Nałogi a temperament: kto uzależnia się łatwiej?

Temperament nie przesądza o tym, czy ktoś się uzależni, ale wpływa na ryzyko i na to, po co człowiek sięga po alkohol, leki albo narkotyki. Badacze uzależnień opisują cztery cechy, które to ryzyko podnoszą: impulsywność, poszukiwanie wrażeń, wrażliwość na lęk i skłonność do poczucia beznadziei. Podział na sangwiników, choleryków, melancholików i flegmatyków niewiele tu wyjaśnia.

Niżej opisujemy, co o temperamencie i nałogach wiadomo z badań, co znaczy „silny temperament”, czym osobowość zależna różni się od uzależnienia i co z tą wiedzą zrobić w terapii.

Czy temperament decyduje o tym, kto się uzależni?

Nie decyduje. Temperament jest jednym z wielu czynników ryzyka i żaden jego typ nie skazuje na nałóg ani przed nim nie chroni. Według amerykańskiego Narodowego Instytutu ds. Nadużywania Narkotyków (NIDA, 2020) nie ma jednego czynnika, który przesądza o uzależnieniu. Geny, łącznie z tym, jak środowisko wpływa na ich działanie, odpowiadają za 40-60 procent ryzyka. Wpływają na nie także dom rodzinny, rówieśnicy i to, jak wcześnie ktoś pierwszy raz sięga po substancję.

Wrodzone cechy są częścią tego obrazu. Metaanaliza Kotova i współpracowników (2010), która objęła 175 badań, pokazała, że osoby uzależnione od substancji wyróżnia rozhamowanie, czyli skłonność do działania pod wpływem impulsu. Wysoka neurotyczność i niska sumienność też u nich występowały, ale te same cechy miały pozostałe badane grupy, czyli osoby z depresją i zaburzeniami lękowymi.

To wyniki uśrednione dla dużych grup, więc o pojedynczej osobie mówią niewiele. Wiele osób impulsywnych nigdy się nie uzależnia, a z porównania grup nie wynika, czy cecha była obecna przed nałogiem, czy nasiliła się w jego trakcie. Temu, czy istnieje „osobowość uzależniona”, poświęciliśmy osobny wpis o trzynastu przekonaniach uzależnionej osobowości.

Co to jest temperament i co znaczy silny temperament?

Temperament to podstawowe, względnie stałe cechy, które widać w sposobie reagowania: jak szybko, jak silnie i jak długo odpowiadasz na bodźce. Ma podłoże biologiczne i ujawnia się już w niemowlęctwie. Osobowość jest pojęciem szerszym. Temperament stanowi jej podstawę, a reszta kształtuje się później. Tak opisuje to Marcin Charczyński w czasopiśmie „Terapia Uzależnienia i Współuzależnienia” (2003).

Potocznie „silny temperament” ma osoba energiczna, żywo reagująca, która szybko się zapala i potrzebuje, żeby coś się działo. W psychologii najbliżej temu do silnego typu układu nerwowego, który opisał Iwan Pawłow: taki układ dobrze znosi mocne i długie pobudzenie. Silny temperament nie jest zaburzeniem ani zapowiedzią uzależnienia.

Jan Strelau w regulacyjnej teorii temperamentu nazwał podobną różnicę reaktywnością. Osoby nisko reaktywne są mało wrażliwe i wytrzymałe, więc do dobrego funkcjonowania potrzebują dużo bodźców. Osoby wysoko reaktywne są wrażliwe, nadmiar wrażeń szybko je męczy i wolą spokojniejsze otoczenie.

Dla nałogów znaczenie mogą mieć oba bieguny. Kto potrzebuje mocnych wrażeń, może ich szukać w alkoholu albo narkotykach. Kto łatwo się przeciąża, może sięgać po alkohol lub leki, żeby się wyciszyć.

Które cechy temperamentu zwiększają ryzyko uzależnienia?

Ryzyko podnoszą cztery cechy: impulsywność, poszukiwanie wrażeń, wrażliwość na lęk i skłonność do poczucia beznadziei. Tak opisuje je Patricia Conrod z Uniwersytetu w Montrealu w przeglądzie badań z 2016 roku. Każda z tych cech wiąże się z nieco innymi substancjami i z innym powodem sięgania po nie.

Przy poszukiwaniu wrażeń substancja ma coś dodać: pobudzenie, zabawę. Przy wrażliwości na lęk i skłonności do poczucia beznadziei ma coś zabrać: napięcie albo smutek. To rozróżnienie przydaje się w terapii, bo każda z tych dróg wymaga innych umiejętności. Każdą z tych cech mają też ludzie, którzy nigdy nie mieli kłopotu z używkami.

Sangwinik, choleryk, melancholik, flegmatyk: czy typ temperamentu mówi coś o nałogach?

Sam typ mówi niewiele. Podział na cztery temperamenty pochodzi od Hipokratesa i Galena, którzy wiązali usposobienie z proporcjami płynów w organizmie. Pawłow przełożył go później na właściwości układu nerwowego: siłę, równowagę i ruchliwość procesów nerwowych. Melancholika opisał jako typ słaby, a trzy pozostałe jako odmiany typu silnego. Współczesne teorie, w tym teoria Strelaua, opisują temperament na kilku skalach i nie przypisują człowieka do jednego z czterech typów.

Nie znaleźliśmy badań, które pokazywałyby, że sangwinik częściej pije, choleryk częściej gra, a flegmatyk ucieka w internet. Takie zestawienia są popularne w sieci i były też w starszej wersji tego wpisu. Usunęliśmy je, bo nie mają oparcia w danych.

Jeśli rozpoznajesz się w którymś typie, potraktuj go jako punkt wyjścia. Kiedy mówisz o sobie „choleryczka”, opisujesz zwykle szybkie i silne reakcje, czyli coś bliskiego impulsywności. „Melancholiczka” to najczęściej wrażliwość, zamartwianie się i skłonność do smutku. „Sangwiniczka” lubi ludzi, ruch i nowe wrażenia. To nasze przybliżenia, badania ich nie potwierdzają. Więcej niż etykieta powie ci to, po co sięgasz po kieliszek albo tabletkę: żeby się rozkręcić, żeby się uspokoić czy żeby nic nie czuć.

O złości, z którą kojarzy się choleryka, piszemy we wpisie o tym, kiedy złość staje się nałogiem.

Temperament a alkoholizm u kobiet: co pokazały badania adopcyjne?

U kobiet szwedzkie badania adopcyjne opisały głównie ten typ uzależnienia od alkoholu, który wiąże się z temperamentem lękowym i ostrożnym. Robert Cloninger z zespołem śledził losy 862 mężczyzn i 913 kobiet, urodzonych w Sztokholmie w latach 1930-1949 i oddanych do adopcji. Na tej podstawie wyróżnił dwa typy uzależnienia. W 1996 roku autorzy podsumowali je tak:

Opis typu I może brzmieć znajomo, jeśli pijesz po to, żeby uciszyć napięcie, a potem mierzysz się z poczuciem winy. Autorzy zastrzegają jednak, że oba typy to krańce ciągłego spektrum i że nie są to osobne choroby. Piszą też, że w późniejszych badaniach część kobiet pasowała do typu II.

Podział powstał na danych o osobach urodzonych w Szwecji w latach 30. i 40. XX wieku, dlatego do dzisiejszych pacjentek przykładamy go ostrożnie.

Czy perfekcjonizm prowadzi do alkoholizmu?

Badanie z 2022 roku pokazało związek perfekcjonizmu z uzależnieniem od alkoholu, ale nie dowodzi, że jest on jego przyczyną. Maurage i współpracownicy porównali 65 osób tuż po detoksie, leczonych z powodu ciężkiego uzależnienia od alkoholu, z 65 dobranymi osobami z grupy kontrolnej. Osoby uzależnione miały wyższy perfekcjonizm skierowany na siebie (stawianie sobie wygórowanych wymagań) i wyższy perfekcjonizm narzucony społecznie (przekonanie, że inni oczekują od nas doskonałości). Różnica utrzymała się po uwzględnieniu depresji i lęku. Nie miała związku z ilością wypijanego alkoholu.

To jedno badanie wykonane w jednym momencie, więc nie wiadomo, co było pierwsze. Perfekcjonizm jest też bardziej sposobem myślenia o sobie niż cechą temperamentu. Piszemy o nim tutaj, bo popularne opisy wiążą go z typem melancholika. Picie ukryte za dobrym funkcjonowaniem opisujemy we wpisie o wysokofunkcjonującym alkoholiku.

Osobowość zależna a uzależnienie: czy to to samo?

Nie. Osobowość zależna to zaburzenie osobowości, a nie uzależnienie od substancji, choć nazwy brzmią podobnie. Klasyfikacja ICD-10 (kod F60.7) opisuje ją jako bierne zdawanie się na innych w ważnych i drobnych decyzjach, silny lęk przed porzuceniem, poczucie bezradności i uleganie życzeniom otoczenia. Takie rozpoznanie stawia specjalista po badaniu. Lista cech z internetu do tego nie wystarcza.

Oba problemy mogą występować razem. Trull i współpracownicy (2010) przeanalizowali dane z amerykańskiego badania NESARC, w którym w latach 2001-2002 wzięło udział ponad 43 tysiące dorosłych. Kryteria osobowości zależnej spełniało około 0,3 procent badanych, częściej kobiety. W tej grupie 28 procent miało w ciągu życia uzależnienie od alkoholu, a szansa na nie była 2,7 raza wyższa niż u osób bez tego rozpoznania.

Lęk przed opuszczeniem i rezygnowanie z własnych potrzeb przypominają to, co przeżywają osoby żyjące z kimś uzależnionym. To inne zjawisko, które opisujemy we wpisie o współuzależnieniu.

Czy temperament da się zmienić i co z nim zrobić w terapii?

Temperament w dużej mierze zostaje z nami na całe życie, ale można się nauczyć inaczej z nim obchodzić. Pokazują to programy profilaktyczne dopasowane do cechy. Conrod (2016) opisuje osiem badań z losowym przydziałem do grup, prowadzonych głównie wśród nastolatków i studentów. W szkolnym programie Preventure uczniowie z nasiloną jedną z czterech cech biorą udział w dwóch 90-minutowych spotkaniach grupowych. Uczą się na nich rozpoznawać myśli i reakcje typowe dla swojej cechy i radzić sobie z nimi inaczej. Uczestnicy takich programów pili potem mniej i rzadziej sięgali po narkotyki niż grupy porównawcze. Różnica była umiarkowana, a w badaniu z najdłuższą obserwacją picie było mniejsze jeszcze po trzech latach.

Większość tych badań to profilaktyka u młodych ludzi. Tylko jedno objęło kobiety uzależnione od alkoholu lub leków na receptę, więc nie przenosimy tych wyników wprost na leczenie w ośrodku. Płynie z nich jednak wniosek, że osobie impulsywnej pomaga co innego niż osobie lękowej.

W naszym ośrodku programy dwu-, cztero- i sześciotygodniowy obejmują trzy diagnozy: medyczną, którą stawia lekarz psychiatra, psychologiczną, dotyczącą podłoża problemów i przeżytych traum, oraz terapeutyczną, czyli ocenę postaw, zachowań i relacji. W programach cztero- i sześciotygodniowym pacjentka pracuje nad podłożem uzależnienia także w terapii indywidualnej. Punktem wyjścia jest więc historia konkretnej pacjentki. Program opisujemy na stronie terapii alkoholizmu dla kobiet.

Kiedy temperament przestaje wystarczać za wyjaśnienie?

Wtedy, gdy alkohol, leki albo narkotyki stają się głównym sposobem na emocje i trudno z nich zrezygnować mimo szkód. NIDA opisuje uzależnienie właśnie jako przymusowe sięganie po substancję pomimo negatywnych następstw. Zdanie „taki mam temperament” może być prawdziwe, a mimo to nie tłumaczy, dlaczego nie udaje ci się przestać.

Jeśli chcesz sprawdzić, czy to już ten etap, zacznij od wpisu o objawach i znakach ostrzegawczych alkoholizmu. Możesz też zadzwonić albo napisać do nas. Nasz ośrodek jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety.