Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia zakupoholizmu: uzależnienie od kupowania u kobiet

Zakupoholizm: kiedy kupowanie to uzależnienie i jak je leczyć

Zaktualizowano Zakupoholizm
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Zakupoholizm, czyli kompulsywne kupowanie (dawniej oniomania, potocznie mania zakupów), to utrata kontroli nad kupowaniem. Kupujesz, żeby zmienić nastrój albo rozładować napięcie, nie umiesz przestać i kupujesz dalej, chociaż przybywa długów, kłótni i wstydu. Kupowanie staje się uzależnieniem, gdy kupujesz głównie po to, żeby poczuć się inaczej, tracisz nad tym kontrolę i nie przestajesz mimo szkód, które sama widzisz.

W Polsce objawy kompulsywnego kupowania ma 2,9% osób od 15 roku życia, a kobiety ponad dwa razy częściej niż mężczyźni (badanie CBOS dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, 2024). Poniżej wyjaśniamy, gdzie przebiega granica między lubieniem zakupów a nałogiem, czy zakupoholizm jest chorobą, jak się go leczy i gdzie w Polsce szukać pomocy, także bezpłatnej.

Czym jest zakupoholizm?

Zakupoholizm to zaburzenie, w którym myśli o zakupach i samo kupowanie wymykają się spod kontroli i zaczynają szkodzić. W badaniach naukowych nazywa się je kompulsywnym kupowaniem. Psychiatrzy opisywali je już na początku XX wieku pod nazwą oniomania (World Psychiatry, 2007).

Dla osoby z zakupoholizmem liczy się przede wszystkim samo kupowanie, a kupiona rzecz często ma drugorzędne znaczenie. Liczą się myśli o zakupie, napięcie przed nim, emocje w sklepie i ulga, która przychodzi zaraz po zapłaceniu. Po uldze często pojawia się rozczarowanie sobą. Kupione rzeczy zostają w opakowaniu, wiszą w szafie z metką albo wracają do sklepu.

Kupować kompulsywnie można wszędzie. W polskim badaniu z 2024 roku osoby z objawami częściej niż pozostali robiły zakupy w sklepach poza galeriami handlowymi, w second-handach, na platformach ogłoszeniowych i w sklepach internetowych. Sklepy internetowe są otwarte o każdej porze dnia i nocy.

Kiedy kupowanie staje się uzależnieniem?

Kupowanie staje się uzależnieniem, kiedy łączą się trzy rzeczy: kupujesz, żeby zmienić nastrój, tracisz kontrolę nad tym, ile kupujesz i wydajesz, a mimo szkód nie przestajesz. Tak wynika z propozycji kryteriów, które w 2021 roku uzgodnił panel ponad stu ekspertów z kilkudziesięciu krajów (Journal of Behavioral Addictions). Na liście są też natrętne myśli o zakupach, kupowanie rzeczy, których nie używasz, oraz niepokój i rozdrażnienie, kiedy próbujesz przestać.

Eksperci nie ustalili, jak długo objawy muszą trwać. Ponad połowa tych, którzy odpowiedzieli na to pytanie, wskazała pół roku. Uzgodnili za to dwa wyjątki. Jeśli fale kupowania pojawiają się tylko w czasie manii lub hipomanii, na przykład w chorobie afektywnej dwubiegunowej, są objawem tamtej choroby. To samo dotyczy kupowania, które lepiej wyjaśnia inne zaburzenie psychiczne albo choroba somatyczna. Dlatego nagła zmiana u kogoś, kto przez lata rozsądnie gospodarował pieniędzmi, to powód, żeby najpierw porozmawiać z psychiatrą.

Tabela pomaga ocenić, w którym miejscu jesteś. Ten podział jest praktyczny i nie zastąpi diagnozy.

Podział opiera się na propozycji kryteriów z 2021 roku (Journal of Behavioral Addictions). Przykłady i ostatni wiersz są nasze.
Co sprawdzaszZakupy dla przyjemnościSygnał ostrzegawczyZakupoholizm
Po co kupujeszPotrzebujesz rzeczy albo ci się podobaCoraz częściej kupujesz po trudnym dniu, żeby się pocieszyćKupujesz głównie dla ulgi albo ekscytacji
KontrolaOdkładasz zakup bez truduZdarza ci się kupić więcej, niż planowałaśPostanowienia nie wytrzymują, wydajesz więcej, niż cię stać
Co dzieje się z rzeczamiUżywasz ichCzęść leży nieużywanaPaczki zostają nierozpakowane, ubrania wiszą z metkami
Pieniądze i bliscyMieścisz się w budżecie i nie ukrywasz zakupówZdarza ci się zaniżyć cenę albo schować paczkęDebet, raty, pożyczki, kłamstwa i kłótnie w domu
Co zrobićNic nie musisz zmieniaćPrzez miesiąc zapisuj, kiedy i po co kupujeszPorozmawiaj z terapeutą uzależnień albo psychologiem

Uzależnienie napędza się samo. Smutek, złość, nuda albo napięcie popychają do zakupu, zakup daje krótką ulgę, a po niej przychodzą wstyd i lęk o pieniądze, które znów podnoszą napięcie. Z czasem kupowanie może się nasilać, mimo że szkód przybywa. Cztery etapy tego cyklu opisujemy w tekście Fazy zakupoholizmu, a pełną listę objawów i krótki test do samooceny we wpisie Jak rozpoznać zakupoholizm.

Czy zakupoholizm to choroba?

Zakupoholizm jest uznanym problemem zdrowotnym, który się leczy, ale nie ma jeszcze własnej diagnozy w oficjalnych klasyfikacjach chorób. Brak osobnego kodu nie zamyka drogi do leczenia.

  • ICD-10, wciąż stosowana w Polsce (pełne przejście na ICD-11 zaplanowano do końca 2026 roku), zalicza do uzależnień behawioralnych tylko patologiczny hazard (informator KCPU, 2023).
  • ICD-11, nowa klasyfikacja WHO, wymienia wśród zaburzeń spowodowanych nałogowymi zachowaniami tylko hazard i granie. W narzędziu do kodowania ICD-11 kompulsywne kupowanie jest podane jako przykład „innych określonych zaburzeń kontroli impulsów” (kod 6C7Y).
  • DSM-5, amerykański podręcznik diagnostyczny, nie wyodrębnia go jako osobnego zaburzenia.

Specjaliści chcą to zmienić. W badaniu z 2021 roku 82% ekspertów z panelu uznało kompulsywne kupowanie za odrębne zaburzenie psychiczne, a około trzech czwartych uważało, że należy je zaliczyć do zaburzeń spowodowanych nałogowymi zachowaniami. Informator Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom przyjmuje szersze rozumienie uzależnień behawioralnych i wymienia wśród nich problemowe kupowanie, a wiele poradni leczenia uzależnień przyjmuje osoby, które kompulsywnie kupują. Psychiatra albo psycholog oceni problem w rozmowie, opierając się na objawach podobnych do tych opisanych wyżej.

Ile osób w Polsce ma problem z kupowaniem?

Objawy kompulsywnego kupowania ma 2,9% Polaków od 15 roku życia. Tak wynika z badania, które Fundacja CBOS przeprowadziła dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom w latach 2023-2024 na losowej próbie 3239 osób. Wcześniejsze edycje dawały 3,5% (2012), 4,1% (2015) i 3,7% (2019). Autorzy zaznaczają, że spadek może mieścić się w granicach błędu statystycznego. Badanie korzystało z testu przesiewowego, więc pokazuje, ile osób ma objawy, a nie ile ma postawioną diagnozę.

Źródło: CBOS dla KCPU, badanie 2023/2024, losowa próba 3239 osób od 15 roku życia.
GrupaOdsetek osób z objawami
Wszyscy od 15 roku życia2,9%
Kobiety4,0%
Mężczyźni1,7%
Osoby w wieku 18-24 lata8,2%
Kobiety w wieku 18-24 lata12,8%
Dziewczęta w wieku 15-17 lat11,5%
Osoby po 65 roku życia0,9%

W Polsce zakupoholizm dotyczy przede wszystkim kobiet: stanowią 71,9% osób z objawami. Ponad połowa osób z objawami (55,4%) nie skończyła 35 lat. Wśród osób z objawami częściej niż wśród pozostałych badanych są uczniowie i studenci, pracownicy biurowi i pracownicy usług.

W innych krajach wyniki bywają różne. W amerykańskim badaniu z 2006 roku objawy miało 5,8% dorosłych, kobiet i mężczyzn prawie tyle samo (6,0% i 5,5%). W badaniach klinicznych kobiety stanowią jednak około 80% uczestników (World Psychiatry, 2007). Autor przeglądu zwraca uwagę, że kobiety łatwiej przyznają się do zamiłowania do zakupów, a mężczyźni częściej mówią, że kolekcjonują. Przyczyny zakupoholizmu, w tym to, dlaczego częściej dotyka kobiet, opisujemy w tekście Zakupoholizm: skąd się bierze i dlaczego liczy się sam zakup.

Polacy traktują ten problem lżej niż inne uzależnienia. W tym samym badaniu ocenili zakupoholizm jako najmniej groźny z siedmiu badanych nałogów (średnio 5,41 w skali od 1 do 10), a tylko 8,9% uznało go za nałóg zagrażający życiu. Najrzadziej też zgadzali się, żeby leczyć go w ramach NFZ, choć to poparcie rośnie: z 3,10 w 2012 roku do 4,15 w 2024 roku w skali od 1 do 10. Takie nastawienie otoczenia nie ułatwia przyznania się do problemu.

Jakie są skutki zakupoholizmu?

Typowe skutki zakupoholizmu to długi, ukrywanie zakupów, kłótnie w domu oraz wstyd i poczucie winy. Eksperci wymieniają je wśród kryteriów rozpoznania, obok kłopotów w pracy i porzucania dawnych zainteresowań.

  • Pieniądze: debet, raty, pożyczki, zaległe rachunki, w skrajnych przypadkach upadłość. Co grozi przy dużych długach, kiedy komornik może zająć mieszkanie i gdzie dostać bezpłatną poradę prawną, piszemy w tekście Zakupoholiczka i długi: czy można stracić mieszkanie?
  • Relacje: zaniżanie cen, chowanie paczek, kupowanie w samotności, kłótnie z partnerem. Przegląd z 2007 roku wymienia terapię par jako pomoc wtedy, gdy kupowanie odbiło się na związku.
  • Zdrowie psychiczne: osoby z zakupoholizmem często mają też inne zaburzenia, a w ich rodzinach częściej występują depresja i uzależnienia.
Dane z małych badań klinicznych zebrane w przeglądzie w World Psychiatry (2007), stąd szerokie przedziały.
Zaburzenie współistniejąceJak często u osób z zakupoholizmem
Zaburzenia nastroju, np. depresja21-100%
Zaburzenia lękowe41-80%
Problemy z alkoholem lub innymi substancjami21-46%
Zaburzenia odżywiania8-35%
Inne zaburzenia kontroli impulsów21-40%

Badacze wiążą zakupoholizm także z większym ryzykiem konfliktów z prawem i prób samobójczych (Journal of Behavioral Addictions, 2016). Jeśli długi i wstyd sprawiają, że myślisz o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod numer alarmowy 112 albo pod 116 123, czynny całą dobę telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym.

Jak leczy się zakupoholizm?

Zakupoholizm leczy się przede wszystkim psychoterapią, a najlepiej przebadaną formą jest grupowa terapia poznawczo-behawioralna. Przegląd z 2023 roku objął 13 badań z lat 2000-2022. Terapia grupowa zmniejszała objawy, a ani leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, ani topiramat nie działały lepiej niż placebo. Autorzy podkreślają, że badań jest mało i są słabej jakości, a żadne nie dotyczyło kupowania w internecie.

Z alkoholu można zrezygnować całkiem, z kupowania nie. Dlatego celem terapii jest kupowanie pod kontrolą: z listą, w ramach budżetu, bez sięgania po zakupy, żeby poprawić sobie nastrój.

Na podstawie przeglądów badań z 2007, 2016 i 2023 roku.
Forma pomocyNa czym polegaCo wiadomo o skuteczności
Grupowa terapia poznawczo-behawioralnaZwykle 12 cotygodniowych spotkań: wiedza o mechanizmie kupowania, praca z myślami, które je napędzają, plan finansowy, ćwiczenia w sytuacjach wywołujących chęć zakupu, zadania domoweNajlepiej przebadana. Zmniejsza objawy, poprawa utrzymywała się pół roku po terapii, ale badania były małe
Terapia indywidualnaTen sam kierunek pracy, dopasowany do jednej osobyMniej badań. W największym z nich (97 osób, 12 sesji) nawrót w trakcie terapii miało 47,4% uczestników
LekiW badaniach sprawdzano leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, topiramat i memantynęW trzech badaniach porównujących lek z placebo (dwa z SSRI, jedno z topiramatem) leki nie działały lepiej niż placebo. Memantynę sprawdzano tylko bez grupy porównawczej. Lekarz może przepisać leki z powodu współistniejącej depresji albo lęku
Grupy samopomocowe, np. Anonimowi Dłużnicy (Debtors Anonymous)Spotkania na wzór AA dla osób z długami, prowadzone przez samych uczestnikówPrzeglądy badań leczenia ich nie obejmowały. Dają wzajemne wsparcie i zachętę
Poradnictwo finansowe i terapia parPlan spłaty długów, uporządkowanie budżetu, praca nad zaufaniem w związkuPrzydaje się obok psychoterapii. Sama kontrola nad pieniędzmi nie gasi myśli o zakupach

Nawroty zdarzają się często, dlatego po zakończeniu terapii przydaje się dalsze wsparcie, na przykład grupa samopomocowa albo spotkania kontrolne z terapeutą. Jeśli kupowaniu towarzyszy depresja, lęk albo picie, terapeuta i lekarz biorą je pod uwagę w planie leczenia. Co robić w chwili, gdy rośnie ochota na zakupy, i jakie grupy wsparcia są dostępne po polsku, opisujemy w tekście Anonimowi zakupoholicy i jak przestać kupować kompulsywnie.

Gdzie szukać pomocy w Polsce?

Pierwszy krok możesz zrobić bez wychodzenia z domu. Zadzwoń pod 801 889 880, czyli na Telefon Zaufania Uzależnienia Behawioralne, czynny codziennie od 17:00 do 22:00 (połączenie według cennika operatora). Na stronie uzaleznieniabehawioralne.pl, prowadzonej przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, znajdziesz wyszukiwarkę placówek i poradnię internetową, w której odpowiadają psycholog, psychoterapeuta uzależnień albo prawnik.

  • Poradnia leczenia uzależnień. Wiele poradni przyjmuje osoby z problemowym kupowaniem. Na NFZ nie potrzebujesz do niej skierowania.
  • Informator KCPU. Najpełniejszą listę ma informator Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (stan na grudzień 2023 roku). Opisuje 221 placówek i przy każdej podaje, czy leczy problemowe kupowanie, czy ma kontrakt z NFZ i czy pomoc jest płatna. Placówki są ułożone według województw i miejscowości, więc szybko sprawdzisz, co działa w Łodzi, w Katowicach albo bliżej twojego domu. Dane pochodzą od samych placówek, więc przed wizytą zadzwoń i potwierdź termin.
  • Leczenie całodobowe. Pomoc przy problemowym kupowaniu deklarują 24 z 35 oddziałów i ośrodków całodobowych z informatora. Wszystkie 24 mają kontrakt z NFZ i leczą bezpłatnie (część z nich tylko osoby ubezpieczone). Na leczenie stacjonarne na NFZ potrzebujesz skierowania od lekarza.
  • Punkt informacyjno-konsultacyjny w gminie. Wiele gmin prowadzi punkty, w których można bezpłatnie porozmawiać z psychologiem albo prawnikiem. Zapytaj w urzędzie gminy, miasta lub dzielnicy.

Czym różni się leczenie w publicznej poradni od leczenia prywatnego, ile się czeka i ile to kosztuje, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Co możemy zaproponować w naszym ośrodku?

Centrum Terapii Kobiet to prywatny ośrodek stacjonarny w Międzyrzeczu Górnym, do którego przyjmujemy wyłącznie kobiety. Leczymy uzależnienie od alkoholu, leków i narkotyków w programach trwających 2, 4 lub 6 tygodni, a depresję, jeśli towarzyszy uzależnieniu, leczymy w tym samym pobycie. Osobnego programu leczenia zakupoholizmu nie prowadzimy.

Jeśli kupujesz kompulsywnie, a do tego pijesz albo sięgasz po leki uspokajające, możesz zgłosić się do nas z tym uzależnieniem. W badaniach klinicznych od 21 do 46% osób z zakupoholizmem miało też problem z alkoholem lub innymi substancjami (World Psychiatry, 2007). Programy terapii uzależnień trwające 2, 4 i 6 tygodni zaczynają się od diagnozy, którą stawia lekarz psychiatra, i od diagnozy psychologicznej podłoża problemów i przeżytych traum. W pierwszej rozmowie powiedz nam o wszystkim, co cię niepokoi, także o kupowaniu.

Jeśli problemem jest samo kupowanie, bez picia czy leków, pobyt w ośrodku odwykowym prawdopodobnie nie jest tym, czego potrzebujesz. Lepsza będzie regularna psychoterapia ambulatoryjna. Możesz umówić u nas pojedynczą konsultację z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł), żeby się zorientować, gdzie szukać dalej. Skierowanie do nas nie jest potrzebne. Zadzwoń pod +48 735 469 430, codziennie od 8:00 do 20:00, albo napisz przez formularz na stronie kontakt.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zakupoholizm to choroba?
Zakupoholizm, czyli kompulsywne kupowanie, nie ma jeszcze osobnej diagnozy w klasyfikacjach chorób. W klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia jest podany jako przykład innych określonych zaburzeń kontroli impulsów (kod 6C7Y), a w badaniu z 2021 roku 82% ekspertów uznało go za odrębne zaburzenie psychiczne. Podstawą leczenia jest psychoterapia, a najlepiej przebadana jest grupowa terapia poznawczo-behawioralna.
Jak leczyć zakupoholizm?
Najlepiej przebadana jest grupowa terapia poznawczo-behawioralna, w badaniach zwykle 12 cotygodniowych spotkań. Uczy rozpoznawać sytuacje, które wywołują chęć kupowania, zmieniać myśli, które ją napędzają, i planować wydatki. Uzupełnieniem są grupy samopomocowe, poradnictwo finansowe i terapia par.
Czy są leki na zakupoholizm?
Nie ma leku o udowodnionym działaniu na zakupoholizm. W badaniach z grupą placebo leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI i topiramat nie działały lepiej niż placebo. Lekarz może przepisać leki z powodu depresji albo lęku, które często towarzyszą kompulsywnemu kupowaniu.
Czy leczenie zakupoholizmu jest na NFZ?
Tak, w wielu miejscach. Informator Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom z 2023 roku wymienia poradnie i oddziały, które bezpłatnie leczą problemowe kupowanie, w tym 24 placówki całodobowe z kontraktem NFZ. Do poradni leczenia uzależnień nie potrzebujesz skierowania, na oddział całodobowy potrzebne jest skierowanie od lekarza. NFZ czy prywatnie: porównanie
Kim jest zakupoholiczka?
Zakupoholiczka to potoczne określenie kobiety, która straciła kontrolę nad kupowaniem: kupuje, żeby poprawić sobie nastrój, i nie przestaje mimo długów i kłótni. W Polsce objawy kompulsywnego kupowania ma 4,0% kobiet i 1,7% mężczyzn od 15 roku życia (badanie CBOS dla KCPU, 2024).
Czy zakupoholizm można wyleczyć?
Objawy można zmniejszyć. W badaniach grupowej terapii poznawczo-behawioralnej poprawa utrzymywała się jeszcze pół roku po jej zakończeniu. Nawroty są jednak częste, dlatego po terapii przydaje się dalsze wsparcie, na przykład spotkania kontrolne z terapeutą albo grupa wsparcia.
Czy leczenie oznacza całkowity zakaz kupowania?
Nie. Z alkoholu można zrezygnować całkiem, z kupowania nie, dlatego terapia uczy kupować pod kontrolą: z listą, w ramach budżetu i bez sięgania po zakupy, żeby poprawić sobie nastrój.

Źródła

  1. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, badanie CBOS. Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych, edycja 2023/2024 (rozdział 4: Zakupy, rozdział 5: Społeczna percepcja problemu uzależnień), 2024.
  2. Journal of Behavioral Addictions. Proposed diagnostic criteria for compulsive buying-shopping disorder: A Delphi expert consensus study (A. Müller i in.), 2021.
  3. World Psychiatry. A review of compulsive buying disorder (D.W. Black), 2007.
  4. Journal of Behavioral Addictions. Update on treatment studies for compulsive buying-shopping disorder: A systematic review (A. Müller i in.), 2023.
  5. Journal of Behavioral Addictions. Treatments for compulsive buying: A systematic review of the quality, effectiveness and progression of the outcome evidence (Hague, Hall, Kellett), 2016.
  6. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Informator o placówkach udzielających pomocy w zakresie uzależnień behawioralnych, IV edycja, 2023.
  7. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Uzależnienia behawioralne: baza placówek, Telefon Zaufania 801 889 880 i poradnia internetowa.
  8. pacjent.gov.pl. Skierowanie na leczenie.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania