Krok 9 AA: zadośćuczynienie w praktyce i obietnice

Krok 9 AA brzmi: „Zadośćuczyniliśmy osobiście wszystkim, wobec których było to możliwe, z wyjątkiem tych przypadków, gdy zraniłoby to ich lub innych”. W praktyce bierzesz listę osób z kroku 8 i naprawiasz to, co da się naprawić: rozmową, spłatą długu, zmianą zachowania. Gdy spotkanie mogłoby zaszkodzić tej osobie albo komuś trzeciemu, wybierasz formę pośrednią.

Ten krok planujesz ze sponsorką z AA albo z terapeutką. Poniżej opisujemy, od czego zacząć, jak wygląda sama rozmowa, kiedy lepiej się wstrzymać i co literatura AA obiecuje osobom, które przejdą ten etap.

Krok 9 AA w skrócie

Warunek z trzeciego wiersza odróżnia zadośćuczynienie od zrzucania ciężaru z własnego sumienia. W książce „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” pada myśl, że własnego spokoju nie można kupić kosztem innych.

Co znaczy treść kroku dziewiątego

Krok dziewiąty to działanie. Przeprosiny są jego częścią, ale zadośćuczynienie obejmuje też oddanie tego, co się zabrało, i trwałą zmianę tego, jak traktujesz ludzi. Każdy fragment zdania ma swoje znaczenie:

• „Osobiście” oznacza zadośćuczynienie bezpośrednie: rozmowę w cztery oczy. Gdy spotkanie jest niemożliwe, Wielka Księga proponuje szczery list.
• „Wszystkim, wobec których było to możliwe” obejmuje też osoby trudne, również te, które same cię skrzywdziły. Wielka Księga przyznaje, że do wroga iść jest ciężej niż do przyjaciela, ale pisze, że taka rozmowa daje więcej.
• „Z wyjątkiem tych przypadków, gdy zraniłoby to ich lub innych” to jedyny powód, by zrezygnować z bezpośredniej rozmowy. Wstyd ani strach nim nie są.

„Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” wymienia cechy, których ten krok wymaga: rozsądek, wyczucie czasu, odwagę i roztropność. Uczysz się ich w poprzednich krokach: przy przyznaniu się do bezsilności, inwenturze, rozmowie o błędach z drugim człowiekiem i liście krzywd. Dlatego do kroku 9 nie da się przeskoczyć. Całą sekwencję opisujemy w tekście o programie 12 kroków.

Kiedy zacząć i jak podzielić listę

Zaczynasz wcześniej, niż się wydaje, ale od najłatwiejszego. Według „Dwunastu Kroków i Dwunastu Tradycji” proces rusza w chwili, gdy mówisz rodzinie, że podejmujesz program AA. Na tym etapie wystarczy ogólne przyznanie się do tego, jak picie raniło bliskich. Wracanie do najcięższych epizodów lepiej odłożyć.

Z pełnym zadośćuczynieniem wobec osób spoza domu, na przykład w pracy, książka radzi poczekać, aż będziesz względnie pewna swojej trzeźwości. Czasem to kilka tygodni, czasem dłużej. Ta sama książka ostrzega przed drugą skrajnością: odkładaniem rozmów w nieskończoność i nazywaniem unikania roztropnością.

Listę z kroku 8 dobrze jest podzielić na grupy. Cztery pierwsze pochodzą z „Dwunastu Kroków i Dwunastu Tradycji”, piąta z Wielkiej Księgi.

Wielka Księga pisze wprost, że większość alkoholików ma długi i że przed wierzycielami nie należy się ukrywać, bo lęk przed nimi sprzyja powrotowi do picia. Plan spłaty rozłożony na lata też jest zadośćuczynieniem.

Jak zadośćuczynić w praktyce

Zadośćuczynienie ma trzy formy i zwykle łączy się je ze sobą:

1. Bezpośrednia: rozmowa, w której mówisz, co zrobiłaś, bez tłumaczenia się i bez oczekiwania, że usłyszysz „wybaczam”.
2. Materialna: zwrot pieniędzy lub rzeczy albo plan spłaty długu, nawet w małych ratach.
3. Pośrednia: gdy osoba nie żyje, nie da się jej odnaleźć albo kontakt by ją zranił. Może to być list, którego nie wyślesz i który przeczytasz sponsorce, pomoc komuś w podobnej sytuacji, wsparcie sprawy, na której tej osobie zależało, i przede wszystkim trwała zmiana zachowania.

Rozmowę bezpośrednią możesz rozpisać na kartce i przećwiczyć ze sponsorką. Zwykle ma taki układ:

• Mówisz, po co przychodzisz: jesteś w programie AA i chcesz naprawić to, co zepsułaś.
• Nazywasz konkretnie, co zrobiłaś. Bez „ale” i bez zasłaniania się alkoholem.
• Mówisz tylko o swojej części. Wielka Księga radzi, żeby w takiej rozmowie nie krytykować drugiej osoby i nie wchodzić w spór, nawet jeśli ona też zawiniła.
• Pytasz, czy jest coś, co możesz naprawić, i słuchasz odpowiedzi.
• Proponujesz konkret: kwotę i termin spłaty, pomoc, zmianę, którą ta osoba zobaczy.

Reakcji drugiej strony nie kontrolujesz. Obie książki AA piszą, że ludzie zwykle przyjmują takie rozmowy lepiej, niż się obawiasz, ale zdarza się też, że ktoś każe ci wyjść. Wielka Księga uznaje, że wtedy swoją część i tak zrobiłaś. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” opisuje dwie pułapki: po udanych rozmowach apetyt na kolejne pochwały, a po chłodnym przyjęciu pokusę, żeby się kłócić albo zniechęcić.

Pokora w kroku 9 nie oznacza płaszczenia się. Wielka Księga opisuje postawę taktowną i skromną, ale nie służalczą: przed nikim się nie czołgasz. To rozróżnienie przydaje się zwłaszcza wtedy, gdy masz skłonność do przepraszania za wszystko i karania się. O tej pułapce, postawie męczennicy, piszemy więcej we wpisie o kroku 8.

Kiedy zadośćuczynienie by zraniło

Z bezpośredniej rozmowy albo z części prawdy rezygnujesz wtedy, gdy mogłaby poważnie skrzywdzić osobę, której zadośćuczyniasz, albo kogoś trzeciego. Najczęściej chodzi o takie sytuacje:

• Zdrada. „Dwanaście Kroków i Dwanaście Tradycji” podaje ten przykład wprost: nie wolno zrzucać szczegółowej relacji o romansie na nieświadomego współmałżonka. Jeśli sprawa musi zostać omówiona, chronisz osoby trzecie, na przykład nie podajesz, z kim to było.
• Pieniądze i sprawy z konsekwencjami prawnymi. Gdy przyznanie się może skończyć się utratą pracy albo odbić na rodzinie, obie książki AA radzą, żeby nie działać pochopnie i najpierw naradzić się ze sponsorką oraz z osobami, których to dotknie. Zakładają przy tym, że gdy będzie już jasne, co jest słuszne, zrobisz to, nawet jeśli dużo cię to będzie kosztować. Przy sprawie karnej porozmawiaj też z adwokatem.
• Zakaz kontaktu. Jeśli obowiązuje cię zakaz kontaktowania się lub zbliżania do jakiejś osoby, krok 9 go nie uchyla. Zostaje forma pośrednia.
• Twoje bezpieczeństwo. Jeśli na liście jest osoba, która stosowała wobec ciebie przemoc, zadośćuczynienie nie wymaga, żebyś się narażała. Swoją część możesz wyrazić listem, którego nie wyślesz, i pracą w terapii.

Jeśli doświadczasz przemocy domowej, zadzwoń do „Niebieskiej Linii”: 800 120 002. Telefon jest bezpłatny i czynny całą dobę.

Dzieci, partner, rodzice

Najbliższym zadośćuczyniasz głównie w codzienności. Wielka Księga zaznacza, że sama trzeźwość nie wystarcza i że skruszone „przepraszam” nie załatwia sprawy: przed rodziną jest długi czas odbudowy. Radzi usiąść z bliskimi, szczerze przejrzeć przeszłość i nie krytykować ich przy tym. Z tego samego rozdziału pochodzi myśl, że bliskich bardziej niż słowa przekona twoje zachowanie.

Przy dzieciach pomagają proste zasady:

• mów językiem dopasowanym do wieku; małemu dziecku wystarczy wiedzieć, że mama choruje, leczy się i że to nie jest jego wina,
• nie rób z dziecka powiernika; szczegóły zostaw dorosłym,
• nie obiecuj, że „to się nigdy nie powtórzy”; obiecuj to, czego możesz dotrzymać w tym tygodniu, i dotrzymuj,
• dorosłym dzieciom zostaw prawo do złości i do tego, że wybaczą później albo wcale.

Poczucie winy matki, która piła, opisujemy osobno w tekście „Jestem złą mamą, bo piję”. Bliscy też potrzebują wsparcia, żeby przyjąć przeprosiny po latach picia. Mogą skorzystać z grup Al-Anon albo z terapii współuzależnienia.

Zadośćuczynienie samej sobie

Na liście krzywd łatwo pominąć jedną osobę: siebie. W naszym ośrodku często wraca ta sama sytuacja. Kobieta mówi, że dawną krzywdę ma już za sobą, a w trakcie terapii okazuje się, że z tej rany biorą się jej dzisiejsze reakcje.

Badania pokazują, że osobom uzależnionym od alkoholu najtrudniej przychodzi wybaczenie sobie. W polskim badaniu 112 osób (56 kobiet i 56 mężczyzn) leczonych na oddziałach dziennych 11 ośrodków terapii uzależnień wybaczenie sobie wypadło najniżej ze wszystkich form przebaczenia, u obu płci (Charzyńska, 2015). Kobiety zaczynały terapię z niższą niż mężczyźni gotowością do wybaczania innym. Po 5-7 tygodniach leczenia ta gotowość u nich wzrosła, a wybaczenie sobie nie zmieniło się istotnie.

Amerykańskie badanie 364 osób uzależnionych od alkoholu, obserwowanych przez 30 miesięcy, pokazało, że obie formy przebaczenia z czasem rosną. Wzrost wybaczania innym dwa razy silniej zapowiadał późniejszy wzrost wybaczenia sobie niż odwrotnie (Krentzman i in., 2018). Badanie nie dotyczyło samego kroku 9, ale pasuje do Wielkiej Księgi, która radzi iść w duchu przebaczenia także do osób, które cię skrzywdziły. Przebaczanie innym może z czasem ułatwić pogodzenie się ze sobą.

W terapii trzymamy się zasady, że przebaczenie idzie przed zapomnieniem. Zapomnienie na siłę zostawia ranę otwartą. Zadośćuczynić sobie to przestać się karać: leczyć się, dbać o sen i zdrowie, przestać powtarzać sobie, że jesteś najgorsza, i dać sobie czas.

Obietnice 9 kroku AA

Obietnice 9 kroku to fragment rozdziału 6 Wielkiej Księgi, który następuje zaraz po omówieniu zadośćuczynień (w wydaniu angielskim s. 83-84). Książka zapowiada, że jeśli rzetelnie przejdziesz ten etap, zmiany zauważysz, zanim będziesz w połowie drogi. Często liczy się je jako dwanaście. Oto ich sens, opisany naszymi słowami:

1. nowa wolność i nowe szczęście,
2. pogodzenie z przeszłością: bez żalu i bez udawania, że jej nie było,
3. zrozumienie, czym jest pogoda ducha,
4. spokój,
5. przekonanie, że własne doświadczenie, nawet z samego dna, może pomóc innym,
6. koniec poczucia bezużyteczności i użalania się nad sobą,
7. mniej zajmowania się sobą, więcej zainteresowania ludźmi,
8. słabnący egoizm,
9. zmiana całego nastawienia do życia,
10. koniec lęku przed ludźmi i przed niepewnością materialną,
11. intuicyjne wyczucie, jak postąpić w sytuacjach, które kiedyś przerastały,
12. świadomość, że Bóg robi dla nas to, czego same nie umiałyśmy zrobić.

Wielka Księga dodaje, że nie są to obietnice na wyrost: spełniają się czasem szybko, czasem powoli, zawsze „jeśli nad nimi pracujemy”. Tę pracę podtrzymują kroki 10 i 11: codzienny przegląd z naprawianiem błędów na bieżąco oraz modlitwa i medytacja.

Pytania do kroku 9

Te pytania możesz przerobić na piśmie przed rozmową ze sponsorką albo terapeutką. Odpowiadaj osobno dla każdej osoby z listy.

1. Do kogo z listy mogę pójść już teraz, a przy kim muszę poczekać i dlaczego?
2. Co dokładnie zrobiłam tej osobie? Jak to wpłynęło na jej życie?
3. Czy ta rozmowa pomoże jej, czy głównie ulży mnie?
4. Kogo jeszcze może dotknąć to, co powiem: dzieci, partnera, współpracowników?
5. Ile i komu jestem winna? Jaką spłatę mogę zaproponować i dotrzymać?
6. Które rozmowy odkładam ze strachu, choć rozsądek mówi, że czas już przyszedł?
7. Co zrobię, jeśli ktoś mnie odprawi albo zacznie wypominać mi przeszłość?
8. Jak mogę zadośćuczynić komuś, kogo nie mogę już spotkać?
9. Co w moim codziennym zachowaniu pokaże bliskim, że przeprosiny nie były tylko słowami?
10. Co przestanę sobie robić, żeby zadośćuczynić samej sobie?

Krok 9 a terapia w ośrodku

Zadośćuczynienie rozciąga się zwykle na miesiące, bo część rozmów trzeba odłożyć, a długi spłaca się w ratach. Terapia może do niego przygotować. Program 12 kroków ma mocne podstawy w badaniach. Przegląd Cochrane z 2020 roku objął 27 badań i 10 565 osób. W badaniach z losowym przydziałem ustrukturyzowane programy ułatwiające udział w AA częściej niż inne uznane metody, na przykład terapia poznawczo-behawioralna, prowadziły do ciągłej abstynencji po roku.

W naszym ośrodku 12 kroków jest częścią planu dnia. Po południu pacjentki mają terapię grupową albo warsztaty 12 Kroków AA, wieczorem społeczność z bilansem dnia i miting AA. W ośrodku spotyka się też grupa AA „Teresa”, więcej o niej piszemy w tekście o mitingach AA. Bliscy pacjentek mogą przyjść na warsztaty dla rodzin, także online. Po zakończeniu pobytu pacjentka dostaje wykaz mitingów AA i może bezterminowo przychodzić na mitingi organizowane przez ośrodek.

Jeśli chcesz zacząć leczenie albo szukasz go dla bliskiej kobiety, zobacz, jak wygląda nasza terapia alkoholizmu dla kobiet, albo skontaktuj się z nami. Telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00.