Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Pomoc w walce z uzależnieniem

Dlaczego młodzi ludzie się uzależniają? Przyczyny i co chroni

Zaktualizowano Pomoc w walce z uzależnieniem
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Młodzi ludzie uzależniają się łatwiej niż dorośli, bo ich mózg jeszcze dojrzewa. Obszary odpowiedzialne za ocenę ryzyka i hamowanie impulsów rozwijają się w pełni dopiero po dwudziestym roku życia, a substancje psychoaktywne mogą ten rozwój zakłócić (NIDA, 2020). O tym, czy próbowanie skończy się nałogiem, nie decyduje jedna przyczyna. Składają się na to geny, zdrowie psychiczne, sytuacja w domu, rówieśnicy i to, jak łatwo zdobyć alkohol albo narkotyk.

Ten tekst piszemy głównie dla rodziców. Znajdziesz w nim przyczyny, czynniki ryzyka i czynniki chroniące, dane o polskich nastolatkach z badania ESPAD 2024 oraz miejsca, w których pomoc dostanie niepełnoletnie dziecko. Na początek jedna korekta obiegowej opinii: polska młodzież pije alkohol i pali tytoń rzadziej niż kilkanaście lat temu.

Dlaczego nastolatek uzależnia się łatwiej niż dorosły?

Nastolatek uzależnia się łatwiej, bo jego kora przedczołowa wciąż dojrzewa. To część mózgu, która pozwala ocenić sytuację, podjąć rozsądną decyzję i utrzymać w ryzach emocje i pragnienia. Amerykański instytut NIDA podaje, że obszary odpowiedzialne za osąd i podejmowanie decyzji rozwijają się w pełni dopiero na początku albo w połowie trzeciej dekady życia.

Ma to dwa skutki. Nastolatek słabiej ocenia ryzyko i łatwiej ulega presji rówieśników. Do tego substancja, która trafia do rozwijającego się mózgu, może zaburzyć jego działanie w obszarach odpowiedzialnych za motywację, pamięć, uczenie się i kontrolę zachowania.

Im wcześniej młody człowiek zaczyna, tym większe ryzyko poważnych problemów w przyszłości. Według NIAAA osoby, które zaczęły pić przed 15. rokiem życia, są bardziej narażone na zaburzenie związane z używaniem alkoholu w późniejszym życiu. CDC zwraca uwagę, że większość dorosłych z uzależnieniem od substancji zaczęła ich używać jako nastolatki albo młodzi dorośli.

Sama skłonność do ryzyka nie jest niczym nieprawidłowym. NIDA opisuje ją jako normalną część dorastania: chęć próbowania nowych rzeczy i usamodzielniania się jest zdrowa, ale zwiększa też gotowość do eksperymentów z używkami. Ryzyko rośnie w okresach zmian, takich jak przeprowadzka, rozwód rodziców albo zmiana szkoły.

Po co młodzi ludzie sięgają po alkohol i narkotyki?

Najczęściej dla zabawy i z ciekawości, rzadziej po to, żeby poradzić sobie z trudnymi emocjami. NIDA wymienia cztery powody sięgania po substancje: żeby poczuć się dobrze, żeby poczuć się lepiej (zmniejszyć lęk i stres), żeby poprawić koncentrację albo wyniki oraz z ciekawości i pod presją otoczenia, na którą nastolatki są szczególnie podatne.

Polscy uczniowie mówią o swoim piciu podobnie. W badaniu ESPAD 2024 najczęściej podawali, że alkohol pomaga bawić się na imprezie (często albo zawsze pije z tego powodu 14,0% uczniów w wieku 15-16 lat i 32,2% w wieku 17-18 lat) i że spotkania są z nim zabawniejsze. Najrzadziej wskazywali chęć bycia lubianym (2,7% i 2,6%) oraz dopasowania się do grupy (3,6% i 4,3%).

Jest też grupa, która pije na smutek. Do tego, że często albo zawsze piją po to, żeby zapomnieć o problemach, przyznało się 8,9% uczniów w wieku 15-16 lat i 9,7% w wieku 17-18 lat. To ten mechanizm, który NIDA opisuje jako sięganie po substancję, żeby poczuć się lepiej. Jeśli widzisz go u dziecka, zacznij od rozmowy o tym, co je przygniata, a dopiero potem o samym piciu.

