
Zakupoholizm: kiedy kupowanie to uzależnienie i jak je leczyć
Zakupoholizm, czyli kompulsywne kupowanie (dawniej oniomania, potocznie mania zakupów), to utrata kontroli nad kupowaniem. Kupujesz, żeby zmienić nastrój albo rozładować napięcie, nie umiesz przestać i kupujesz dalej, chociaż przybywa długów, kłótni i wstydu. Kupowanie staje się uzależnieniem, gdy kupujesz głównie po to, żeby poczuć się inaczej, tracisz nad tym kontrolę i nie przestajesz mimo szkód, które sama widzisz.
W Polsce objawy kompulsywnego kupowania ma 2,9% osób od 15 roku życia, a kobiety ponad dwa razy częściej niż mężczyźni (badanie CBOS dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, 2024). Poniżej wyjaśniamy, gdzie przebiega granica między lubieniem zakupów a nałogiem, czy zakupoholizm jest chorobą, jak się go leczy i gdzie w Polsce szukać pomocy, także bezpłatnej.
Czym jest zakupoholizm?
Zakupoholizm to zaburzenie, w którym myśli o zakupach i samo kupowanie wymykają się spod kontroli i zaczynają szkodzić. W badaniach naukowych nazywa się je kompulsywnym kupowaniem. Psychiatrzy opisywali je już na początku XX wieku pod nazwą oniomania (World Psychiatry, 2007).
Dla osoby z zakupoholizmem liczy się przede wszystkim samo kupowanie, a kupiona rzecz często ma drugorzędne znaczenie. Liczą się myśli o zakupie, napięcie przed nim, emocje w sklepie i ulga, która przychodzi zaraz po zapłaceniu. Po uldze często pojawia się rozczarowanie sobą. Kupione rzeczy zostają w opakowaniu, wiszą w szafie z metką albo wracają do sklepu.
Kupować kompulsywnie można wszędzie. W polskim badaniu z 2024 roku osoby z objawami częściej niż pozostali robiły zakupy w sklepach poza galeriami handlowymi, w second-handach, na platformach ogłoszeniowych i w sklepach internetowych. Sklepy internetowe są otwarte o każdej porze dnia i nocy.
Kiedy kupowanie staje się uzależnieniem?
Kupowanie staje się uzależnieniem, kiedy łączą się trzy rzeczy: kupujesz, żeby zmienić nastrój, tracisz kontrolę nad tym, ile kupujesz i wydajesz, a mimo szkód nie przestajesz. Tak wynika z propozycji kryteriów, które w 2021 roku uzgodnił panel ponad stu ekspertów z kilkudziesięciu krajów (Journal of Behavioral Addictions). Na liście są też natrętne myśli o zakupach, kupowanie rzeczy, których nie używasz, oraz niepokój i rozdrażnienie, kiedy próbujesz przestać.
Eksperci nie ustalili, jak długo objawy muszą trwać. Ponad połowa tych, którzy odpowiedzieli na to pytanie, wskazała pół roku. Uzgodnili za to dwa wyjątki. Jeśli fale kupowania pojawiają się tylko w czasie manii lub hipomanii, na przykład w chorobie afektywnej dwubiegunowej, są objawem tamtej choroby. To samo dotyczy kupowania, które lepiej wyjaśnia inne zaburzenie psychiczne albo choroba somatyczna. Dlatego nagła zmiana u kogoś, kto przez lata rozsądnie gospodarował pieniędzmi, to powód, żeby najpierw porozmawiać z psychiatrą.
Tabela pomaga ocenić, w którym miejscu jesteś. Ten podział jest praktyczny i nie zastąpi diagnozy.
| Co sprawdzasz | Zakupy dla przyjemności | Sygnał ostrzegawczy | Zakupoholizm |
|---|---|---|---|
| Po co kupujesz | Potrzebujesz rzeczy albo ci się podoba | Coraz częściej kupujesz po trudnym dniu, żeby się pocieszyć | Kupujesz głównie dla ulgi albo ekscytacji |
| Kontrola | Odkładasz zakup bez trudu | Zdarza ci się kupić więcej, niż planowałaś | Postanowienia nie wytrzymują, wydajesz więcej, niż cię stać |
| Co dzieje się z rzeczami | Używasz ich | Część leży nieużywana | Paczki zostają nierozpakowane, ubrania wiszą z metkami |
| Pieniądze i bliscy | Mieścisz się w budżecie i nie ukrywasz zakupów | Zdarza ci się zaniżyć cenę albo schować paczkę | Debet, raty, pożyczki, kłamstwa i kłótnie w domu |
| Co zrobić | Nic nie musisz zmieniać | Przez miesiąc zapisuj, kiedy i po co kupujesz | Porozmawiaj z terapeutą uzależnień albo psychologiem |
Uzależnienie napędza się samo. Smutek, złość, nuda albo napięcie popychają do zakupu, zakup daje krótką ulgę, a po niej przychodzą wstyd i lęk o pieniądze, które znów podnoszą napięcie. Z czasem kupowanie może się nasilać, mimo że szkód przybywa. Cztery etapy tego cyklu opisujemy w tekście Fazy zakupoholizmu, a pełną listę objawów i krótki test do samooceny we wpisie Jak rozpoznać zakupoholizm.
Czy zakupoholizm to choroba?
Zakupoholizm jest uznanym problemem zdrowotnym, który się leczy, ale nie ma jeszcze własnej diagnozy w oficjalnych klasyfikacjach chorób. Brak osobnego kodu nie zamyka drogi do leczenia.
- ICD-10, wciąż stosowana w Polsce (pełne przejście na ICD-11 zaplanowano do końca 2026 roku), zalicza do uzależnień behawioralnych tylko patologiczny hazard (informator KCPU, 2023).
- ICD-11, nowa klasyfikacja WHO, wymienia wśród zaburzeń spowodowanych nałogowymi zachowaniami tylko hazard i granie. W narzędziu do kodowania ICD-11 kompulsywne kupowanie jest podane jako przykład „innych określonych zaburzeń kontroli impulsów” (kod 6C7Y).
- DSM-5, amerykański podręcznik diagnostyczny, nie wyodrębnia go jako osobnego zaburzenia.
Specjaliści chcą to zmienić. W badaniu z 2021 roku 82% ekspertów z panelu uznało kompulsywne kupowanie za odrębne zaburzenie psychiczne, a około trzech czwartych uważało, że należy je zaliczyć do zaburzeń spowodowanych nałogowymi zachowaniami. Informator Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom przyjmuje szersze rozumienie uzależnień behawioralnych i wymienia wśród nich problemowe kupowanie, a wiele poradni leczenia uzależnień przyjmuje osoby, które kompulsywnie kupują. Psychiatra albo psycholog oceni problem w rozmowie, opierając się na objawach podobnych do tych opisanych wyżej.
Ile osób w Polsce ma problem z kupowaniem?
Objawy kompulsywnego kupowania ma 2,9% Polaków od 15 roku życia. Tak wynika z badania, które Fundacja CBOS przeprowadziła dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom w latach 2023-2024 na losowej próbie 3239 osób. Wcześniejsze edycje dawały 3,5% (2012), 4,1% (2015) i 3,7% (2019). Autorzy zaznaczają, że spadek może mieścić się w granicach błędu statystycznego. Badanie korzystało z testu przesiewowego, więc pokazuje, ile osób ma objawy, a nie ile ma postawioną diagnozę.
| Grupa | Odsetek osób z objawami |
|---|---|
| Wszyscy od 15 roku życia | 2,9% |
| Kobiety | 4,0% |
| Mężczyźni | 1,7% |
| Osoby w wieku 18-24 lata | 8,2% |
| Kobiety w wieku 18-24 lata | 12,8% |
| Dziewczęta w wieku 15-17 lat | 11,5% |
| Osoby po 65 roku życia | 0,9% |
W Polsce zakupoholizm dotyczy przede wszystkim kobiet: stanowią 71,9% osób z objawami. Ponad połowa osób z objawami (55,4%) nie skończyła 35 lat. Wśród osób z objawami częściej niż wśród pozostałych badanych są uczniowie i studenci, pracownicy biurowi i pracownicy usług.
W innych krajach wyniki bywają różne. W amerykańskim badaniu z 2006 roku objawy miało 5,8% dorosłych, kobiet i mężczyzn prawie tyle samo (6,0% i 5,5%). W badaniach klinicznych kobiety stanowią jednak około 80% uczestników (World Psychiatry, 2007). Autor przeglądu zwraca uwagę, że kobiety łatwiej przyznają się do zamiłowania do zakupów, a mężczyźni częściej mówią, że kolekcjonują. Przyczyny zakupoholizmu, w tym to, dlaczego częściej dotyka kobiet, opisujemy w tekście Zakupoholizm: skąd się bierze i dlaczego liczy się sam zakup.
Polacy traktują ten problem lżej niż inne uzależnienia. W tym samym badaniu ocenili zakupoholizm jako najmniej groźny z siedmiu badanych nałogów (średnio 5,41 w skali od 1 do 10), a tylko 8,9% uznało go za nałóg zagrażający życiu. Najrzadziej też zgadzali się, żeby leczyć go w ramach NFZ, choć to poparcie rośnie: z 3,10 w 2012 roku do 4,15 w 2024 roku w skali od 1 do 10. Takie nastawienie otoczenia nie ułatwia przyznania się do problemu.
Jakie są skutki zakupoholizmu?
Typowe skutki zakupoholizmu to długi, ukrywanie zakupów, kłótnie w domu oraz wstyd i poczucie winy. Eksperci wymieniają je wśród kryteriów rozpoznania, obok kłopotów w pracy i porzucania dawnych zainteresowań.
- Pieniądze: debet, raty, pożyczki, zaległe rachunki, w skrajnych przypadkach upadłość. Co grozi przy dużych długach, kiedy komornik może zająć mieszkanie i gdzie dostać bezpłatną poradę prawną, piszemy w tekście Zakupoholiczka i długi: czy można stracić mieszkanie?
- Relacje: zaniżanie cen, chowanie paczek, kupowanie w samotności, kłótnie z partnerem. Przegląd z 2007 roku wymienia terapię par jako pomoc wtedy, gdy kupowanie odbiło się na związku.
- Zdrowie psychiczne: osoby z zakupoholizmem często mają też inne zaburzenia, a w ich rodzinach częściej występują depresja i uzależnienia.
| Zaburzenie współistniejące | Jak często u osób z zakupoholizmem |
|---|---|
| Zaburzenia nastroju, np. depresja | 21-100% |
| Zaburzenia lękowe | 41-80% |
| Problemy z alkoholem lub innymi substancjami | 21-46% |
| Zaburzenia odżywiania | 8-35% |
| Inne zaburzenia kontroli impulsów | 21-40% |
Badacze wiążą zakupoholizm także z większym ryzykiem konfliktów z prawem i prób samobójczych (Journal of Behavioral Addictions, 2016). Jeśli długi i wstyd sprawiają, że myślisz o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod numer alarmowy 112 albo pod 116 123, czynny całą dobę telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym.
Jak leczy się zakupoholizm?
Zakupoholizm leczy się przede wszystkim psychoterapią, a najlepiej przebadaną formą jest grupowa terapia poznawczo-behawioralna. Przegląd z 2023 roku objął 13 badań z lat 2000-2022. Terapia grupowa zmniejszała objawy, a ani leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, ani topiramat nie działały lepiej niż placebo. Autorzy podkreślają, że badań jest mało i są słabej jakości, a żadne nie dotyczyło kupowania w internecie.
Z alkoholu można zrezygnować całkiem, z kupowania nie. Dlatego celem terapii jest kupowanie pod kontrolą: z listą, w ramach budżetu, bez sięgania po zakupy, żeby poprawić sobie nastrój.
| Forma pomocy | Na czym polega | Co wiadomo o skuteczności |
|---|---|---|
| Grupowa terapia poznawczo-behawioralna | Zwykle 12 cotygodniowych spotkań: wiedza o mechanizmie kupowania, praca z myślami, które je napędzają, plan finansowy, ćwiczenia w sytuacjach wywołujących chęć zakupu, zadania domowe | Najlepiej przebadana. Zmniejsza objawy, poprawa utrzymywała się pół roku po terapii, ale badania były małe |
| Terapia indywidualna | Ten sam kierunek pracy, dopasowany do jednej osoby | Mniej badań. W największym z nich (97 osób, 12 sesji) nawrót w trakcie terapii miało 47,4% uczestników |
| Leki | W badaniach sprawdzano leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, topiramat i memantynę | W trzech badaniach porównujących lek z placebo (dwa z SSRI, jedno z topiramatem) leki nie działały lepiej niż placebo. Memantynę sprawdzano tylko bez grupy porównawczej. Lekarz może przepisać leki z powodu współistniejącej depresji albo lęku |
| Grupy samopomocowe, np. Anonimowi Dłużnicy (Debtors Anonymous) | Spotkania na wzór AA dla osób z długami, prowadzone przez samych uczestników | Przeglądy badań leczenia ich nie obejmowały. Dają wzajemne wsparcie i zachętę |
| Poradnictwo finansowe i terapia par | Plan spłaty długów, uporządkowanie budżetu, praca nad zaufaniem w związku | Przydaje się obok psychoterapii. Sama kontrola nad pieniędzmi nie gasi myśli o zakupach |
Nawroty zdarzają się często, dlatego po zakończeniu terapii przydaje się dalsze wsparcie, na przykład grupa samopomocowa albo spotkania kontrolne z terapeutą. Jeśli kupowaniu towarzyszy depresja, lęk albo picie, terapeuta i lekarz biorą je pod uwagę w planie leczenia. Co robić w chwili, gdy rośnie ochota na zakupy, i jakie grupy wsparcia są dostępne po polsku, opisujemy w tekście Anonimowi zakupoholicy i jak przestać kupować kompulsywnie.
Gdzie szukać pomocy w Polsce?
Pierwszy krok możesz zrobić bez wychodzenia z domu. Zadzwoń pod 801 889 880, czyli na Telefon Zaufania Uzależnienia Behawioralne, czynny codziennie od 17:00 do 22:00 (połączenie według cennika operatora). Na stronie uzaleznieniabehawioralne.pl, prowadzonej przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, znajdziesz wyszukiwarkę placówek i poradnię internetową, w której odpowiadają psycholog, psychoterapeuta uzależnień albo prawnik.
- Poradnia leczenia uzależnień. Wiele poradni przyjmuje osoby z problemowym kupowaniem. Na NFZ nie potrzebujesz do niej skierowania.
- Informator KCPU. Najpełniejszą listę ma informator Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (stan na grudzień 2023 roku). Opisuje 221 placówek i przy każdej podaje, czy leczy problemowe kupowanie, czy ma kontrakt z NFZ i czy pomoc jest płatna. Placówki są ułożone według województw i miejscowości, więc szybko sprawdzisz, co działa w Łodzi, w Katowicach albo bliżej twojego domu. Dane pochodzą od samych placówek, więc przed wizytą zadzwoń i potwierdź termin.
- Leczenie całodobowe. Pomoc przy problemowym kupowaniu deklarują 24 z 35 oddziałów i ośrodków całodobowych z informatora. Wszystkie 24 mają kontrakt z NFZ i leczą bezpłatnie (część z nich tylko osoby ubezpieczone). Na leczenie stacjonarne na NFZ potrzebujesz skierowania od lekarza.
- Punkt informacyjno-konsultacyjny w gminie. Wiele gmin prowadzi punkty, w których można bezpłatnie porozmawiać z psychologiem albo prawnikiem. Zapytaj w urzędzie gminy, miasta lub dzielnicy.
Czym różni się leczenie w publicznej poradni od leczenia prywatnego, ile się czeka i ile to kosztuje, opisujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.
Co możemy zaproponować w naszym ośrodku?
Centrum Terapii Kobiet to prywatny ośrodek stacjonarny w Międzyrzeczu Górnym, do którego przyjmujemy wyłącznie kobiety. Leczymy uzależnienie od alkoholu, leków i narkotyków w programach trwających 2, 4 lub 6 tygodni, a depresję, jeśli towarzyszy uzależnieniu, leczymy w tym samym pobycie. Osobnego programu leczenia zakupoholizmu nie prowadzimy.
Jeśli kupujesz kompulsywnie, a do tego pijesz albo sięgasz po leki uspokajające, możesz zgłosić się do nas z tym uzależnieniem. W badaniach klinicznych od 21 do 46% osób z zakupoholizmem miało też problem z alkoholem lub innymi substancjami (World Psychiatry, 2007). Programy terapii uzależnień trwające 2, 4 i 6 tygodni zaczynają się od diagnozy, którą stawia lekarz psychiatra, i od diagnozy psychologicznej podłoża problemów i przeżytych traum. W pierwszej rozmowie powiedz nam o wszystkim, co cię niepokoi, także o kupowaniu.
Jeśli problemem jest samo kupowanie, bez picia czy leków, pobyt w ośrodku odwykowym prawdopodobnie nie jest tym, czego potrzebujesz. Lepsza będzie regularna psychoterapia ambulatoryjna. Możesz umówić u nas pojedynczą konsultację z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł), żeby się zorientować, gdzie szukać dalej. Skierowanie do nas nie jest potrzebne. Zadzwoń pod +48 735 469 430, codziennie od 8:00 do 20:00, albo napisz przez formularz na stronie kontakt.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zakupoholizm to choroba?
Jak leczyć zakupoholizm?
Czy są leki na zakupoholizm?
Czy leczenie zakupoholizmu jest na NFZ?
Kim jest zakupoholiczka?
Czy zakupoholizm można wyleczyć?
Czy leczenie oznacza całkowity zakaz kupowania?
Źródła
- Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, badanie CBOS. Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych, edycja 2023/2024 (rozdział 4: Zakupy, rozdział 5: Społeczna percepcja problemu uzależnień), 2024.
- Journal of Behavioral Addictions. Proposed diagnostic criteria for compulsive buying-shopping disorder: A Delphi expert consensus study (A. Müller i in.), 2021.
- World Psychiatry. A review of compulsive buying disorder (D.W. Black), 2007.
- Journal of Behavioral Addictions. Update on treatment studies for compulsive buying-shopping disorder: A systematic review (A. Müller i in.), 2023.
- Journal of Behavioral Addictions. Treatments for compulsive buying: A systematic review of the quality, effectiveness and progression of the outcome evidence (Hague, Hall, Kellett), 2016.
- Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Informator o placówkach udzielających pomocy w zakresie uzależnień behawioralnych, IV edycja, 2023.
- Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Uzależnienia behawioralne: baza placówek, Telefon Zaufania 801 889 880 i poradnia internetowa.
- pacjent.gov.pl. Skierowanie na leczenie.
Powiązane artykuły

Alkoholizm kobiet ·
Piję, bo... Dlaczego kobiety piją alkohol

Zakupoholizm ·
Zakupoholiczka i długi: czy można stracić mieszkanie?

Zakupoholizm ·

