Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia zakupoholizmu: uzależnienie od kupowania u kobiet

Fazy zakupoholizmu: 4 etapy cyklu i jak go przerwać

Zaktualizowano Zakupoholizm
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Zakupoholizm ma cztery fazy: przewidywanie, przygotowanie, zakupy i wydawanie. Opisał je psychiatra Donald W. Black w przeglądzie badań opublikowanym w czasopiśmie World Psychiatry (2007). Fazy układają się w cykl, który po zapłaceniu często zaczyna się od nowa, bo rozczarowanie sobą może stać się kolejnym powodem, żeby coś kupić.

Poniżej opisujemy każdą fazę: co się w niej dzieje, po czym ją u siebie poznasz i co możesz wtedy zrobić. Piszemy też, co wiadomo o tym, jak problem zmienia się przez lata, i dlaczego długi oraz zdrowienie, dopisywane czasem jako kolejne fazy, nie należą do tego cyklu.

Jakie są fazy zakupoholizmu?

Literatura naukowa opisuje cztery fazy: przewidywanie, przygotowanie, zakupy i wydawanie. To etapy jednego epizodu kupowania, od pierwszej myśli do chwili tuż po zapłaceniu. W polskich tekstach spotkasz je też pod nazwami: faza przewidywania, przygotowania, zakupów i wydatków.

Fazy według przeglądu badań z World Psychiatry (2007). Trzecia kolumna to nasze przykłady z codziennego życia.
FazaCo się dziejePo czym ją poznasz
1. PrzewidywaniePojawiają się myśli o konkretnej rzeczy albo o samym kupowaniu i rośnie potrzeba, żeby coś kupićWracasz myślami do zakupów, przeglądasz sklepy w telefonie „tylko żeby popatrzeć”
2. PrzygotowaniePlanujesz, kiedy i dokąd pójdziesz i którą kartą zapłacisz. Sprawdzasz wyprzedaże i nowościKoszyk odłożony „na później”, porównywanie cen, czekanie na promocję
3. ZakupySzukasz i wybierasz. Wiele osób opisuje ten etap jako silnie ekscytującyTracisz poczucie kontroli, a do koszyka trafia więcej, niż planowałaś
4. WydawaniePłacisz i napięcie opada. Często zaraz potem przychodzi rozczarowanie sobąUlga przy kasie, a w domu poczucie winy, schowane paczki, rzeczy z metkami

Drugi opis pochodzi z modelu poznawczo-behawioralnego z 2009 roku (czasopismo Clinical Psychology & Psychotherapy). Jego autorzy też wyróżniają cztery fazy: czynniki poprzedzające, wyzwalacze wewnętrzne i zewnętrzne, akt kupowania i etap po zakupie. Oba podziały opisują podobny przebieg. Drugi mocniej pokazuje, jak kupowanie z czasem samo się podtrzymuje.

Popularne teksty dopisują czasem długi i zdrowienie jako kolejne fazy. W badaniach, które czytaliśmy, nie są one etapami cyklu. Długi to skutek wielu powtórzonych epizodów, a wychodzić z problemu można zacząć w dowolnym momencie.

Faza 1: przewidywanie

W pierwszej fazie jeszcze nic nie kupujesz, ale myśli o zakupach zajmują coraz więcej uwagi. Black opisuje ją jako myśli, impulsy i zaabsorbowanie konkretną rzeczą albo samą czynnością kupowania.

Według badań przywołanych w tym przeglądzie kupowanie najczęściej poprzedzają przykre emocje: przygnębienie, lęk, nuda, złość i krytyczne myśli o sobie. Ta faza może więc zaczynać się po trudnym dniu albo w pusty wieczór, kiedy niczego ci w szafie nie brakuje.

Samo oglądanie też może należeć do obrazu problemu. Autorzy propozycji kryteriów diagnostycznych z 2021 roku, nad którą pracowało 138 ekspertów z 35 krajów, piszą, że zaburzenie obejmuje także szukanie rzeczy do kupienia bez kupowania: oglądanie wystaw i przeglądanie sklepów internetowych. W polskim badaniu CBOS dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (2024) sklepy internetowe dla rozrywki przeglądało 81,2% osób z objawami kompulsywnego kupowania i 45,3% pozostałych.

Myśli o zakupach ma każdy, kto czegoś potrzebuje. Niepokoić powinno to, że są natrętne i wracają mimo postanowień. Pełną listę sygnałów znajdziesz w tekście Jak rozpoznać zakupoholizm?.

Faza 2: przygotowanie

W drugiej fazie planujesz zakupy: kiedy i dokąd pójdziesz, w co się ubierzesz, którą kartą zapłacisz. Black dodaje, że tę fazę może wypełniać dokładne sprawdzanie wyprzedaży, nowości w modzie i nowych sklepów.

Ten opis pochodzi z 2007 roku i dotyczy głównie sklepów stacjonarnych. W zakupach przez internet przygotowanie może wyglądać tak: porównujesz ceny w kilku kartach przeglądarki, dodajesz rzeczy do koszyka „na później”, sprawdzasz limit na karcie albo możliwość odroczonej płatności.

Kompulsywne kupowanie trwa cały rok, ale według tego samego przeglądu może się nasilać przed Bożym Narodzeniem i innymi ważnymi świętami oraz przed urodzinami bliskich. Jeśli planowanie zaczyna się u ciebie przed takimi datami, wiesz, na kiedy potrzebujesz własnego planu.

Lista zakupów i budżet to narzędzia świadomego kupowania, a nie objaw. W tej fazie planujesz jednak zakup, bez którego mogłabyś się obejść.

Faza 3: zakupy

Trzecia faza to szukanie i wybieranie, które wiele osób z zakupoholizmem opisuje jako silnie ekscytujące. W jednym z badań przywołanych w World Psychiatry 74% uczestników mówiło, że podczas zakupów czuje utratę kontroli.

Osoby kupujące kompulsywnie robią zakupy zwykle same, bo towarzystwo kogoś, kto nie podziela ich zainteresowania zakupami, byłoby dla nich krępujące. Przez to bliscy rzadko widzą, jak ta faza wygląda.

Miejsce ma niewielkie znaczenie. Black wymienia domy towarowe, butiki, komisy i wyprzedaże garażowe, a dziś dochodzi do nich sklep w telefonie, otwarty całą dobę. Zasobność portfela też niewiele zmienia: osoby o niskich dochodach kupują kompulsywnie w tańszych miejscach.

Co dzieje się wtedy w układzie nagrody i dlaczego liczy się sama czynność, a rzecz ma drugorzędne znaczenie, opisujemy we wpisie Zakupoholizm: skąd się bierze i dlaczego liczy się sam zakup.

Faza 4: wydawanie

Czwarta faza to zapłacenie: napięcie opada, a zaraz potem często przychodzi rozczarowanie sobą. Black pisze o narastającej potrzebie kupienia albo niepokoju, które ustępują dopiero wtedy, gdy zakup dojdzie do skutku. Najczęściej opisywanym odczuciem w tej chwili jest euforia albo ulga.

Kupiona rzecz często przestaje być potrzebna już w domu. Osoby badane mówiły, że zakupy zostawiają w opakowaniach, odnoszą do sklepu, sprzedają albo oddają.

Wśród następstw kupowania eksperci pracujący nad kryteriami z 2021 roku wymieniają wstyd, poczucie winy, zakłopotanie i żal, a także okłamywanie bliskich: kupowanie w tajemnicy i chowanie kupionych rzeczy. Bliscy zauważają zwykle dopiero ten etap, bo zostają po nim paczki i wyciągi z konta.

Dlaczego po zakupie cykl zaczyna się od nowa?

Zakup łagodzi napięcie tylko na chwilę, a rozczarowanie i wstyd, które po nim przychodzą, same są przykrymi emocjami. Takie emocje najczęściej poprzedzają kolejne zakupy, więc koniec jednego epizodu łatwo staje się początkiem następnego.

Autorzy modelu poznawczo-behawioralnego z 2009 roku opisują, jak kompulsywne kupowanie w ten sposób samo się podtrzymuje. Proponują patrzeć na nie jak na przewlekłe, powtarzające się niepowodzenie w próbach samoregulacji, czyli w radzeniu sobie z własnymi emocjami i impulsami.

Samo postanowienie zwykle nie wystarcza. W badaniu przywołanym w World Psychiatry prawie wszystkie osoby (92%) próbowały opierać się chęci kupowania, ale rzadko im się to udawało: według ich własnej oceny chęć kończyła się zakupem w 74% przypadków. Jeśli obiecywałaś sobie, że to ostatni raz, i nie wyszło, jesteś w tej samej sytuacji co większość badanych.

Jak zakupoholizm zmienia się przez lata?

Badania nie opisują kolejnych stadiów rozwoju zakupoholizmu, bo brakuje takich, które śledziłyby te same osoby przez lata. Autor przeglądu z World Psychiatry zaznacza to wprost. Wiadomo natomiast, kiedy problem zwykle się zaczyna, jak przebiega i z czym ludzie trafiają po pomoc.

Co wiadomoDane z badań
PoczątekZwykle pod koniec nastoletniości albo tuż po dwudziestce. Autor przeglądu przypuszcza, że ma to związek z usamodzielnieniem się i pierwszym dostępem do kredytu (World Psychiatry, 2007)
Młodzi dorośli w PolsceObjawy kompulsywnego kupowania ma 8,2% osób w wieku 18-24 lata i 12,8% kobiet w tym wieku, przy 2,9% wśród wszystkich badanych od 15. roku życia (CBOS dla KCPU, 2024)
PrzebiegWiększość badanych opisywała go jako ciągły (World Psychiatry, 2007)
Czas trwaniaW badaniu 24 osób typowa uczestniczka miała 36 lat, a kupować kompulsywnie zaczęła w wieku 17,5 roku (Journal of Clinical Psychiatry, 1994). Autor przeglądu z World Psychiatry zauważył, że osoby zgłaszające się po pomoc mówią zwykle o dziesiątkach lat kupowania, choć do specjalistów trafiają raczej cięższe przypadki
Długi85% badanych martwiło się długami, które powstały przez zakupy (World Psychiatry, 2007)
Relacje68% mówiło, że kupowanie zaszkodziło ich relacjom z innymi (World Psychiatry, 2007)

Długi są więc częstym skutkiem, ale nie pojawiają się u każdej osoby i nie wyznaczają osobnej fazy. Jak wygląda droga od pierwszej pożyczki do komornika, opisujemy w tekście o długach przy zakupoholizmie.

Nie znaleźliśmy też badań, z których wynikałoby, że trzeba najpierw stracić wszystko, żeby leczenie pomogło, więc nie ma powodu czekać na „dno”.

Co możesz zrobić w każdej fazie?

W każdej fazie możesz coś zrobić, a najwięcej czasu na decyzję masz w dwóch pierwszych, zanim wejdziesz do sklepu albo otworzysz koszyk.

FazaCo możesz zrobić
1. PrzewidywanieNazwij, co czujesz, i zapisz to razem z godziną i sytuacją. Odłóż telefon, wyjdź na spacer albo zadzwoń do kogoś. Wyłącz powiadomienia i maile ze sklepów, żeby rzadziej trafiać na zachęty
2. PrzygotowanieZapisz rzecz w notatce zamiast w koszyku i wróć do niej po 24 godzinach. Ustal kwotę i listę, zanim otworzysz sklep. Usuń zapisane karty ze sklepów i przeglądarki
3. ZakupyIdź z kimś zaufanym, kto nie ma problemu z wydawaniem pieniędzy. Weź gotówkę w ustalonej kwocie, a kartę zostaw w domu. Gdy czujesz, że tracisz kontrolę, wyjdź ze sklepu albo zamknij aplikację bez płacenia
4. Wydawanie i czas po zakupieZwróć to, czego nie potrzebujesz. Zapisz, ile wydałaś i co czułaś przed zakupem. Powiedz o zakupie komuś bliskiemu, zamiast go ukrywać

Trzy z tych rad pochodzą z przeglądu w World Psychiatry: pozbyć się kart kredytowych, robić zakupy w towarzystwie osoby, która nie ma tego problemu, i znaleźć inne, ważne dla siebie zajęcia na wolny czas. Pozostałe to proste sposoby na zyskanie czasu przed decyzją. Rozpisaliśmy je krok po kroku w tekście Anonimowi zakupoholicy i jak przestać kupować kompulsywnie.

Zachowaj notatki z fazy pierwszej i czwartej. Po kilku tygodniach możesz w nich zobaczyć, w jakich sytuacjach i nastrojach cykl się u ciebie zaczyna.

Kiedy zgłosić się po pomoc?

Zgłoś się po pomoc, gdy cykl powtarza się mimo twoich prób, a kupowanie ma skutki: długi, ukrywanie zakupów, kłótnie o pieniądze albo poczucie winy po każdym zakupie. Dalsze kupowanie mimo takich szkód jest jednym z kryteriów zaproponowanych przez ekspertów w 2021 roku.

Najlepiej przebadana jest terapia poznawczo-behawioralna prowadzona w grupie. W badaniach z grupą kontrolną trwała 12 sesji, a w tych, które sprawdzały to pół roku później, poprawa się utrzymywała. Przegląd z 2023 roku (Journal of Behavioral Addictions) zastrzega, że badań było niewiele, miały słabą jakość i żadne nie dotyczyło kupowania przez internet. Leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI i topiramat nie działały w badaniach lepiej niż placebo. Na czym polega ta metoda, wyjaśniamy w tekście o terapii poznawczo-behawioralnej.

Klasyfikacja chorób WHO (ICD-11) wymienia kompulsywne kupowanie jako przykład innych określonych zaburzeń kontroli impulsów (6C7Y). Do psychiatry na NFZ, także w centrum zdrowia psychicznego, nie potrzebujesz skierowania. Jeszcze dziś możesz zadzwonić na Telefon Zaufania uzależnienia behawioralne: 801 889 880, codziennie od 17:00 do 22:00. Za połączenie płacisz według taryfy operatora. Numer podaje Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Czym różni się leczenie publiczne od prywatnego, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Jeśli długi albo wstyd przytłaczają cię tak, że myślisz o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 112 albo pod bezpłatny, całodobowy telefon 116 123.

Nasz ośrodek w Międzyrzeczu Górnym jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Stacjonarnie leczymy uzależnienie od alkoholu, leków i narkotyków w programach trwających 2, 4 lub 6 tygodni, które opisujemy na stronie terapia uzależnień. W badaniach od 21 do 46% osób z zakupoholizmem miało też problem z alkoholem lub innymi substancjami (World Psychiatry, 2007), więc jeśli oprócz kupowania martwi cię picie albo leki uspokajające, powiedz o tym w pierwszej rozmowie. Możesz też umówić konsultację z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł). Ceny są w cenniku, a zadzwonić możesz pod numer +48 735 469 430, codziennie od 8:00 do 20:00.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są fazy zakupoholizmu?
Cztery: przewidywanie (myśli o zakupach i rosnąca potrzeba kupienia czegoś), przygotowanie (planowanie, gdzie, kiedy i czym zapłacisz), zakupy (szukanie i wybieranie, opisywane jako silnie ekscytujące) oraz wydawanie (zapłacenie, po którym często przychodzi rozczarowanie sobą). Taki podział podaje przegląd badań z czasopisma World Psychiatry z 2007 roku.
Ile faz ma zakupoholizm: cztery czy pięć?
Literatura naukowa opisuje cztery fazy jednego epizodu kupowania. Popularne teksty dopisują czasem długi i zdrowienie jako kolejne fazy, ale długi są skutkiem wielu powtórzonych epizodów, a zacząć wychodzić z problemu można w dowolnym momencie.
Jak zaczyna się zakupoholizm?
Zwykle pod koniec nastoletniości albo tuż po dwudziestce. Pojedynczy epizod zaczyna się od natrętnych myśli o zakupach, często po przykrych emocjach: przygnębieniu, lęku, nudzie albo złości. W Polsce objawy kompulsywnego kupowania ma 8,2% osób w wieku 18-24 lata (badanie CBOS dla KCPU, 2024).
Dlaczego po zakupach mam wyrzuty sumienia?
To czwarta faza cyklu. Zapłacenie przynosi ulgę albo euforię, ale zaraz potem często pojawia się rozczarowanie sobą, wstyd i poczucie winy. Te emocje mogą popchnąć do kolejnego zakupu, dlatego cykl się powtarza.
Czy zakupoholizm sam mija?
Badania na to nie wskazują. Większość badanych opisywała przebieg zakupoholizmu jako ciągły, a osoby zgłaszające się po pomoc miały za sobą wiele lat kupowania. Autor przeglądu z World Psychiatry zaznacza jednak, że brakuje badań, które śledziłyby te same osoby przez lata.
W której fazie najłatwiej przerwać zakupy?
Najwięcej czasu na decyzję masz w fazie przewidywania i przygotowania, zanim wejdziesz do sklepu albo otworzysz koszyk. Pomaga wtedy nazwanie emocji, odłożenie zakupu o 24 godziny, usunięcie zapisanych kart i wyłączenie powiadomień ze sklepów. W fazie zakupów pomaga obecność zaufanej osoby i gotówka w ustalonej kwocie. Jak przestać kupować kompulsywnie krok po kroku
Kiedy zakupoholizm wymaga leczenia?
Wtedy, gdy cykl powtarza się mimo prób, a kupowanie powoduje szkody: długi, ukrywanie zakupów, kłótnie o pieniądze, silne poczucie winy. Najlepiej przebadana jest terapia poznawczo-behawioralna w grupie. Do psychiatry na NFZ nie potrzebujesz skierowania, a Telefon Zaufania uzależnienia behawioralne, 801 889 880, działa codziennie od 17:00 do 22:00.

Źródła

  1. World Psychiatry. A review of compulsive buying disorder (D.W. Black), 2007.
  2. Clinical Psychology & Psychotherapy. Compulsive buying: a cognitive-behavioural model (S. Kellett, J.V. Bolton), 2009.
  3. Journal of Behavioral Addictions. Proposed diagnostic criteria for compulsive buying-shopping disorder: A Delphi expert consensus study (A. Müller i in.), 2021.
  4. The Journal of Clinical Psychiatry. Compulsive buying: descriptive characteristics and psychiatric comorbidity (G.A. Christenson i in.), 1994.
  5. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, badanie CBOS. Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych, edycja 2023/2024 (rozdział 4: Zakupy), 2024.
  6. Journal of Behavioral Addictions. Update on treatment studies for compulsive buying-shopping disorder: A systematic review (A. Müller i in.), 2023.
  7. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Telefony zaufania, w tym Telefon Zaufania uzależnienia behawioralne.
  8. pacjent.gov.pl. Skierowanie na leczenie.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania