Bigoreksja, czyli dysmorfia mięśniowa: objawy i leczenie

Bigoreksja, czyli dysmorfia mięśniowa, to zaburzenie, w którym ktoś jest przekonany, że jego ciało jest za małe i za słabo umięśnione, choć w oczach innych wygląda na wysportowane, a często na muskularne. Myśli o mięśniach potrafią zajmować ponad trzy godziny dziennie, a trening i dieta zaczynają rządzić życiem. Część chorych sięga po sterydy anaboliczne (Tod i in., 2016). W amerykańskiej klasyfikacji DSM-5 bigoreksja jest odmianą dysmorfofobii (Krebs i in., 2017). Częściej dotyczy mężczyzn, ale chorują na nią także kobiety (Krebs i in., 2017; Pope i in., 1997).

Niżej opisujemy, po czym ją poznać i czym różni się od pasji do siłowni, dlaczego mówi się o niej jak o uzależnieniu, czym grożą sterydy i jak bigoreksja wygląda u kobiet. Piszemy też, jak się ją leczy, jak rozmawiać z synem albo partnerem i gdzie w Polsce szukać pomocy.

Co to jest bigoreksja?

Bigoreksja to potoczna nazwa dysmorfii mięśniowej: chorobliwego zaabsorbowania myślą, że ciało jest za mało umięśnione. Osoba z bigoreksją uważa się za drobną i słabą, więc podporządkowuje życie temu, żeby urosnąć. Trenuje siłowo, trzyma się ścisłej diety i często bierze środki na przyrost masy, także nielegalne (Tod i in., 2016).

Zjawisko opisali amerykańscy psychiatrzy w 1993 roku. W badaniu 108 kulturystów, z których połowa brała sterydy, dziewięciu (8,3%) mówiło, że wydają się sobie mali i słabi, choć byli duzi i umięśnieni. Odmawiali wyjść ze znajomymi, nie pokazywali się na plaży, a w letnie upały chodzili w grubych ubraniach, żeby nikt nie zobaczył, jacy są „mali”. Wszystkich dziewięciu brało sterydy. Autorzy nazwali to „odwróconą anoreksją” (Pope i in., 1993). Cztery lata później ten sam zespół zaproponował nazwę „dysmorfia mięśniowa” i opisał ją u mężczyzn i u kobiet (Pope i in., 1997). Słowo „bigoreksja”, od angielskiego „big”, czyli duży, ukuli sami kulturyści (Pope i in., 2005), a dziś pojawia się ono także w literaturze naukowej (Tod i in., 2016).

Z anoreksją łączy ją zaburzony obraz własnego ciała i podporządkowanie życia diecie i ćwiczeniom. Kierunek jest odwrotny: w anoreksji ktoś widzi się jako za grubego i chce schudnąć, w bigoreksji widzi się jako za małego i chce urosnąć. Te zaburzenia bywają ze sobą powiązane. Dwóch z dziewięciu kulturystów z „odwróconą anoreksją” chorowało wcześniej na anoreksję (Pope i in., 1993).

Osobnej diagnozy „bigoreksja” nie ma. W klasyfikacji DSM-5 dysmorfia mięśniowa mieści się w dysmorfofobii, przy której myśli krążą wokół wady wyglądu niewidocznej albo ledwo zauważalnej dla innych. Lekarz, który rozpoznaje dysmorfofobię, zaznacza dodatkowo, że chodzi o przekonanie, że budowa ciała jest za drobna albo za mało umięśniona (Krebs i in., 2017). Czym jest sama dysmorfofobia i jak lekarz ją rozpoznaje, opisujemy w tekście Dysmorfofobia: czym jest, jak ją rozpoznać i jak leczyć.

Objawy bigoreksji: po czym ją poznać?

Bigoreksję poznaje się po tym, ile miejsca w życiu zajmują mięśnie: myśli o nich trwają godzinami, a trening i dieta wypierają pracę, odpoczynek i ludzi. Najczęściej opisywane objawy to (Tod i in., 2016; Pope i in., 1993; Pope i in., 2005):

• przekonanie, że jest się za małym i za słabym, mimo wyraźnie umięśnionej sylwetki,
• ponad trzy godziny dziennie myślenia o tym, jak stać się bardziej umięśnionym,
• częste oglądanie sylwetki w lustrze,
• ukrywanie ciała pod luźnymi albo grubymi ubraniami, także w upał, unikanie plaży i sytuacji, w których trzeba się rozebrać,
• trening siłowy i dieta ponad miarę: w jednym z badań nadmiernie trenowało siłowo 71% mężczyzn z dysmorfią mięśniową i 12% mężczyzn z innymi postaciami dysmorfofobii,
• silny niepokój, gdy trening wypada,
• poczucie, że nie panuje się nad swoimi treningami,
• rezygnowanie ze spotkań, także z ważnych uroczystości rodzinnych, bo kolidują z treningiem albo dietą,
• branie sterydów anabolicznych i innych środków na przyrost masy.

Lekarz albo psycholog może użyć kwestionariusza, na przykład Muscle Dysmorphic Disorder Inventory (MDDI). Badacze zwracają jednak uwagę, że w wielu badaniach progi punktowe takich testów nie były dobrze uzasadnione (Tod i in., 2016), więc wynik testu z internetu niczego nie przesądza. Rozpoznanie stawia psychiatra na podstawie rozmowy.

Pasja do siłowni czy bigoreksja?

Od pasji bigoreksję odróżnia koszt: ile czasu zajmują myśli o mięśniach, co się dzieje, gdy trening wypada, i z czego trzeba rezygnować, żeby go nie opuścić. Sama liczba treningów w tygodniu niewiele mówi.

Ta tabela nie zastąpi diagnozy. Jeśli jednak u ciebie albo u bliskiej osoby więcej odpowiedzi pasuje do prawej kolumny, umów wizytę u psychiatry.

Czy bigoreksja to uzależnienie?

Formalnie nie: w klasyfikacji DSM-5 to odmiana dysmorfofobii (Krebs i in., 2017). Badacze długo spierali się, gdzie ją zaliczyć: do zaburzeń obrazu ciała, zaburzeń odżywiania, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych czy uzależnień behawioralnych. Według przeglądu badań z 2016 roku dowodów wciąż jest za mało, żeby ten spór zamknąć (Tod i in., 2016).

Z uzależnieniem łączy ją jednak sporo i dlatego bywa nazywana uzależnieniem od przyrostu mięśni. Osoby z dysmorfią mięśniową mają poczucie, że nie panują nad treningami, czują silny niepokój, gdy nie mogą ćwiczyć, i trenują dalej, choć tracą przez to pracę albo związek (Tod i in., 2016).

Bigoreksja często idzie też w parze z uzależnieniem w ścisłym sensie. W badaniu mężczyzn z dysmorfofobią ci, u których dotyczyła ona mięśni, częściej mieli w życiu zaburzenie związane z używaniem substancji (86% wobec 51%), a co piąty nadużywał sterydów anabolicznych (Pope i in., 2005). Od samych sterydów uzależnia się, według przeglądu badań przytaczanego przez NIDA, około 32% osób, które biorą je bez wskazań lekarskich (NIDA, 2024).

Kto choruje na bigoreksję i skąd się bierze?

Najczęściej chorują mężczyźni, którzy trenują siłowo (Krebs i in., 2017; Tod i in., 2016). W badaniach osób z rozpoznaniem pierwsze objawy pojawiały się w wieku około 19-20 lat (Tod i in., 2016). Ile osób choruje, dokładnie nie wiadomo. Badania podają od 1% do 54%, zależnie od tego, kogo badano i jakim narzędziem. Wyższe odsetki dotyczą kulturystów i osób trenujących siłowo, niższe ogółu ludzi i studentów (Tod i in., 2016). W pierwszym badaniu kulturystów objawy miało 8,3% z nich (Pope i in., 1993).

Jednej przyczyny nie ma. W historiach osób z dysmorfią mięśniową badacze często znajdują (Tod i in., 2016):

• nękanie i wyśmiewanie w dzieciństwie i w okresie dojrzewania za to, że ktoś był mały, słaby albo niewysportowany,
• przeżytą albo oglądaną traumę, na przykład napaść seksualną lub przemoc w domu,
• poczucie własnej wartości zbudowane na sile i sylwetce, u mężczyzn często na wyobrażeniu o tym, jak powinien wyglądać „prawdziwy mężczyzna”.

Osoby z dysmorfią mięśniową częściej niż inni chorują też na zaburzenia odżywiania, depresję i zaburzenia lękowe albo chorowały na nie wcześniej (Tod i in., 2016). O tym, jak kult ciała i media społecznościowe wpływają na obraz własnego ciała, piszemy w tekście Anoreksja, bulimia, ortoreksja a kult ciała.

Bigoreksja u kobiet

Kobiety chorują na bigoreksję rzadziej niż mężczyźni (Krebs i in., 2017), ale chorują. Badań nad nimi jest mało, a autorzy przeglądu z 2016 roku przypuszczają, że kobiety mogą przeżywać to zaburzenie inaczej niż mężczyźni (Tod i in., 2016). Już artykuł, w którym w 1997 roku pojawiła się nazwa „dysmorfia mięśniowa”, opisywał zarówno mężczyzn, jak i kobiety (Pope i in., 1997).

W badaniu 75 kobiet intensywnie trenujących na siłowniach badacze opisali chroniczne niezadowolenie z sylwetki i zaabsorbowanie nią zarówno u tych, które brały sterydy, jak i u tych, które ich nie brały. U części badanych pojawiała się też sztywna dieta podporządkowana budowaniu mięśni. Sterydy brała albo brała kiedyś co trzecia z nich (33%), często razem z wieloma innymi środkami poprawiającymi wyniki. Wśród nich (Gruber i Pope, 2000):

• 56% miało w trakcie brania objawy wzmożonego nastroju i pobudzenia,
• 40% miało objawy depresyjne po odstawieniu,
• 76% doświadczyło co najmniej jednego niepożądanego skutku zdrowotnego.

U żadnej z nich te objawy nie spełniały kryteriów pełnego epizodu hipomanii ani depresji. Część kobiet opisywała za to uzależnienie od kilku środków poprawiających wyniki naraz, czasem z poważnymi skutkami dla zdrowia (Gruber i Pope, 2000).

W badaniu 75 kobiet trenujących siłowo, prowadzonym przez ten sam zespół, dziesięć (13%) przeżyło gwałt. Dziewięć z nich po napaści zaczęło trenować siłowo albo mocno zwiększyło treningi, żeby móc obronić się przed mężczyznami, a siedem sięgnęło po sterydy lub klenbuterol (Gruber i Pope, 1999). Autorzy uznali przymusowe trenowanie i branie środków anabolicznych za jedną z możliwych reakcji na traumę napaści seksualnej. O tym, jak trauma łączy się z uzależnieniem u kobiet, piszemy w tekście Trauma a uzależnienie u kobiet.

U kobiet sterydy wywołują zmiany typowe dla męskiego organizmu: obniżenie głosu, zmniejszenie piersi, szorstką skórę i nadmierne owłosienie ciała. Przy dłuższym braniu część z nich zostaje na stałe (NIDA, 2024).

Czym grozi bigoreksja?

Największe zagrożenia to próby samobójcze, uzależnienia i skutki sterydów. W badaniu 63 mężczyzn z dysmorfofobią ci, u których dotyczyła ona mięśni, częściej próbowali odebrać sobie życie (50% wobec 16%) i gorzej oceniali jakość swojego życia (Pope i in., 2005). Z dysmorfią mięśniową było w tym badaniu tylko 14 osób, ale podobne wnioski płyną z przeglądów badań (Krebs i in., 2017; Tod i in., 2016).

Trening i dieta kosztują też relacje i pracę. W opisanych przypadkach ludzie tracili posady i rozstawali się z partnerami (Tod i in., 2016).

Jeśli ty albo bliska ci osoba myślicie o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, bezpłatnie, całą dobę) albo 116 123. Dzieci i nastolatki mogą dzwonić całą dobę pod 116 111. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Sterydy anaboliczne: jakie mają skutki?

Sterydy anaboliczne to syntetyczne substancje podobne do testosteronu. Przyspieszają przyrost mięśni, ale szkodzą sercu, wątrobie, nerkom i gospodarce hormonalnej (NIDA, 2024). Bierze się je w tabletkach, w zastrzykach albo w żelach i kremach. Lekarze stosują je w nielicznych wskazaniach, na przykład przy opóźnionym dojrzewaniu albo utracie mięśni w przebiegu choroby.

Odstawienie sterydów wywołuje zmęczenie, niepokój, brak apetytu, bezsenność, spadek popędu seksualnego i silną chęć, żeby znów po nie sięgnąć. Najgroźniejsza jest depresja, bo czasem prowadzi do prób samobójczych (NIDA, 2024). Depresja po odstawieniu bywa też powodem, dla którego ludzie wracają do sterydów, dlatego lepiej odstawiać je pod opieką lekarza.

Jak leczy się bigoreksję?

Bigoreksję leczy psychiatra razem z psychoterapeutą, tak jak dysmorfofobię: terapią poznawczo-behawioralną i lekami przeciwdepresyjnymi z grupy SSRI. Badacze proponują te metody, bo to one są zalecane w dysmorfofobii (Tod i in., 2016; Krebs i in., 2017). Badań nad leczeniem samej dysmorfii mięśniowej jest jednak mało. Autorzy przeglądu z 2016 roku nie znaleźli ani jednego badania z losowym doborem grup, a zalecenia opierały się na opisach przypadków i na tym, co pomaga w dysmorfofobii. W jednym opisanym przypadku dobre efekty dało leczenie z udziałem rodziny (Tod i in., 2016).

Gdy w grę wchodzą sterydy, leczenie składa się z kilku części (NIDA, 2024):

• psychoterapia, czasem z lekami, na samą dysmorfię mięśniową,
• leczenie hormonalne u osób, u których po sterydach organizm nie wytwarza dość własnego testosteronu; łagodzi ono też objawy depresji,
• leki przeciwdepresyjne, gdy depresja nie ustępuje mimo leczenia hormonalnego.

W terapii poznawczo-behawioralnej pracuje się z myślami o własnym ciele i stopniowo ogranicza zachowania, które podtrzymują zaburzenie, takie jak oglądanie się w lustrze czy ukrywanie sylwetki (Krebs i in., 2017). Jak wygląda taka terapia w dysmorfofobii i ile trwa leczenie lekami, opisujemy we wpisie o dysmorfofobii, a samą metodę w tekście Terapia poznawczo-behawioralna. Leki dobiera i odstawia psychiatra.

Jak pomóc bliskiej osobie z bigoreksją?

Zacznij od tego, co widzisz i ile to kosztuje bliską ci osobę, a nie od wyglądu. Poniższe wskazówki dotyczą zarówno syna czy partnera, jak i przyjaciółki.

• Mów o konkretach: o opuszczonej rodzinnej uroczystości, o niepokoju, gdy trening wypadł, o wydatkach na odżywki i środki. Nie oceniaj i nie nazywaj tego próżnością.
• Nie wchodź w spór o to, jak wygląda. Dopytywanie bliskich o wygląd i szukanie zapewnień to jedno z powtarzanych zachowań typowych dla dysmorfofobii (Krebs i in., 2017), więc zapewnienia, że jest już „wystarczająco duży”, nie przerwą tego koła.
• Jeśli podejrzewasz sterydy, powiedz o tym wprost i zaproponuj wizytę u lekarza. Samo „rzuć to” nie wystarczy, bo odstawienie bywa trudne i grozi depresją (NIDA, 2024).
• Zaproponuj wizytę u psychiatry i pójście razem. Na NFZ nie potrzeba do niego skierowania.
• Jeśli mówi o bezsensie życia albo o tym, że lepiej by go nie było, nie czekaj: zadzwońcie razem pod numery kryzysowe podane wyżej.

Zadbaj też o siebie. Więcej wskazówek do takiej rozmowy znajdziesz w tekście Jak pomóc bliskiej osobie uzależnionej.

Gdzie szukać pomocy w Polsce?

Zacznij od psychiatry. Na NFZ nie potrzebujesz do niego skierowania, także w centrum zdrowia psychicznego (pacjent.gov.pl). Psychiatra postawi rozpoznanie, dobierze leki i może skierować na psychoterapię. Jeśli w grę wchodzą sterydy albo inne substancje, pomoże też poradnia leczenia uzależnień, do której skierowania także nie trzeba.

Jesteśmy prywatnym ośrodkiem stacjonarnym wyłącznie dla kobiet. Leczymy uzależnienia od alkoholu, leków i narkotyków, a także depresję, anoreksję i bulimię, najczęściej wtedy, gdy idą w parze z uzależnieniem. Osobnego programu dla bigoreksji nie prowadzimy i nie przyjmujemy mężczyzn. Jeśli dysmorfia mięśniowa jest jedynym problemem, lepsza będzie terapia ambulatoryjna u psychiatry i psychoterapeuty.

Inaczej jest, gdy obsesja na punkcie sylwetki łączy się u kobiety z piciem, lekami uspokajającymi, narkotykami albo zaburzeniem odżywiania. Wtedy zadzwoń do nas. Rozmowa jest bezpłatna, a jeśli nasz program nie jest dla ciebie, powiemy to od razu. U nas rozpoznanie stawia lekarz psychiatra, w zespole jest psychodietetyk, a przy zaburzeniach odżywiania pracujemy także z obrazem własnego ciała. Na pobyt nie przywozi się suplementów diety ani środków odwadniających. Możesz też umówić pojedynczą konsultację z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut), żeby zorientować się, gdzie szukać dalej. Drogę publiczną i prywatną porównujemy w tekście Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.