Swoje robi dostępność. Sprzedaż i podawanie alkoholu osobom niepełnoletnim są w Polsce zabronione, a mimo to 44,2% uczniów w wieku 15-16 lat oceniło w ESPAD 2024, że piwo jest dla nich „bardzo łatwe” do zdobycia. NIAAA dodaje, że nastolatki często mają dostęp do alkoholu przez członków rodziny albo znajdują go w domu.

Co zwiększa ryzyko uzależnienia, a co przed nim chroni?

Nie ma jednego czynnika, który przesądza o uzależnieniu. Im więcej czynników ryzyka, tym większa szansa, że używanie przejdzie w nałóg, a czynniki chroniące to ryzyko obniżają (NIDA).

Czynniki ryzyka i czynniki chroniące przed używaniem substancji przez młodzież. Źródło: NIDA (2020) i CDC (2024).
ObszarZwiększa ryzykoChroni
RodzinaUzależnienie w rodzinie, picie albo branie przez rodziców, przyzwolenie rodziców na używki, słaby nadzórZaangażowanie i wsparcie rodziny, jasny sprzeciw rodziców wobec używek, wiedza rodziców o tym, gdzie i z kim jest dziecko
DzieckoAgresywne zachowanie w dzieciństwie, problemy ze zdrowiem psychicznym, doświadczenie przemocy seksualnej, eksperymenty z substancjamiPrzekonanie, że potrafi nad sobą panować, dobre relacje z ludźmi
Rówieśnicy i szkołaZnajomi, którzy używają substancji albo łamią prawo, mała umiejętność odmawiania, słabe wyniki w nauce, brak więzi ze szkołą, narkotyki dostępne w szkoleWięź ze szkołą, dobre oceny, jasne zasady szkoły wobec narkotyków
OkolicaUbóstwo w miejscu zamieszkaniaZasoby lokalnej społeczności

Znaczenie mają też geny. NIDA szacuje, że czynniki genetyczne, łącznie z wpływem środowiska na działanie genów, odpowiadają za 40-60% ryzyka uzależnienia. Dziedziczy się więc podatność. Dziecko osoby uzależnionej nie musi powtórzyć jej historii, ale eksperymenty z używkami są dla niego bardziej ryzykowne niż dla rówieśników. Jak dorastanie w domu z alkoholem odbija się na dziecku, opisujemy we wpisie o rolach dziecka w rodzinie z problemem alkoholowym.

Problemy ze zdrowiem psychicznym należą do czynników ryzyka u młodzieży (CDC), a osoby z zaburzeniami psychicznymi są bardziej narażone na używanie substancji i uzależnienie niż inni (NIDA). Lęk albo obniżony nastrój, które u dziecka się utrzymują, to osobny powód, żeby poszukać specjalisty.

Ilu nastolatków w Polsce pije, pali i bierze narkotyki?

Alkoholu próbowało 72,9% uczniów w wieku 15-16 lat i 91,3% w wieku 17-18 lat, a po nielegalne narkotyki większość uczniów nigdy nie sięgnęła. To wyniki badania ESPAD z 2024 roku, zrealizowanego w szkołach na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU).

Odsetek uczniów. Źródło: ESPAD 2024, KCPU i Instytut Psychiatrii i Neurologii.
Wskaźnik15-16 lat17-18 lat
Alkohol choć raz w życiu72,9%91,3%
Alkohol w ostatnich 30 dniach39,1%73,3%
Silne upicie się w ostatnich 30 dniach13,4%24,3%
Tytoń w ostatnich 30 dniach21,0%30,0%
E-papierosy w ostatnich 30 dniach37,2%50,9%
Marihuana lub haszysz choć raz w życiu16,9%33,1%
Leki uspokajające lub nasenne bez przepisu lekarza, choć raz w życiu17,9%20,7%
Gry hazardowe w ostatnich 30 dniach12,5%25,4%

Picie alkoholu wśród młodzieży spada od 2007 roku. W 2003 roku w ostatnich 30 dniach piło 65,8% uczniów w wieku 15-16 lat, w 2024 roku 39,1%. Spada też palenie tytoniu i używanie marihuany. Rośnie za to używanie e-papierosów, a autorzy raportu piszą o skokowym narastaniu problemu gier hazardowych. Powtarzane od lat zdanie, że z każdym rokiem pije i bierze coraz więcej nastolatków, nie znajduje więc potwierdzenia w danych.

Próbowanie to jeszcze nie uzależnienie. Test przesiewowy w tym samym badaniu zaliczył do problemowych użytkowników marihuany 5,0% młodszych i 6,0% starszych uczniów, a hazardem problemowym może być zagrożonych 2-3% młodzieży. Więcej liczb o narkotykach, także wśród dorosłych, znajdziesz we wpisie Kto w Polsce bierze narkotyki.

Czy dziewczęta uzależniają się inaczej niż chłopcy?

Dziewczęta piją i palą dziś mniej więcej tyle samo co chłopcy, a po leki uspokajające i nasenne sięgają częściej. Według ESPAD 2024 różnice między płciami zacierają się przy alkoholu i wyrobach nikotynowych. Utrzymują się przy nielegalnych narkotykach, których częściej próbują chłopcy.

Kilka liczb z tego badania:

  • w ostatnich 12 miesiącach alkohol piło 62,2% dziewcząt i 57,2% chłopców w wieku 15-16 lat,
  • e-papierosów w ostatnich 30 dniach używało 53,7% dziewcząt i 47,5% chłopców w wieku 17-18 lat,
  • leki uspokajające lub nasenne bez przepisu lekarza choć raz wzięło 24,8% dziewcząt i 10,9% chłopców w wieku 15-16 lat,
  • odsetek dziewcząt w wieku 17-18 lat, które silnie upiły się w ostatnich 30 dniach, wzrósł z 16,8% w 2019 roku do 23,0% w 2024 roku.

Ma to znaczenie, bo alkohol działa na organizm kobiety silniej. Kobiety mają w ciele mniej wody niż mężczyźni o tej samej wadze, więc po tej samej ilości alkoholu osiągają wyższe stężenie we krwi, a problemy związane z piciem pojawiają się u nich wcześniej i przy mniejszych ilościach (NIAAA, 2025). NIAAA przytacza też badanie, w którym nastolatki pijące dużo przy jednej okazji wypadały gorzej w teście pamięci niż rówieśniczki, które piły mało albo wcale.

Leki są dla nastolatków łatwiej dostępne niż narkotyki: 24,5% uczniów w wieku 15-16 lat uznało leki uspokajające lub nasenne za „bardzo łatwe” do zdobycia, a marihuanę 14,8%. Jak to uzależnienie rozwija się u kobiet, opisujemy we wpisie o uzależnieniu od leków uspokajających i nasennych.

Po czym poznać, że nastolatek ma problem?

Na problem wskazuje zmiana w zachowaniu, która się utrzymuje, a nie jeden gorszy dzień. NIAAA wymienia sygnały, które mogą świadczyć o tym, że nastolatek pije:

  • zmiany nastroju, złość i drażliwość,
  • kłopoty w szkole, z nauką albo z zachowaniem,
  • buntowniczość,
  • zmiana grona znajomych,
  • brak energii,
  • mniejsze zainteresowanie dotychczasowymi zajęciami i własnym wyglądem,
  • kłopoty z koncentracją i pamięcią,
  • niewyraźna mowa i zaburzenia koordynacji,
  • alkohol znaleziony w rzeczach dziecka albo wyczuwalny w oddechu.

Wiele z tych zachowań zdarza się też nastolatkom, które niczego nie piją i nie biorą, dlatego żadne z nich samo niczego nie dowodzi. Kilka naraz to powód do spokojnej rozmowy i konsultacji ze specjalistą. Sygnały, które mogą wskazywać na narkotyki, i ograniczenia domowych testów opisujemy w przewodniku po slangu narkotykowym dla rodziców.

Co może zrobić rodzic?

Najwięcej daje to, co CDC i NIDA wymieniają wśród czynników chroniących: zaangażowanie rodziców, jasny sprzeciw wobec używek i wiedza o tym, gdzie i z kim dziecko spędza czas.

  1. Powiedz wprost, że nie zgadzasz się na picie i branie. Sprzeciw rodziców chroni, a przyzwolenie zwiększa ryzyko (CDC). Wśród uczniów w wieku 15-16 lat 59,2% odpowiedziało w ESPAD 2024, że matka nigdy nie pozwala im pić alkoholu, a 56,2%, że nie pozwala ojciec.
  2. Ustal zasady i wiedz, gdzie dziecko spędza wieczory. W ESPAD 2024 o tym, że rodzice co najmniej często wiedzą, gdzie spędzają wieczory, powiedziało 77,5% uczniów w wieku 15-16 lat. Z zasadami jest gorzej: ponad połowa (54,3%) podała, że rodzice prawie nigdy albo bardzo rzadko określają ścisłe zasady dotyczące tego, co wolno poza domem.
  3. Przyjrzyj się własnemu piciu i temu, co stoi w domu. Picie albo branie przez rodziców zwiększa ryzyko u dzieci (NIDA, CDC), a alkohol nastolatki często znajdują właśnie w domu (NIAAA).
  4. Dbaj o więź dziecka ze szkołą. Poczucie przynależności do szkoły i dobre wyniki w nauce należą do czynników chroniących (CDC, NIDA).
  5. Rozmawiaj częściej w okresach zmian: przy przeprowadzce, rozstaniu rodziców, zmianie szkoły. Wtedy ryzyko sięgnięcia po substancje rośnie (NIDA).

Tego samego uczą rodzinne programy profilaktyczne: stawiania i egzekwowania jasnych zasad dotyczących picia oraz lepszej rozmowy z dzieckiem o alkoholu (NIAAA). Według NIDA programy oparte na badaniach potrafią znacząco ograniczyć wczesne sięganie po tytoń, alkohol i narkotyki.

Jak rozmawiać, żeby nie zamknąć sobie drogi do następnej rozmowy, opisujemy w przewodniku dla bliskich osoby uzależnionej.

Gdzie szukać pomocy dla nastolatka i dla siebie?

Zacznij od bezpłatnego telefonu zaufania albo od placówki dla dzieci i młodzieży, do której nie trzeba skierowania. Jeśli dziecko po alkoholu albo narkotykach traci przytomność, ma drgawki albo kłopoty z oddychaniem, dzwoń pod 112.

  • 800 199 990: Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” prowadzony przez KCPU. Bezpłatny i anonimowy, czynny codziennie od 16 do 21, także dla rodzin. Dotyczy alkoholu, narkotyków, leków i uzależnień behawioralnych.
  • 116 111: całodobowy Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę. Ten numer możesz dać dziecku.
  • Ośrodek środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży (I poziom) albo poradnia zdrowia psychicznego dla dzieci (II poziom). Oba działają w ramach NFZ i nie wymagają skierowania. Osoba poniżej 18 lat potrzebuje zgody opiekuna prawnego.
  • Stacjonarny oddział psychiatryczny dla dzieci i młodzieży (III poziom). Tu potrzebne jest skierowanie, z wyjątkiem stanów nagłego zagrożenia życia.

Leczenie uzależnień dzieci i młodzieży odbywa się w publicznym systemie w trybie ambulatoryjnym, środowiskowym, dziennym i stacjonarnym, między innymi w poradniach leczenia uzależnień i na całodobowych oddziałach leczenia uzależnień. Placówkę znajdziesz w wyszukiwarce „Gdzie się leczyć” na pacjent.gov.pl albo pod numerem Telefonicznej Informacji Pacjenta 800 190 590.

W naszym ośrodku w Międzyrzeczu Górnym leczymy dorosłe kobiety, więc nie przyjmujemy osób niepełnoletnich. Ośrodek jest prywatny, a pobyt płatny. Rodzinie możemy pomóc w dwóch sytuacjach:

  • Rodzicom i innym bliskim osoby uzależnionej proponujemy terapię współuzależnienia: warsztaty dla rodzin, w których można uczestniczyć także online (pojedynczy warsztat trwa 4-5 godzin i kosztuje od 300 zł), oraz konsultacje z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł).
  • Jeśli to ty pijesz albo bierzesz leki i martwisz się o to, co widzi twoje dziecko, zobacz, jak wygląda terapia uzależnień dla kobiet. Przyjmujemy bez skierowania. Picie albo branie przez rodzica należy do czynników ryzyka u dziecka (CDC), więc własne leczenie jest też czymś, co robisz dla niego.

Czym różni się leczenie dorosłych na NFZ od leczenia prywatnego, opisujemy w porównaniu obu ścieżek.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są przyczyny uzależnień wśród młodzieży?
Nie ma jednej przyczyny. Na ryzyko składają się geny (według NIDA odpowiadają za 40-60% ryzyka uzależnienia), niedojrzały jeszcze mózg, problemy ze zdrowiem psychicznym, picie albo branie w rodzinie, słaby nadzór rodziców, znajomi używający substancji i łatwy dostęp do alkoholu czy narkotyków. Im więcej takich czynników naraz, tym większe ryzyko.
Dlaczego nastolatki uzależniają się łatwiej niż dorośli?
Bo ich mózg jeszcze dojrzewa. Obszary odpowiedzialne za osąd i podejmowanie decyzji rozwijają się w pełni dopiero na początku albo w połowie trzeciej dekady życia (NIDA). Nastolatek słabiej ocenia ryzyko i łatwiej ulega presji rówieśników, a substancja może zaburzyć rozwój mózgu. Im wcześniej zaczyna, tym większe ryzyko problemów w dorosłości.
Czy uzależnienie jest dziedziczne?
Dziedziczy się podatność na uzależnienie. NIDA szacuje, że czynniki genetyczne, łącznie z wpływem środowiska na działanie genów, odpowiadają za 40-60% ryzyka uzależnienia. Dziecko osoby uzależnionej nie musi zachorować, ale eksperymenty z używkami są dla niego bardziej ryzykowne.
Czy polska młodzież pije coraz więcej?
Nie. Według badania ESPAD picie alkoholu wśród uczniów spada od 2007 roku. W 2003 roku w ostatnich 30 dniach piło 65,8% uczniów w wieku 15-16 lat, w 2024 roku 39,1%. Spada też palenie tytoniu i używanie marihuany. Rośnie używanie e-papierosów i udział w grach hazardowych.
Co chroni nastolatka przed uzależnieniem?
CDC i NIDA wymieniają zaangażowanie i wsparcie rodziny, jasny sprzeciw rodziców wobec używek, wiedzę rodziców o tym, gdzie i z kim dziecko spędza czas, więź ze szkołą, dobre wyniki w nauce i dobre relacje z ludźmi. Znaczenie ma też to, jak piją sami rodzice i czy alkohol jest w domu łatwo dostępny.
Czy jest leczenie uzależnień dla młodzieży na NFZ?
Tak. Leczenie uzależnień dzieci i młodzieży odbywa się w publicznym systemie w trybie ambulatoryjnym, środowiskowym, dziennym i stacjonarnym. Do ośrodka środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej oraz do poradni zdrowia psychicznego dla dzieci nie trzeba skierowania, na stacjonarny oddział psychiatryczny jest ono wymagane poza stanami nagłego zagrożenia życia. Placówki wskaże Telefoniczna Informacja Pacjenta 800 190 590. Nasz ośrodek jest prywatny i leczy dorosłe kobiety, osób niepełnoletnich nie przyjmujemy.

Źródła

  1. KCPU, Instytut Psychiatrii i Neurologii. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2024 r. (ESPAD), 2024.
  2. NIDA. Drug Misuse and Addiction (Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction), 2020.
  3. NIDA. Preventing Drug Misuse and Addiction: The Best Strategy (Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction), 2020.
  4. NIAAA. Get the Facts About Underage Drinking, 2026.
  5. CDC. Substance Use Among Youth, 2024.
  6. NIAAA. Women and Alcohol, 2025.
  7. pacjent.gov.pl (Ministerstwo Zdrowia, NFZ). Leczenie psychiatryczne i uzależnień młodzieży i dzieci, 2026.
  8. KCPU. Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990: zmiana i poszerzenie działalności, 2023.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania