
Jakie są symptomy anoreksji? Kryteria, BMI i ICD-11
Anoreksję rozpoznaje się, gdy występują razem trzy symptomy: znacząco niska masa ciała albo szybkie chudnięcie, zachowania, które nie pozwalają wadze wrócić do normy, oraz ocenianie siebie przez pryzmat wagi, zwykle z lękiem przed przytyciem. Tak jadłowstręt psychiczny opisuje klasyfikacja ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia. U dorosłych za znacząco niską wagę uznaje się BMI poniżej 18,5, a u dzieci i nastolatek wynik poniżej 5. centyla BMI dla wieku.
W starszej klasyfikacji ICD-10 progiem było BMI 17,5 lub mniej i ta liczba wciąż krąży w wielu artykułach. Pełny opis objawów, przyczyn i leczenia znajdziesz we wpisie Anoreksja u kobiet: objawy, przyczyny i leczenie, a to, jak wygląda wizyta u lekarza i jakie badania się robi, w tekście Diagnoza anoreksji.
Jak rozpoznać anoreksję: trzy symptomy, które występują razem
Lekarz rozpoznaje anoreksję, gdy u jednej osoby spotykają się trzy rzeczy opisane w ICD-11. Żadna z nich osobno nie wystarcza, także niska waga, którą najłatwiej zauważyć.
| Symptom | Co to znaczy według ICD-11 | Jak to wygląda na co dzień |
|---|---|---|
| Znacząco niska masa ciała | Waga niska jak na wzrost, wiek i etap rozwoju, której nie tłumaczy inna choroba ani brak dostępu do jedzenia. Zamiast niskiej wagi może wystąpić szybkie chudnięcie | Spadek wagi, coraz luźniejsze ubrania, u nastolatki brak przyrostu wagi w okresie, gdy powinna przybierać |
| Zachowania, które nie pozwalają przytyć | Ograniczanie jedzenia, prowokowanie wymiotów, środki przeczyszczające, nadmierne ćwiczenia | Pomijane posiłki, wymówki przy wspólnym stole, powolne jedzenie i krojenie porcji na drobne kawałki, codzienne ćwiczenia |
| Lęk przed przytyciem i ocenianie siebie przez wagę | Waga i sylwetka są główną miarą własnej wartości albo niska waga wydaje się chorej normalna. Zwykle towarzyszy temu lęk przed przytyciem | Częste ważenie się, mówienie o sobie „gruba” mimo niskiej wagi, zaprzeczanie, że chudnięcie jest groźne |
Trzeci symptom widać najsłabiej, a to on odróżnia chorobę od odchudzania. Autorzy przeglądu w American Family Physician (2021) piszą, że osoby z restrykcyjnymi zaburzeniami odżywiania mogą dostrzegać w chorobie korzyści, umniejszać problem i opierać się leczeniu. Samo pytanie „czy wszystko w porządku?” rzadko więc cokolwiek wyjaśnia. Więcej mówią zachowania, które widać przy wspólnym stole.
Od jakiego BMI jest anoreksja?
Według ICD-11 u dorosłych o znacząco niskiej wadze mówi się przy BMI poniżej 18,5, a o wadze niebezpiecznie niskiej przy BMI poniżej 14 (WHO). Starsza ICD-10 wymagała BMI 17,5 lub niższego albo masy ciała co najmniej 15% poniżej należnej (Herpertz i wsp., 2011). Amerykańska klasyfikacja DSM-5 w samym kryterium nie podaje liczby, tylko mówi o znacząco niskiej wadze w odniesieniu do wieku, płci, rozwoju i stanu zdrowia. Jako wskazówkę dla dorosłych przyjmuje BMI 18,5, czyli granicę niedowagi według WHO, a BMI służy jej też do oceny nasilenia choroby (Engelhardt i wsp., 2020).
| Klasyfikacja | Kiedy waga jest za niska (dorośli) | Stopnie nasilenia według BMI |
|---|---|---|
| ICD-10 (WHO, starsza) | BMI 17,5 lub mniej albo masa ciała co najmniej 15% poniżej należnej | Nie wyróżnia |
| ICD-11 (WHO, obecna) | BMI poniżej 18,5 | Znacząco niska waga: BMI od 14 do 18,5. Niebezpiecznie niska: BMI poniżej 14 |
| DSM-5 (Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne) | Znacząco niska waga w odniesieniu do wieku, płci, rozwoju i zdrowia. Jako wskazówkę podaje BMI 18,5, ale dopuszcza rozpoznanie także przy wyższym | Łagodna: BMI 17 i więcej. Umiarkowana: 16-16,99. Ciężka: 15-15,99. Skrajna: poniżej 15 |
BMI liczysz, dzieląc masę ciała w kilogramach przez kwadrat wzrostu w metrach. U nastolatek sam wynik nie wystarcza, bo trzeba go porównać z rówieśniczkami na siatce centylowej (o tym niżej).
Liczba na wadze nie decyduje o tym, czy należy ci się pomoc. Brytyjskie wytyczne NICE (2020) zalecają, by nie opierać decyzji o leczeniu na pojedynczym wskaźniku, takim jak BMI czy czas trwania choroby. Jeśli liczysz, ile kilogramów dzieli cię od progu, żeby sprawdzić, czy jesteś „wystarczająco chora”, porozmawiaj z lekarzem teraz, bez czekania na przekroczenie granicy.
ICD-10 a ICD-11: co zmieniło się w kryteriach
Najważniejsze zmiany są dwie: ICD-11 podniosła próg niskiej wagi z 17,5 do 18,5 i przestała wymagać braku miesiączki. Tak wyglądają obie klasyfikacje WHO obok siebie.
| Element rozpoznania | ICD-10 | ICD-11 |
|---|---|---|
| Niska waga | BMI 17,5 lub mniej albo co najmniej 15% poniżej należnej masy ciała | BMI poniżej 18,5 u dorosłych, poniżej 5. centyla BMI dla wieku u dzieci i nastolatek |
| Szybkie chudnięcie | Nie zastępuje kryterium niskiej wagi | Może je zastąpić, na przykład utrata ponad 20% masy ciała w ciągu 6 miesięcy, jeśli są pozostałe symptomy |
| Sposób chudnięcia | Unikanie „tuczącego” jedzenia oraz wymioty, środki przeczyszczające, nadmierne ćwiczenia, leki zmniejszające apetyt lub moczopędne | Ograniczanie jedzenia, wymioty, środki przeczyszczające, nadmierne ćwiczenia. Lekarz określa wzorzec restrykcyjny albo żarłoczno-przeczyszczający |
| Obraz ciała | Zaburzony obraz ciała | Waga i sylwetka są główną miarą własnej wartości albo niska waga wydaje się chorej normalna lub za duża. Zwykle towarzyszy temu lęk przed przytyciem |
| Zaburzenia hormonalne | Wymagane: u kobiet brak miesiączki, u mężczyzn spadek libido. Przy początku przed dojrzewaniem opóźnione dojrzewanie | Nie są wymagane |
| Nasilenie | Nie określa się | Waga znacząco albo niebezpiecznie niska. Osobna kategoria: anoreksja w okresie zdrowienia przy prawidłowej wadze |
Rezygnacja z kryterium miesiączki ma znaczenie przede wszystkim dla kobiet. Brak miesiączki nie daje się sprawdzić u dziewczynki przed pierwszą miesiączką ani u kobiety po menopauzie, a u mężczyzn to kryterium w ogóle nie ma zastosowania. Zanik miesiączki pozostaje częstym objawem, ale regularny cykl nie wyklucza anoreksji.
Kolejna zmiana dotyczy kobiet, które chudną szybko, choć ich BMI wciąż mieści się w normie. W ICD-11 utrata ponad 20% masy ciała w ciągu pół roku może zastąpić kryterium niskiej wagi, jeśli pozostałe symptomy są obecne. Dla kobiety, która ważyła 75 kg, to spadek o ponad 15 kg. Gdy pozostałe kryteria są spełnione, a waga nie jest znacząco niska, lekarze mówią o anoreksji atypowej (American Family Physician, 2021).
Jakie BMI oznacza anoreksję u nastolatki?
U dziewczynek i nastolatek nie stosuje się progów dla dorosłych. Lekarz sprawdza, na którym centylu BMI dla wieku znajduje się wynik: według ICD-11 znacząco niska waga to wynik poniżej 5. centyla, a niebezpiecznie niska poniżej 0,3 centyla (WHO; Engelhardt i wsp., 2020). DSM-5 także odwołuje się w tym wieku do centyli. Wynik na 5. centylu oznacza, że tylko 5 na 100 rówieśniczek ma niższe BMI.
U nastolatki choroba nie zawsze zaczyna się od chudnięcia. ICD-11 zwraca uwagę, że dziecko może przestać przybierać na wadze, choć w tym wieku powinno. Wytyczne NICE (2020) dodają zahamowanie wzrostu i opóźnione dojrzewanie, a największe ryzyko zaburzeń odżywiania umieszczają między 13. a 17. rokiem życia. Dlatego u nastolatki lepiej poprosić pediatrę albo lekarza rodzinnego o ocenę wagi i wzrostu na siatce centylowej, niż liczyć BMI kalkulatorem dla dorosłych.
Co jeszcze może powodować niską wagę
Niską wagę mogą powodować także choroby somatyczne, dlatego ICD-11 wymaga, by chudnięcia nie tłumaczyła inna choroba ani brak dostępu do jedzenia. Przegląd w American Family Physician (2021) wymienia schorzenia, które lekarz bierze pod uwagę przy niewyjaśnionej utracie wagi:
- choroby tarczycy,
- cukrzycę,
- celiakię i nieswoiste zapalenia jelit,
- nowotwory.
Różnicę często słychać w rozmowie. Osoba z chorobą somatyczną zwykle martwi się, że traci na wadze. W anoreksji chudnięcie jest celem, a przybranie na wadze budzi lęk.
Obie rzeczy mogą też występować jednocześnie. NICE (2020) wymienia trudności z prowadzeniem cukrzycy lub celiakii wśród sygnałów, przy których trzeba pomyśleć o zaburzeniu odżywiania. Z niską wagą idzie się więc do lekarza, bo w domu nie da się ustalić jej przyczyny.
Jak symptomy wyglądają na co dzień
Z zewnątrz anoreksja wygląda najczęściej jak coraz ściślejsza kontrola nad jedzeniem. Brytyjska NHS (2024) wymienia wśród typowych zachowań:
- pomijanie posiłków, jedzenie małych porcji i unikanie produktów uznanych za „tuczące”,
- mijanie się z prawdą co do tego, co i kiedy się jadło, oraz co do wagi,
- unikanie wspólnych posiłków, powolne jedzenie, krojenie jedzenia na drobne kawałki,
- sztywne zasady i rytuały wokół jedzenia,
- częste ważenie się,
- nadmierne ćwiczenia, prowokowanie wymiotów, środki przeczyszczające, moczopędne albo tabletki zmniejszające apetyt,
- luźne, obszerne ubrania, które ukrywają sylwetkę.
Jeden objaw często myli bliskich. Chora może coraz więcej myśleć i mówić o jedzeniu albo czytać przepisy. Tak działa głód i nie oznacza to, że choroba mija. W eksperymencie z Minnesoty z lat 40. zdrowi mężczyźni na półgłodowej diecie zaczęli obsesyjnie myśleć o jedzeniu, jedli w rytualny sposób, a kilku z nich kolekcjonowało książki kucharskie i przepisy (Kalm i Semba, 2005).
Zaburzony obraz ciała sprawia, że rozmowy o wadze rzadko przynoszą skutek. Chora może widzieć siebie jako grubą, choć waży mało, i zaprzeczać, że chudnięcie jest groźne (NHS, 2024). Zdanie „przecież jesteś chuda” trafia w próżnię, bo w lustrze widzi coś innego niż ty. O tym, jak kult szczupłej sylwetki podsyca taki sposób patrzenia na siebie, piszemy we wpisie Anoreksja, bulimia, ortoreksja a kult ciała.
Objawy z ciała, czyli skutki głodzenia
Objawy fizyczne pojawiają się, bo organizm od dłuższego czasu dostaje za mało jedzenia. Żaden z nich nie jest dziś warunkiem rozpoznania, ale każdy jest powodem, żeby pokazać się lekarzowi.
| Objaw | Co oznacza |
|---|---|
| Zanik lub nieregularna miesiączka | Zaburzenie hormonalne przy niedożywieniu. W ICD-10 było warunkiem rozpoznania, w ICD-11 nie jest |
| Ciągłe marznięcie, zimne dłonie i stopy | Słabe krążenie przy niedożywieniu. Lekarz może stwierdzić obniżoną temperaturę ciała |
| Zawroty głowy, omdlenia, kołatanie serca | NICE zalicza je do fizycznych oznak niedożywienia. Lekarz może stwierdzić wolne tętno i niskie ciśnienie. Omdlenia wymagają pilnej oceny |
| Wypadanie włosów, sucha skóra, meszek na ciele (lanugo) | Typowe oznaki przewlekłego niedożywienia |
| Zaparcia, wzdęcia, bóle brzucha | Częste przy ograniczaniu jedzenia. Według NICE niewyjaśnione dolegliwości brzuszne to sygnał, żeby pomyśleć o zaburzeniu odżywiania |
| Zmęczenie, bóle głowy, kłopoty ze snem | Pojawiają się często, ale same niczego nie przesądzają |
| Spadek libido | Występuje przy głodzeniu niezależnie od płci |
| Erozja szkliwa zębów | Może świadczyć o prowokowaniu wymiotów. NICE wymienia nietypowe zużycie zębów wśród sygnałów zaburzenia odżywiania |
| U nastolatki: zahamowanie wzrostu, opóźnione dojrzewanie | Mogą się pojawić także wtedy, gdy nastolatka nie chudnie, a jedynie przestaje przybierać na wadze |
Brak tych objawów nie wyklucza choroby. Chora często je bagatelizuje, a o części, na przykład o wymiotach, może nie mówić nawet lekarzowi.
Kiedy symptomy oznaczają zagrożenie życia
Nie czekaj na termin wizyty, jeśli pojawiają się omdlenia, kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, splątanie, drgawki, skrajne osłabienie albo myśli samobójcze. Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR. Przy myślach samobójczych możesz też zadzwonić pod bezpłatny numer 116 123, to telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym. Sygnały, przy których potrzebny jest szpital, zebraliśmy w tekście o diagnozie anoreksji.
Anoreksja ma jeden z najwyższych wskaźników śmiertelności wśród zaburzeń psychicznych. W metaprzeglądzie opublikowanym w World Psychiatry (2014) najwyższe wskaźniki zgonów miały zaburzenia związane z używaniem substancji i właśnie anoreksja: osoby chore umierały średnio prawie sześć razy częściej niż ich rówieśnicy w populacji ogólnej. Szczególnie wysokie było ryzyko samobójstwa.
Najgroźniejsza jest waga niebezpiecznie niska, czyli według ICD-11 BMI poniżej 14 u dorosłych albo wynik poniżej 0,3 centyla u nastolatek. WHO opisuje ją jako ważną wskazówkę rokowniczą, związaną z większym ryzykiem powikłań i wyraźnie wyższą śmiertelnością.
Co zrobić, gdy widzisz te symptomy u siebie albo u bliskiej
Umów wizytę u lekarza rodzinnego albo psychiatry, nawet jeśli waga wydaje ci się jeszcze „w normie”. Wytyczne NICE (2020) zalecają, by osoby z zaburzeniem odżywiania oceniać i leczyć jak najwcześniej. W tekście o diagnozie opisujemy, jak przygotować się do wizyty i jakie badania zleca lekarz.
Jeśli martwisz się o bliską, mów o tym, co widzisz, a nie o jej wadze czy wyglądzie. Autorzy przeglądu w American Family Physician (2021) przypominają, że chora może zatajać ważne informacje. Twoje obserwacje, na przykład od kiedy znikają posiłki i jak zmieniła się waga, pomagają więc lekarzowi.
NICE zaleca też, by przy podejrzeniu zaburzenia odżywiania sprawdzić, czy nie ma problemu z alkoholem lub innymi substancjami. U kobiet, które trafiają do naszego ośrodka, zaburzenie odżywiania najczęściej idzie w parze z uzależnieniem.
Centrum Terapii Kobiet to prywatny ośrodek stacjonarny tylko dla kobiet. Terapię anoreksji prowadzimy w programach trwających 2, 4 albo 6 tygodni, a każdy pobyt zaczyna się od potrójnej diagnozy: medycznej, którą stawia lekarz psychiatra, psychologicznej i terapeutycznej. Nad stanem ciała czuwają lekarz internista i pielęgniarka, w zespole jest psychodietetyk, a wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii. Przyjmujemy dorosłe kobiety, u których anoreksja łączy się z uzależnieniem od alkoholu, leków lub narkotyków albo ma przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Jeśli chorujesz wyłącznie na anoreksję, bez uzależnienia, pobyt u nas prawdopodobnie nie jest tym, czego potrzebujesz. Właściwsza będzie psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny, a powiemy ci to przez telefon, zanim wpłacisz zaliczkę.
Różnice między leczeniem na NFZ a prywatnym opisujemy we wpisie NFZ czy prywatnie, a ceny programów są w cenniku. Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, możesz umówić jedną konsultację z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut). Zadzwoń albo napisz: telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00, także w sprawie bliskiej ci kobiety.
Najczęściej zadawane pytania
Od jakiego BMI jest anoreksja?
Jak rozpoznać anoreksję?
Czy brak miesiączki jest konieczny do rozpoznania anoreksji?
Czy można mieć anoreksję przy prawidłowej wadze?
Jakie BMI u nastolatki oznacza anoreksję?
Czy każda bardzo szczupła osoba ma anoreksję?
Czy anoreksja jest groźna dla życia?
Źródła
- WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: 6B80 Anorexia Nervosa, 2024.
- Deutsches Ärzteblatt International. The Diagnosis and Treatment of Eating Disorders (Herpertz i wsp.), 2011.
- European Child & Adolescent Psychiatry. Age dependency of body mass index distribution in childhood and adolescent inpatients with anorexia nervosa with a focus on DSM-5 and ICD-11 weight criteria and severity specifiers (Engelhardt i wsp.), 2020.
- NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69), 2020.
- NHS. Anorexia nervosa: Symptoms, 2024.
- American Family Physician. Eating Disorders in Primary Care: Diagnosis and Management (Klein, Sylvester, Schvey), 2021.
- World Psychiatry. Risks of all-cause and suicide mortality in mental disorders: a meta-review (Chesney, Goodwin, Fazel), 2014.
- The Journal of Nutrition. They Starved So That Others Be Better Fed: Remembering Ancel Keys and the Minnesota Experiment (Kalm, Semba), 2005.
Powiązane artykuły

Zaburzenia odżywiania ·
Anorektyczka: kim jest i czy to rozpieszczona jedynaczka?

Zaburzenia odżywiania ·
Diagnoza anoreksji: do jakiego lekarza i jakie badania

Zaburzenia odżywiania ·

