Krok 8 AA: jak zrobić listę krzywd. Tabela i pytania

Krok 8 AA brzmi: „Zrobiliśmy listę wszystkich osób, które skrzywdziliśmy i staliśmy się gotowi zadośćuczynić im wszystkim”. Składa się z dwóch zadań. Spisujesz ludzi, którym twoje picie i zachowanie zaszkodziły, a potem dochodzisz do zgody na to, żeby te szkody naprawić. Do nikogo jeszcze nie idziesz i nikogo nie przepraszasz, bo to należy do kroku 9.

Poniżej opisujemy, co literatura AA uznaje za krzywdę, jak zrobić listę krok po kroku, jak może wyglądać tabela, kogo na nią wpisać i co zrobić, gdy gotowości brakuje. Osobno piszemy o dwóch pułapkach tego kroku: postawie męczennicy i wybielaniu.

Krok 8 AA w skrócie

Krok 8 jest przygotowaniem. Książka „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” opisuje kroki 8 i 9 jako parę, która dotyczy relacji z ludźmi: najpierw patrzysz wstecz i szukasz, gdzie zawiniłaś, potem próbujesz naprawić szkody.

Co znaczy treść kroku ósmego

Krok ósmy wymaga dwóch rzeczy: listy i decyzji. Każda część zdania coś do tego dodaje.

• „Zrobiliśmy listę” oznacza listę na papierze. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” wspomina o ołówku, który przy pisaniu czasem się zatrzymuje, a Wielka Księga zakłada, że listę masz już z inwentury w kroku 4.
• „Wszystkich osób” obejmuje ludzi spoza domu, osoby, które o krzywdzie nie wiedzą, i te, którym dziś nie da się nic wynagrodzić. Książka prosi o przegląd dokładny i wyczerpujący, nawet jeśli część zadośćuczynień trzeba będzie odłożyć albo okażą się niemożliwe.
• „Które skrzywdziliśmy” kieruje uwagę na twoje zachowanie. To, co zrobili inni, zostaje poza listą.
• „Staliśmy się gotowi” opisuje zmianę, która zajmuje czas. Wielka Księga radzi, żeby o gotowość prosić tak długo, aż przyjdzie.
• „Im wszystkim” znaczy, że gotowość ma objąć także osoby, których nie lubisz albo które same ci zaszkodziły. O tym, czy i jak się z nimi skontaktować, decydujesz dopiero w kroku 9.

Inwentura z kroku 4 patrzyła na ciebie: na urazy, lęki i wady. Krok 8 patrzy na skutki, które poniosły inne osoby. Książka przyznaje, że część tej pracy masz już za sobą, i prosi, żeby teraz zdwoić wysiłek i sprawdzić, ilu ludzi zraniłaś i w jaki sposób.

Kroki 8 i 9 bywają mylone, bo oba mówią o zadośćuczynieniu. Różnią się tym, co robisz i z kim.

Jak rozmawiać, kiedy się wstrzymać i co z osobami zmarłymi, opisujemy we wpisie o kroku 9.

Co jest krzywdą w kroku 8

Krzywdą jest według „Dwunastu Kroków i Dwunastu Tradycji” każda szkoda fizyczna, psychiczna, emocjonalna albo duchowa, którą wyrządziłaś drugiej osobie. Książka tłumaczy, że takie szkody powstają, gdy instynkty ludzi zderzają się ze sobą. Najpierw wymienia zachowania rażące, a potem subtelniejsze, które jej zdaniem bywają równie dotkliwe.

Książka pisze, że kłamstwo i oszustwo odbierają ludziom oprócz dóbr materialnych także poczucie bezpieczeństwa i spokój. Przy krzywdach finansowych zapisz więc obie rzeczy: kwotę i to, co stało się z zaufaniem.

Osobno książka opisuje przekonanie „piciem krzywdziłam tylko siebie”: rachunki były zapłacone, w domu piło się rzadko, do pracy zwykle się przychodziło, a o piciu mało kto wiedział. Nazywa je skutkiem celowego zapominania i radzi uczciwie przyjrzeć się swoim motywom i zachowaniom. Jeśli piłaś w ukryciu i przez lata pilnowałaś, żeby dom działał bez zarzutu, to przekonanie może być ci bliskie. Rozmowa ze sponsorką pomaga sprawdzić, jak ten czas wyglądał z perspektywy bliskich.

Jak zrobić listę w kroku 8

Listę robisz na piśmie, z pomocą sponsorki albo terapeutki, i zaczynasz od inwentury z kroku 4. Literatura AA nie podaje jednego wzoru. Poniższą kolejność ułożyliśmy na podstawie wskazówek z obu książek AA.

1. Umów się ze sponsorką albo terapeutką i ustalcie, kiedy omówicie listę. Druga osoba pomaga zauważyć, gdzie przesadzasz, a gdzie coś pomijasz.
2. Wyjmij inwenturę z kroku 4. Według Wielkiej Księgi lista osób skrzywdzonych powstaje już przy inwenturze. Przepisz z niej osoby, przy których zapisałaś swój udział.
3. Zacznij od najbliższych. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” zauważa, że osoby najbliższe i najmocniej zranione wskazać najłatwiej.
4. Cofaj się rok po roku, tak daleko, jak sięga pamięć. Możesz iść po kolei przez miejsca: dom rodzinny, szkoła, każda praca, każdy związek.
5. Przy każdej osobie zapisz, co zrobiłaś albo czego nie zrobiłaś, i jak to na nią wpłynęło. Pisz o zachowaniach: „skłamałam, że jestem chora” zamiast „byłam okropna”.
6. Zostaw na liście także te osoby, którym dziś nie możesz nic wynagrodzić. O formie zadośćuczynienia zdecydujesz w kroku 9.
7. Przy każdej osobie zaznacz, czy jesteś gotowa: tak, jeszcze nie, nie wiem.
8. Przeczytaj listę sponsorce albo terapeutce. Razem sprawdzacie, czy kogoś nie brakuje i czy nie ma na niej osób, których nie skrzywdziłaś.

Książka prosi o listę wyczerpującą, ale pamięć wraca stopniowo. Jeśli po czasie przypomnisz sobie kolejną osobę, dopisujesz ją. Ile trwa praca z krokami, opisujemy w tekście o programie 12 kroków.

Tabela do kroku 8

Tabela do kroku 8 może mieć pięć kolumn: kogo skrzywdziłam, co zrobiłam albo czego nie zrobiłam, jak to na nią wpłynęło, czy jestem gotowa i uwagi do kroku 9. Literatura AA nie podaje wzoru takiej tabeli, inaczej niż przy kroku 4, gdzie Wielka Księga pokazuje przykład. Ten układ jest nasz. Dwie pierwsze kolumny odpowiadają temu, o co pyta „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji”: kogo zraniłam i w jaki sposób.

W drugiej kolumnie zapisujesz fakty, bez ocen i bez tłumaczenia się. W trzeciej próbujesz spojrzeć na sprawę oczami drugiej osoby. Jeśli nie wiesz, jak to na nią wpłynęło, postaw znak zapytania i nie zgaduj.

Czwarta kolumna jest sednem kroku. Pokazuje, przy kim gotowość już jest, a gdzie trzeba jeszcze popracować. Odpowiedź „jeszcze nie” mówi ci, od czego zacząć rozmowę ze sponsorką. Ostatnia kolumna to luźne notatki. Decyzje o tym, komu i jak zadośćuczynić, zapadają w kroku 9.

Kogo wpisać na listę, a kogo nie

Na listę wpisujesz każdą osobę, której zaszkodziło twoje zachowanie, bez względu na to, czy zadośćuczynienie wydaje się dziś możliwe. Kilka sytuacji budzi najwięcej wątpliwości.

• Osoby, które same ci zaszkodziły. Wpisujesz je, jeśli ty też je skrzywdziłaś, i piszesz tylko o swojej części. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” zauważa, że w takich relacjach najłatwiej skupić się na cudzej winie, żeby nie patrzeć na własną.
• Osoby, które nie wiedzą, że je skrzywdziłaś. Wpisujesz. Książka wymienia takie osoby wprost. To, czy im o tym powiesz, rozstrzyga krok 9, w którym obowiązuje zasada, żeby nikogo nie zranić.
• Osoby zmarłe i takie, z którymi nie masz kontaktu. Wpisujesz. Przegląd ma być wyczerpujący, nawet gdy bezpośrednie zadośćuczynienie jest niemożliwe.
• Wierzyciele i instytucje. Wpisujesz bank, pracodawcę czy wynajmującego, jeśli masz wobec nich długi. Wielka Księga poświęca długom osobny fragment przy kroku 9.
• Ty sama. Krok mówi o innych ludziach, więc literatura AA nie umieszcza cię na liście. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” przyznaje jednak, że krzywda emocjonalna, którą wyrządziłaś sobie, bywa większa niż ta wyrządzona innym. Możesz dopisać siebie na końcu. O zadośćuczynieniu sobie piszemy we wpisie o kroku 9.
• Osoby, wobec których czujesz się winna, choć ich nie skrzywdziłaś. Nie wpisujesz. Poczucie winy za to, że zachorowałaś, za cudze picie albo za to, co ktoś zrobił tobie, nie jest krzywdą wyrządzoną drugiej osobie.

Osobna sprawa to przemoc. Jeśli ktoś cię bił, poniżał albo wykorzystał, to on skrzywdził ciebie. Nie trafia na twoją listę dlatego, że się broniłaś, odeszłaś albo komuś o tym powiedziałaś. Za przemoc odpowiada ten, kto ją stosuje. Jeśli w tej relacji zrobiłaś coś, co chcesz naprawić, omów to z terapeutką, zanim cokolwiek zapiszesz. Gotowość z kroku 8 nie zobowiązuje cię do kontaktu z tą osobą. O tym, jak przeżyta krzywda łączy się z piciem, piszemy w tekście Trauma a uzależnienie u kobiet.

Jeśli doświadczasz przemocy teraz, zadzwoń do „Niebieskiej Linii”: 800 120 002. Telefon jest bezpłatny i czynny całą dobę.

Skąd wziąć gotowość do zadośćuczynienia

Gotowość przychodzi stopniowo i nie musi objąć wszystkich osób naraz. Wielka Księga radzi, żeby prosić o nią tak długo, aż się pojawi, i przypomina o decyzji z początku programu: zrobić wszystko, co trzeba, żeby przestać pić. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” opisuje trzy przeszkody.

Pierwsza to uraza. Kiedy myślisz o zepsutej relacji, uwaga ucieka do tego, co zrobiła druga osoba, a jej wina staje się wygodnym powodem, żeby o własnej zapomnieć. Książka odpowiada na to przebaczeniem: skoro prosisz o wybaczenie dla siebie, zacznij od wybaczenia innym. Przypomina też, że twoje picie często pogarszało zachowanie ludzi wokół.

Przebaczenie rozumiemy tu jako coś, co dzieje się w tobie. Odkładasz chęć odwetu i przestajesz wracać do listy cudzych win. Nie wymaga to kontaktu ani pojednania i nie oznacza uznania, że nic się nie stało.

W polskim badaniu 112 osób leczonych z powodu uzależnienia od alkoholu na oddziałach dziennych 11 ośrodków terapii uzależnień (56 kobiet i 56 mężczyzn) kobiety zaczynały terapię z niższą niż mężczyźni gotowością do wybaczania innym. Po 5-7 tygodniach leczenia ta gotowość u kobiet wzrosła, a u mężczyzn się nie zmieniła (Charzyńska, 2015). Jeśli na początku trzeźwienia wybaczanie przychodzi ci trudno, ten wynik sugeruje, że w trakcie leczenia może się to zmienić.

Druga przeszkoda to lęk połączony z dumą. Książka opisuje wstrząs, jaki wywołuje myśl, że trzeba będzie stanąć przed skrzywdzoną osobą i przyznać się do wszystkiego. Pomaga rozdzielenie obu kroków: dziś tylko piszesz, a listy nie zobaczy nikt poza sponsorką albo terapeutką.

Trzecia to przekonanie, że picie szkodziło wyłącznie tobie. Opisaliśmy je wyżej, przy rodzajach krzywd.

Gotowość nie oznacza braku strachu. Możesz bać się rozmowy i jednocześnie chcieć ją odbyć. Przy osobach z odpowiedzią „jeszcze nie” zapisz, co cię zatrzymuje: uraza, wstyd, strach przed reakcją czy pieniądze, których nie masz. Każda z tych przyczyn wymaga czegoś innego i o każdej da się porozmawiać ze sponsorką albo na terapii.

Dwie pułapki: postawa męczennicy i wybielanie

W kroku 8 najłatwiej popełnić jeden z dwóch błędów: wziąć na siebie winę za wszystko albo pomniejszyć to, co się zrobiło. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” radzi unikać skrajnych sądów o sobie i o innych, nie wyolbrzymiać własnych ani cudzych wad i dążyć do spokojnego, obiektywnego spojrzenia.

Postawa męczennicy polega na karaniu się. Lista rośnie o osoby, których nie skrzywdziłaś, a przy każdej pozycji pojawia się ocena siebie zamiast opisu zachowania: „jestem najgorsza”, „zniszczyłam wszystkim życie”. Taka lista wygląda na skruchę, ale trudno na jej podstawie cokolwiek naprawić, bo nie wiadomo, co konkretnie się stało. Łatwo też przenieść tę postawę do kroku 9 i przepraszać wszystkich za wszystko.

Wybielanie działa odwrotnie. Lista jest krótka, a przy pozycjach pojawiają się usprawiedliwienia: „każdy czasem krzyknie”, „on też nie był święty”, „piłam, bo miałam ciężko”. Książka opisuje ten mechanizm jako chwytanie się cudzych błędów, żeby pomniejszyć albo zapomnieć własne.

Na obie pułapki pomaga to samo: pisać o faktach i czytać listę drugiej osobie. Sponsorka albo terapeutka zapyta przy jednej pozycji „co dokładnie zrobiłaś?”, a przy innej „czy to na pewno twoja wina?”.

Wstyd a poczucie winy

Poczucie winy dotyczy tego, co zrobiłaś, a wstyd tego, kim jesteś. W kroku 8 ta różnica ma znaczenie praktyczne, bo lista ma opisywać zachowania.

Psychologowie opisują winę jako przykre uczucie związane z konkretnym czynem („zrobiłam coś złego”), a wstyd jako złe zdanie o całej sobie („jestem zła”). Wina, choć przykra, częściej prowadzi do prób naprawy i do zmiany. Wstyd uderza w obraz siebie i obezwładnia. W trzech amerykańskich badaniach, dwóch wśród studentów i jednym wśród osadzonych w areszcie, skłonność do wstydu wiązała się z większymi problemami z alkoholem i narkotykami, a skłonność do poczucia winy z mniejszymi albo nie wiązała się z nimi wcale (Dearing, Stuewig i Tangney, 2005). Autorzy piszą, że wstyd może nakręcać błędne koło przykrych emocji i sięgania po substancje.

Dlatego postawa męczennicy nie pomaga. Zdanie „jestem beznadziejna” niczego nie naprawia i odbiera siły, a zdanie „nie oddałam siostrze dwóch tysięcy” da się zamienić w działanie. Jeśli przy pisaniu listy łapiesz się na ocenianiu siebie, przepisz zdanie tak, żeby mówiło, co zrobiłaś, komu i kiedy. Więcej o tej różnicy piszemy w tekście „Jestem złą mamą, bo piję”.

Krok 8 otwiera stare rany. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” przyznaje, że wracanie do nich wygląda na początku jak niepotrzebna operacja. Jeśli przy pracy nad listą pojawiają się myśli, że nie chcesz żyć, przerwij pisanie i zadzwoń pod 116 123 (bezpłatny telefon wsparcia dla dorosłych, czynny całą dobę), a przy bezpośrednim zagrożeniu życia pod 112. Powiedz o tym też terapeutce albo lekarzowi.

Pytania do kroku 8

Te pytania możesz przerobić na piśmie przed rozmową ze sponsorką albo terapeutką. Ułożyliśmy je sami, nie pochodzą z literatury AA.

1. Kogo z najbliższych moje picie dotknęło najmocniej i w jaki sposób?
2. Komu jestem winna pieniądze albo rzeczy?
3. Kogo okłamywałam, żeby ukryć picie?
4. Czego nie zrobiłam, choć powinnam: gdzie mnie nie było, czego nie dopilnowałam?
5. Kto w pracy ponosił skutki mojego picia?
6. O kim myślę „ona też mnie skrzywdziła” i co w tej relacji było moją częścią?
7. Kogo omijam w myślach, bo wstydzę się najbardziej?
8. Przy kim czuję się winna, choć po namyśle nie umiem wskazać, co zrobiłam?
9. Wobec kogo jestem gotowa już dziś, a wobec kogo jeszcze nie? Co mnie zatrzymuje?
10. Jak czułabym się na miejscu każdej z tych osób?

Krok 8 a terapia w ośrodku

Do kroku 8 dochodzi się po siedmiu wcześniejszych. Podstawowe programy trwają u nas 2, 4 albo 6 tygodni, a ich cele odpowiadają początkowi programu 12 kroków: uznanie bezsilności wobec alkoholu, decyzja o leczeniu i podjęcie działania. Listę krzywd możesz pisać później, ze sponsorką z AA.

W programach jest diagnoza terapeutyczna postaw, zachowań i relacji, a więc obszarów, których dotyczy krok 8. Dzień ma stały plan: terapia grupowa, praca indywidualna, warsztaty 12 Kroków, terapia zajęciowa i wieczorna społeczność z bilansem dnia. W ośrodku leczą się wyłącznie kobiety i spotyka się tu grupa AA „Teresa”, o której piszemy w tekście o mitingach AA. Bliscy mogą wziąć udział w warsztatach dla rodzin, także online. Po wyjściu dostajesz wykaz mitingów AA, a jako absolwentka możesz bezterminowo przychodzić na mitingi organizowane przez ośrodek.

Program 12 kroków ma oparcie w badaniach. Przegląd Cochrane z 2020 roku objął 27 badań i 10 565 osób. Ustrukturyzowane programy ułatwiające udział w AA częściej niż inne uznane metody, na przykład terapia poznawczo-behawioralna, prowadziły do ciągłej abstynencji po 12 miesiącach. Przegląd oceniał program jako całość, bez rozbicia na poszczególne kroki.

Jeśli szukasz leczenia dla siebie albo dla bliskiej kobiety, zobacz, jak wygląda nasza terapia alkoholizmu dla kobiet, albo skontaktuj się z nami. Telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00.