w zaburzeniu z napadami objadania się takie zachowania zdarzają się najwyżej sporadycznie. Objawy bulimii opisujemy we wpisie Bulimia: objawy, skutki i leczenie.

Czy kompulsywne objadanie się jest dziedziczne?

Częściowo tak. Badania bliźniąt i rodzin szacują odziedziczalność zaburzenia z napadami objadania się na 39-57% (Giel i in., Nature Reviews Disease Primers, 2022). Ta liczba mówi, jaką część różnic między ludźmi w badanej grupie da się przypisać genom. Nie wynika z niej, że córka kobiety z napadami też będzie je miała.

Ten sam przegląd opisuje, co u osób z napadami działa inaczej: układ nagrody, hamowanie impulsów i regulowanie emocji. W badaniach czynnościowym rezonansem magnetycznym, w zadaniach wymagających powstrzymania reakcji, część kory przedczołowej pracowała u nich słabiej niż u osób z grup porównawczych.

Jeśli ktoś w twojej rodzinie miał zaburzenia odżywiania, powiedz o tym lekarzowi albo terapeucie na pierwszej wizycie. Terapia zajmuje się tym, co da się zmienić: sposobem jedzenia i reagowaniem na napięcie.

Dlaczego diety i głodówki kończą się napadami?

Bo sztywnych zasad dotyczących jedzenia prawie nie da się utrzymać, a po złamaniu jednej łatwo na jakiś czas porzucić wszystkie. Tak powstawanie napadów opisują autorzy terapii poznawczo-behawioralnej zaburzeń odżywiania (Murphy i in., 2010): napad jest w dużej mierze skutkiem prób trzymania się wielu skrajnych, szczegółowych reguł. W ich modelu koło napędza się samo. Kobieta, która ocenia siebie głównie przez wagę i sylwetkę, ogranicza jedzenie, ograniczenia kończą się napadem, a napad skłania do jeszcze ostrzejszych ograniczeń.

Zgadza się z tym badanie 496 nastolatek obserwowanych przez 5 lat (Stice i in., 2008). Dziewczęta, które pościły około doby lub dłużej, żeby kontrolować wagę, częściej zaczynały mieć nawracające napady objadania się. Posty przewidywały napady silniej i bardziej konsekwentnie niż deklarowane w ankiecie ograniczanie jedzenia, choć nie w każdym porównaniu różnica była istotna statystycznie. NIDDK wymienia trzy zachowania, które mogą sprzyjać napadom: pomijanie posiłków, jedzenie za mało i unikanie niektórych rodzajów jedzenia.

Dlatego terapia poznawczo-behawioralna zaczyna od regularnego jedzenia. Pacjentka je trzy zaplanowane posiłki i dwie albo trzy przekąski dziennie, tak żeby przerwy rzadko przekraczały cztery godziny (Murphy i in., 2010).

Jak emocje wywołują napad jedzenia?

Napad zwykle przychodzi po pogorszeniu nastroju. W analizie 36 badań, w których 968 osób (w większości kobiety) notowało swoje samopoczucie na bieżąco w ciągu dnia, przykre emocje przed napadem były silniejsze niż przeciętnie i silniejsze niż przed zwykłym posiłkiem (Haedt-Matt i Keel, 2011). U osób z zaburzeniem z napadami objadania się ten wzrost był wyraźniejszy niż u osób z bulimią.

Ta sama analiza podważa przekonanie, że jedzenie koi. Po napadzie przykre emocje rosły jeszcze bardziej. Autorki zastrzegają, że ulga może pojawiać się na krótko w trakcie samego jedzenia, czego badania dobrze nie uchwyciły.

Podobnie opisuje to terapia poznawczo-behawioralna: napad na chwilę łagodzi przykry nastrój i odwraca uwagę od kłopotów. Kłopoty i wahania nastroju utrudniają też trzymanie się narzuconych sobie zasad jedzenia, więc emocje i diety działają razem (Murphy i in., 2010).

Jaki wpływ ma dzieciństwo i dom rodzinny?

Trudne doświadczenia z dzieciństwa zwiększają ryzyko napadów objadania się. W brytyjskim badaniu porównano 52 kobiety z tym zaburzeniem ze 104 kobietami bez zaburzeń odżywiania (Fairburn i in., 1998). Kobiety z napadami częściej miały za sobą trudne przeżycia w dzieciństwie i depresję u rodzica, częściej miały skłonność do otyłości i częściej słyszały powtarzane krytyczne uwagi o swojej sylwetce, wadze i jedzeniu. Od kobiet z innymi zaburzeniami psychicznymi odróżniały je dwie rzeczy: otyłość w dzieciństwie i właśnie te uwagi.

Autorzy zaznaczają, że czynniki ryzyka napadów objadania się są słabsze i mniej liczne niż w bulimii. Nowszy przegląd dopisuje do listy biedę, przemoc, traumatyczne wydarzenia i brak pewności, czy w domu wystarczy jedzenia (Giel i in., 2022).

Osobną sprawą jest jedzenie używane w domu jako nagroda albo kara. W badaniu 122 dorosłych ci, którzy pamiętali, że rodzice kierowali ich zachowaniem za pomocą jedzenia, częściej zgłaszali w dorosłości napady objadania się i ograniczanie jedzenia, bez względu na obecną masę ciała i wagę w dzieciństwie (Puhl i Schwartz, 2003). Badanie opiera się na wspomnieniach, więc nie dowodzi przyczyny. Autorki wnioskują z niego ostrożnie, że niektóre domowe zasady, na przykład deser za dobre stopnie, mogą wpływać na sposób jedzenia jeszcze w dorosłości.

Te wyniki opisują ryzyko w grupach i nie dają podstaw, żeby winić za napady siebie albo rodziców. O relacjach z rodzicami i o tym, jak odbijają się na jedzeniu, piszemy we wpisie Jem, bo... Relacje z rodzicami a zaburzenia odżywiania.

Czy niska samoocena i perfekcjonizm powodują napady?

Niezadowolenie z własnego ciała tak, perfekcjonizm w mniejszym stopniu. Przegląd z 2022 roku zalicza kłopoty z wagą, docinki z jej powodu, niezadowolenie z ciała i odchudzanie do głównych czynników ryzyka napadów (Giel i in.). Perfekcjonizm i negatywna ocena samej siebie wyróżniały natomiast w badaniu Fairburna przede wszystkim kobiety, u których rozwinęła się bulimia.

Samoocena działa tu okrężną drogą. Gdy zależy głównie od wagi i sylwetki, prowadzi do ograniczania jedzenia, a ograniczanie do napadów. Terapia poznawczo-behawioralna zajmuje się więc także tym, na czym opierasz ocenę samej siebie (Murphy i in., 2010).

Czy cykl miesiączkowy wpływa na napady jedzenia?

Tak: skłonność do jedzenia pod wpływem emocji zmienia się w cyklu razem z hormonami. W badaniu 196 młodych kobiet, które przez 45 dni codziennie oceniały swoje jedzenie i oddawały próbki śliny do pomiaru hormonów, jedzenie pod wpływem emocji było najsilniejsze w środkowej fazie lutealnej, czyli od 9 do 5 dni przed miesiączką, a najsłabsze w okolicy owulacji (Klump i in., 2013). W środkowej fazie lutealnej progesteron osiąga szczyt, a estradiol ma swój drugi szczyt w cyklu.

Efektu nie dało się wyjaśnić samym pogorszeniem nastroju w tych dniach. Badanie objęło kobiety w wieku 16-25 lat z populacji ogólnej, więc opisuje zajadanie emocji. Pełne napady objadania się były w tej grupie rzadkie.

Jeśli trudniejsze dni wypadają u ciebie w tym samym miejscu cyklu, zapisuj datę miesiączki obok napadów. Łatwiej wtedy zaplanować na ten tydzień regularne posiłki i pokazać lekarzowi, co się powtarza.

Co kompulsywne jedzenie ma wspólnego z depresją i alkoholem?

Często występują razem. W reprezentatywnym badaniu dorosłych Amerykanów 94% osób z zaburzeniem z napadami objadania się miało w ciągu życia co najmniej jedno inne zaburzenie psychiczne, najczęściej zaburzenia nastroju (70%). Zespół stresu pourazowego miało 32%. Przegląd, który przytacza te dane (Giel i in., 2022), wymienia wśród zaburzeń towarzyszących także zaburzenia związane z piciem alkoholu i ADHD.

Dla leczenia oznacza to, że lekarz albo terapeuta powinien wiedzieć o twoim nastroju, o piciu i o lekach, które bierzesz. U kobiet, które trafiają do naszego ośrodka, zaburzenia odżywiania najczęściej współwystępują z uzależnieniem, dlatego pracujemy nad jednym i drugim równolegle. O tym, jak depresja splata się z uzależnieniem, piszemy we wpisie Depresja a uzależnienia u kobiet.

Samo kompulsywne jedzenie bywa nazywane uzależnieniem od jedzenia. Badacze opisują pod tą nazwą wzorzec, który w dużej mierze pokrywa się zarówno z zaburzeniem z napadami objadania się, jak i z uzależnieniem od substancji, ale nie są zgodni, czy robić z niego osobne rozpoznanie (Giel i in., 2022). Więcej o tym piszemy we wpisie Terapia uzależnienia od jedzenia: 3 pytania pacjentek.

Jak sprawdzić, co wywołuje napady u ciebie?

Zapisuj na bieżąco, co i o której jesz oraz co się działo i co czułaś przed napadem. Tak robi się w terapii poznawczo-behawioralnej: pacjentka notuje jedzenie, myśli, uczucia i wydarzenia, żeby lepiej rozumieć swój problem i zauważać, co się dzieje, w chwili, w której jeszcze można coś zmienić (Murphy i in., 2010).

Notatki możesz ułożyć według czynników opisanych wyżej.

Własne notatki nie są diagnozą. Służą do rozmowy z lekarzem albo terapeutą.
Co zapisaćZ którym czynnikiem się wiąże
o której jadłaś ostatni raz przed napademgłód i długie przerwy: w terapii przerwy między posiłkami rzadko przekraczają 4 godziny
czy tego dnia czegoś sobie odmówiłaś albo złamałaś własną zasadęsztywne reguły jedzenia i odchudzanie
co się wydarzyło i co czułaś przed napadememocje i wydarzenia
czy ktoś skomentował twój wygląd albo to, co jeszniezadowolenie z ciała
dzień cykluhormony: więcej zajadania emocji od 9 do 5 dni przed miesiączką
czy piłaś alkoholproblemy z alkoholem należą do zaburzeń, które towarzyszą napadom; powiedz o piciu lekarzowi

Po kilku tygodniach zwykle widać, które sytuacje się powtarzają. Zabierz notatki na pierwszą wizytę. Co robić w chwili, gdy napad się zbliża, opisujemy krok po kroku we wpisie o leczeniu kompulsywnego jedzenia.

Kiedy i gdzie szukać pomocy?

Zgłoś się do psychiatry albo psychoterapeuty, gdy napady wracają co tydzień lub częściej, gdy po napadach zaczynasz wymiotować albo się głodzić, albo gdy od dłuższego czasu jesteś przygnębiona. Tylko około połowa osób z tym zaburzeniem kiedykolwiek szuka pomocy, a najczęściej powstrzymują je wstyd i obawa przed napiętnowaniem (Giel i in., 2022).

Napady objadania się leczy się psychoterapią. NIDDK wymienia terapię poznawczo-behawioralną, interpersonalną i dialektyczno-behawioralną. Napadom mogą towarzyszyć depresja, lęk i myśli samobójcze (NIDDK). Jeśli myślisz o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 112 albo pod bezpłatny, całodobowy numer Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym: 800 70 2222.

Nasz ośrodek, Centrum Terapii Kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej, jest prywatny, stacjonarny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Przyjmujemy kobiety, u których zaburzenie odżywiania idzie w parze z uzależnieniem od alkoholu, leków albo narkotyków, oraz te, u których ma ono przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Każdy program zaczyna się od potrójnej diagnozy: medycznej, którą stawia lekarz psychiatra, psychologicznej, która dotyczy podłoża problemów i przeżytych traum, oraz terapeutycznej. W zespole pracują psychotraumatolog, psycholog kliniczny i psychodietetyk, a wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii.

Jeśli masz same napady objadania się, bez uzależnienia, pobyt stacjonarny u nas prawdopodobnie nie będzie najlepszym wyborem. Powiemy ci to przez telefon, zanim wpłacisz zaliczkę, i wskażemy psychoterapię ambulatoryjną albo oddział specjalistyczny. Możesz też zacząć od jednej konsultacji z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut). Szczegóły znajdziesz na stronie terapii zaburzeń. Jeśli chcesz zapytać o siebie albo o bliską ci kobietę, skontaktuj się z nami: telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00, także w weekendy.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są przyczyny kompulsywnego objadania się?
Nie ma jednej przyczyny. Według NIDDK zaburzenie wynika z połączenia genów, myśli i uczuć dotyczących zwłaszcza wagi i sylwetki oraz wpływu kultury i otoczenia. Badania wskazują też na głodówki i sztywne diety, trudne emocje, doświadczenia z dzieciństwa i krytyczne uwagi o wadze.
Czy kompulsywne jedzenie jest dziedziczne?
Częściowo. Badania bliźniąt i rodzin szacują odziedziczalność zaburzenia z napadami objadania się na 39-57%. Geny zwiększają podatność, ale nie przesądzają, że zaburzenie wystąpi.
Czy kompulsywne objadanie się bierze się ze stresu?
Stres i przykre emocje często poprzedzają napad: w analizie 36 badań nastrój przed napadem był gorszy niż przeciętnie. Po napadzie przykre emocje jeszcze rosły, więc jedzenie nie daje trwałej ulgi. Same emocje nie tłumaczą wszystkiego, bo napadom sprzyjają także głodówki i sztywne diety.
Czy dieta może wywołać napady jedzenia?
Może. NIDDK wymienia pomijanie posiłków, jedzenie za mało i unikanie niektórych rodzajów jedzenia jako zachowania, które mogą sprzyjać napadom. W badaniu 496 nastolatek te, które pościły dobę lub dłużej, częściej zaczynały mieć nawracające napady w ciągu 5 lat.
Czy kompulsywne jedzenie to brak silnej woli?
Źródła medyczne tak go nie opisują. NIDDK wśród przyczyn wymienia geny, myśli i uczucia dotyczące wagi i sylwetki oraz wpływ otoczenia. Przegląd z 2022 roku opisuje u osób z napadami odmienne działanie układu nagrody i słabsze hamowanie impulsów.
Dlaczego objadam się przed okresem?
W badaniu 196 młodych kobiet jedzenie pod wpływem emocji było najsilniejsze w środkowej fazie lutealnej, od 9 do 5 dni przed miesiączką, gdy progesteron osiąga szczyt. Efektu nie wyjaśniało samo pogorszenie nastroju w tych dniach.
Czy kompulsywne jedzenie to uzależnienie od jedzenia?
Oba pojęcia w dużej mierze się pokrywają, ale uzależnienie od jedzenia nie jest uzgodnionym, osobnym rozpoznaniem. Lekarz rozpoznaje zaburzenie z napadami objadania się, gdy napady z utratą kontroli wracają co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące. Terapia uzależnienia od jedzenia: 3 pytania pacjentek
Jak wyleczyć kompulsywne jedzenie?
Psychoterapią. NIDDK wymienia terapię poznawczo-behawioralną, interpersonalną i dialektyczno-behawioralną. W terapii poznawczo-behawioralnej podstawą są regularne posiłki i praca z tym, co uruchamia napady. Kompulsywne jedzenie: leczenie i co robić w czasie napadu

Źródła

  1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Binge Eating Disorder, 2021.
  2. Giel K.E. i in., Nature Reviews Disease Primers. Binge eating disorder, 2022.
  3. Fairburn C.G. i in., Archives of General Psychiatry. Risk factors for binge eating disorder: a community-based, case-control study, 1998.
  4. Puhl R.M., Schwartz M.B., Eating Behaviors. If you are good you can have a cookie: How memories of childhood food rules link to adult eating behaviors, 2003.
  5. Stice E. i in., Journal of Abnormal Psychology. Fasting increases risk for onset of binge eating and bulimic pathology: a 5-year prospective study, 2008.
  6. Haedt-Matt A.A., Keel P.K., Psychological Bulletin. Revisiting the affect regulation model of binge eating: a meta-analysis of studies using ecological momentary assessment, 2011.
  7. Klump K.L. i in., Journal of Abnormal Psychology. The interactive effects of estrogen and progesterone on changes in emotional eating across the menstrual cycle, 2013.
  8. Murphy R., Straebler S., Cooper Z., Fairburn C.G., Psychiatric Clinics of North America. Cognitive behavioral therapy for eating disorders, 2010.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania