
4 fazy uzależnienia od hazardu i kiedy szukać pomocy
Fazy uzależnienia od hazardu to wygrywanie, przegrywanie, desperacja i utrata nadziei. Ten opis wywodzi się z prac amerykańskiego badacza Roberta Custera z początku lat 80. i pokazuje, jak gra stopniowo zaczyna rządzić życiem. Pomoc możesz zacząć w każdej fazie, a do poradni leczenia uzależnień na NFZ nie potrzebujesz skierowania.
Fazy pomagają zobaczyć, gdzie jesteś, ale nie są rozkładem jazdy. Badania, w których te same osoby obserwowano przez dłuższy czas, pokazały, że problemy z hazardem nie zawsze się pogłębiają. Niżej opisujemy każdą fazę, jej ciche sygnały i to, co w niej pomaga. Piszemy też, kiedy wystarcza poradnia, a kiedy potrzebny jest ośrodek.
Jakie są fazy uzależnienia od hazardu?
Klasyczny opis zakłada, że osoba grająca najpierw wygrywa, potem przegrywa coraz więcej, a przedłużające się straty prowadzą do desperacji i beznadziei. Tak ten model streszczają wytyczne leczenia hazardu przygotowane dla stanu Massachusetts przez badaczy z Uniwersytetu w Toronto i Harvard Medical School (Korn i Shaffer, 2004). Henry Lesieur i Robert Custer w artykule z 1984 roku wymieniali trzy fazy: wygrywania, przegrywania i desperacji. W wielu opracowaniach, także polskich, beznadzieję wydziela się jako osobną, czwartą fazę: utratę nadziei.
| Faza | Co się dzieje | Sygnały, które łatwo przeoczyć | Co pomaga |
|---|---|---|---|
| Wygrywanie | Wygrane zachęcają do dalszej gry. Gra kojarzy się z emocjami i szczęściem. | Grasz częściej i za wyższe stawki, żeby poczuć to samo. Między grami myślisz o wygranych i planujesz kolejną. | Uczciwy rachunek wydatków i czasu, stałe limity, test do samodzielnego sprawdzenia grania |
| Przegrywanie | Straty rosną, a gra zamienia się w próbę odzyskania pieniędzy. | Wracasz, żeby się odegrać. Zaniżasz przed bliskimi, ile wydajesz. Pożyczasz albo sprzedajesz rzeczy, żeby mieć na grę. | Telefon zaufania albo wizyta w poradni, oddanie kontroli nad pieniędzmi zaufanej osobie |
| Desperacja | Długi, konflikty w domu, zagrożona praca, czasem czyny niezgodne z prawem, żeby zdobyć pieniądze. | Ktoś inny spłaca twoje długi. Gra i pieniądze zajmują większość myśli. | Regularna terapia w poradni albo ośrodku, porada finansowa, wsparcie dla rodziny |
| Utrata nadziei | Poczucie, że nic już nie da się zrobić, przygnębienie. | Myśli rezygnacyjne albo samobójcze. | Pilny kontakt: 116 123 albo 112, potem leczenie, często stacjonarne |
Przypisanie się do fazy nie zastępuje rozpoznania. Stawia je specjalista, na przykład lekarz psychiatra albo psycholog, i ocenia przy tym, czy tracisz kontrolę nad graniem, czy grasz coraz częściej mimo prób przerwania i czy gra przynosi szkody tobie i bliskim (informator KCPU, 2023).
Faza wygrywania: kiedy gra jeszcze cieszy
W fazie wygrywania gra kojarzy się z emocjami i z wygraną, a każda wygrana zachęca do kolejnej gry. Wytyczne z Massachusetts opisują, że wygrane na tym etapie wzmacniają zaangażowanie w hazard. Faza przegrywania przychodzi później, bo przy dłuższym graniu straty są statystycznie nieuniknione.
Na tym etapie mało kto widzi problem. Według autorów wytycznych osoby, które dotąd tylko wygrywały, zwykle nie szukają leczenia, bo nie łączą gry z kłopotami. W Polsce wygląda to podobnie. W badaniu dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU, 2024) 96,8% grających nie widziało u siebie żadnego problemu z hazardem, choć według testu bezpiecznie grało 86%. Autorzy raportu szacują, że co dziesiąty grający może nie wiedzieć, że wszedł na ścieżkę ryzyka.
Sygnały tej fazy są ciche. Grasz częściej niż kiedyś, stawiasz wyższe kwoty, żeby poczuć te same emocje, a między grami wracasz myślami do wygranych i planujesz następną grę. Potrzeba coraz wyższych stawek i ciągłe myślenie o grze należały do kryteriów hazardu patologicznego w podręczniku diagnostycznym DSM-IV.
W tej fazie najwięcej daje uczciwy rachunek: ile w ostatnim miesiącu wydałaś na grę i ile czasu jej poświęciłaś. Limity pieniędzy i czasu, które obniżają ryzyko, opisujemy we wpisie Jak nie wpaść w sidła hazardu. Testy do samodzielnego sprawdzenia grania są na stronie uzaleznieniabehawioralne.pl, prowadzonej przez KCPU, a test „20 pytań” na stronie Anonimowych Hazardzistów.
Faza przegrywania: odgrywanie się
Fazę przegrywania wyznacza odgrywanie się: po przegranej wracasz do gry, żeby odzyskać pieniądze. W literaturze nazywa się to pogonią za stratami (ang. chasing), a DSM-IV zaliczał to zachowanie do kryteriów hazardu patologicznego. W badaniu KCPU chęć odegrania się częściej podawały jako powód grania osoby grające ryzykownie. Częściej też grały, żeby się rozładować, uspokoić albo „wyłączyć”.
W tej fazie często pojawiają się kolejne zachowania, które wymieniają kryteria diagnostyczne DSM-IV i testy przesiewowe:
- zaniżasz przed bliskimi, ile grasz i ile przegrywasz, albo kłamiesz na ten temat,
- pożyczasz pieniądze albo coś sprzedajesz, żeby mieć na grę,
- próbujesz ograniczyć granie i wracasz do niego,
- jesteś niespokojna albo rozdrażniona, gdy nie możesz zagrać,
- sięgasz po grę, żeby uciec od kłopotów albo złego nastroju.
Zmienia się też myślenie. Pojawia się wiara w system, w „swoje” liczby albo w to, że po serii przegranych musi przyjść wygrana. Ten ostatni błąd nazywa się złudzeniem gracza: to przekonanie, że z wcześniejszych losowych wyników da się przewidzieć następny (Korn i Shaffer, 2004). W badaniu KCPU przekonanie, że gra wychodzi na plus, rosło razem z ryzykiem uzależnienia, a najczęściej miały je osoby najbardziej zagrożone uzależnieniem albo już uzależnione. Skąd biorą się takie przekonania, piszemy we wpisie Od magii liczb do totolotka.
To często czas rozdarcia. Gra wciąż coś daje, a jednocześnie coraz więcej kosztuje. Wytyczne z Massachusetts radzą, żeby terapeuta na tym etapie uznał dobre strony grania i pomógł rozważyć zyski i koszty dalszego grania oraz zmiany. Punktem zwrotnym bywa duża przegrana albo utrata pracy. Nie musisz czekać na taki punkt: telefon zaufania albo wizyta w poradni mają sens już przy pierwszym odgrywaniu się.
Faza desperacji i utraty nadziei
W fazie desperacji gra i długi zajmują większość życia. Lesieur i Custer (1984) opisali, że w miarę rozwoju hazardu narastają kłopoty w rodzinie, wśród przyjaciół, w pracy i w finansach, aż zostaje niewiele wyjść: samobójstwo, więzienie, ucieczka albo szukanie pomocy. W tej fazie często pojawiają się zachowania, które DSM-IV również wymieniał wśród kryteriów:
- ktoś inny spłaca twoje długi albo ratuje cię pieniędzmi z sytuacji, do której doprowadziła gra,
- przez grę tracisz albo narażasz związek, pracę lub naukę,
- dla pieniędzy na grę albo na spłatę posuwasz się do kradzieży, fałszerstwa czy oszustwa.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO, 2024) wymienia wśród szkód hazardu kłopoty finansowe, rozpad związków, przemoc w rodzinie, zaniedbywanie dzieci i przestępstwa popełniane dla pieniędzy. Na każdą osobę grającą na wysokim poziomie ryzyka przypada średnio sześć innych osób, zwykle niegrających, które odczuwają skutki jej grania.
Utrata nadziei to moment, w którym długi wydają się nie do spłacenia, a z sytuacji nie widać wyjścia. Wytyczne z Massachusetts ostrzegają, że myśli samobójcze mogą pojawić się właśnie wtedy, gdy straty prowadzą do beznadziei i desperacji. Ryzyko rośnie, gdy obok hazardu jest picie, branie albo depresja. WHO przywołuje szwedzkie badanie, w którym osoby z zaburzeniem hazardowym 15 razy częściej niż ogół ludzi odbierały sobie życie.
Jeśli masz myśli samobójcze, zadzwoń pod 116 123 (telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowy i bezpłatny) albo pod 112. Z długami też da się pracować. Wytyczne zalecają poradę finansową, plan budżetu i plan spłaty zarówno dla osoby grającej, jak i dla bliskich, których dotknęły jej długi. W wielu gminach działają Punkty Informacyjno-Konsultacyjne, w których można bezpłatnie porozmawiać z psychologiem albo prawnikiem (informator KCPU, 2023).
Czy każdy przechodzi przez wszystkie fazy?
Nie każdy. Przegląd pięciu badań, w których obserwowano w czasie osoby grające, które się nie leczyły (LaPlante i in., 2008), nie potwierdził, że problemy z hazardem zawsze się pogłębiają i zawsze trwają. Autorzy nie znaleźli też dowodów, że osoby z poważniejszym problemem rzadziej z niego wychodzą. Ludzie przesuwali się między poziomami w różnych kierunkach.
Wytyczne z Massachusetts ujmują to podobnie. Osoba z pierwszymi problemami może przejść do zaburzenia, ale może też wrócić do grania bez szkód, a według nowszych badań zdarza się to częściej, niż zakładano. Poziomy zaangażowania w hazard, od 0 do 3, opisujemy we wpisie Czy Lotto to hazard?.
Różne są też drogi do uzależnienia. Autorzy wytycznych wymieniają wśród czynników podatność genetyczną, radzenie sobie z przykrymi myślami i uczuciami przez grę, współistniejące zaburzenia, takie jak depresja czy uzależnienie od substancji, a także rodzinę, otoczenie i sytuację finansową. Dlatego dwie osoby w tej samej „fazie” mogą potrzebować innej pomocy.
Wynikają z tego dwie praktyczne rzeczy. Desperacja nie jest nieunikniona, więc nie trzeba na nią czekać, żeby zacząć się leczyć. Nawrót po terapii nie przekreśla leczenia. Wytyczne podkreślają, że zmiana rzadko idzie po linii prostej, a w uzależnieniach wiele osób podchodzi do leczenia kilka razy i nie oznacza to porażki.
Czy u kobiet hazard rozwija się szybciej?
Badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi. Według artykułu z 2017 roku (Zakiniaeiz i in.) większość badań wskazuje, że kobiety później zaczynają grać problemowo, ale szybciej niż mężczyźni dochodzą do zaburzenia hazardowego. To zjawisko nazywa się teleskopowaniem. Takie wyniki pochodziły jednak głównie z badań osób, które się leczyły. Australijskie badanie ponad 4600 osób z populacji ogólnej tego nie potwierdziło: to mężczyźni zaczynali grać wcześniej i szybciej dochodzili do rozpoznania.
Niezależnie od tempa po leczenie sięga niewiele osób. WHO pisze, że wstyd i stygmatyzacja często powstrzymują przed szukaniem pomocy, a autorzy raportu KCPU zauważają, że ludzie sięgają po pomoc medyczną w ostateczności, żeby uniknąć piętna związanego z leczeniem. Ile kobiet w Polsce gra, czym ich hazard różni się od hazardu mężczyzn i dlaczego zwlekają z leczeniem, piszemy w tekście o uzależnieniu od hazardu u kobiet.
Kiedy wystarczy poradnia, a kiedy potrzebny jest ośrodek?
Poradnia wystarcza, gdy twój stan psychiczny i zdrowie są stabilne, radzisz sobie w domu i w pracy i chcesz regularnie przychodzić na terapię. Ośrodek stacjonarny ma sens, gdy leczenie w poradni nie przynosi zmiany, gdy potrzebujesz codziennego wsparcia albo gdy trzeba cię na jakiś czas oddzielić od otoczenia, w którym grasz. Takie kryteria doboru poziomu opieki podają wytyczne z Massachusetts (Korn i Shaffer, 2004). Przy ciężkim zaburzeniu autorzy dopuszczają na początek leczenie szpitalne, żeby ustabilizować stan psychiczny i zapewnić bezpieczeństwo.
| Forma pomocy | Kiedy się sprawdza | Jak trafić w Polsce |
|---|---|---|
| Telefon zaufania | Gdy nie wiesz, od czego zacząć, chcesz porozmawiać anonimowo albo dzwonisz w sprawie bliskiej osoby | 801 889 880 (codziennie 17-22) albo bezpłatny 800 199 990 (codziennie 16-21) |
| Poradnia leczenia uzależnień | Gdy stan psychiczny i zdrowie są stabilne, radzisz sobie w domu i w pracy i chcesz uczestniczyć w terapii | Na NFZ bez skierowania i bez opłat. Poradnie leczą także uzależnienie od hazardu. |
| Oddział dzienny | Gdy potrzebujesz wsparcia codziennie, a na co dzień możesz liczyć na rodzinę albo przyjaciół | Zasady przyjęcia i odpłatność podaje placówka |
| Oddział albo ośrodek stacjonarny | Gdy terapia w poradni nie przynosi zmiany, potrzebujesz codziennego nadzoru, trzeba cię odciąć od miejsc gry albo obok hazardu jest ciężka depresja lub uzależnienie od alkoholu czy leków | Leczenie szpitalne na NFZ wymaga skierowania. Informator KCPU podaje przy każdej placówce, czy ma kontrakt z NFZ i czy pomoc jest odpłatna. |
| Anonimowi Hazardziści | Jako wsparcie obok terapii i po jej zakończeniu | Bezpłatne mityngi, także online. Jedynym warunkiem jest chęć zaprzestania hazardu. |
W Polsce z leczenia korzysta mała część osób grających patologicznie. W 2023 roku z rozpoznaniem głównym „hazard patologiczny” leczyły się na NFZ 3332 osoby. Autorzy raportu KCPU szacują, że patologicznie gra około 35,3 tys. osób w wieku 15 lat i więcej, a około 90% z nich się nie leczy.
Informator KCPU z 2023 roku wymienia 221 placówek pomagających przy uzależnieniach behawioralnych, z 268 formami pomocy. Większość z nich to pomoc ambulatoryjna. Placówki stacjonarne, których jest znacznie mniej, proponują najczęściej pobyt krótszy niż 3 miesiące, a niektóre dłuższy, do 1-2 lat.
Za najskuteczniejsze metody WHO uznaje długoterminową terapię poznawczo-behawioralną i dialog motywujący. Grupy wsparcia, samodzielna praca i leki mają słabsze dowody skuteczności, choć grupy należą do najczęściej wybieranych form pomocy. Jak wygląda leczenie, także zdalne, opisujemy we wpisie o leczeniu uzależnienia od hazardu online.
Gdzie szukać pomocy w Polsce?
Pierwszy krok możesz zrobić anonimowo, przez telefon, albo bez skierowania w poradni leczenia uzależnień.
- Telefon zaufania uzależnienia behawioralne: 801 889 880, codziennie 17-22, koszt według cennika operatora. Na stronie uzaleznieniabehawioralne.pl jest też baza placówek.
- Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia: 800 199 990, codziennie 16-21, bezpłatny, także dla rodzin.
- Poradnia leczenia uzależnień: na NFZ, bez skierowania i bez opłat. Czym różni się leczenie na NFZ od prywatnego, opisujemy we wpisie NFZ czy prywatnie.
- Punkt Informacyjno-Konsultacyjny w urzędzie gminy lub miasta: w wielu samorządach bezpłatne konsultacje psychologa albo prawnika.
- Anonimowi Hazardziści i wspólnota Haz-Anon dla bliskich: informacje o mityngach są na stronie anonimowihazardzisci.org.
- W kryzysie: 116 123 albo 112.
Centrum Terapii Kobiet nie prowadzi osobnego programu leczenia hazardu. Jesteśmy prywatnym ośrodkiem stacjonarnym tylko dla kobiet, a z uzależnień leczymy te od alkoholu, leków i narkotyków. Jeśli granie idzie u ciebie w parze z piciem albo braniem leków, możesz zgłosić się do nas z tym uzależnieniem. Programy od 2 do 6 tygodni obejmują diagnozę uzależnienia postawioną przez lekarza psychiatrę i diagnozę psychologiczną. Pacjentki prosimy, żeby nie przywoziły do ośrodka gier hazardowych ani kart do gry. Programy i ceny opisujemy na stronie o terapii uzależnień.
Jeśli gra ktoś bliski, pomoc należy się także tobie. Prowadzimy terapię współuzależnienia dla żon, matek, córek i sióstr osób uzależnionych, także od hazardu, oraz warsztaty dla rodzin (od 300 zł, również online). Zadzwoń: 735 469 430, codziennie od 8:00 do 20:00.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są fazy uzależnienia od hazardu?
Czy uzależnienie od hazardu zawsze przechodzi przez wszystkie fazy?
W której fazie trzeba iść do ośrodka odwykowego?
Czy są zamknięte ośrodki leczenia uzależnień od hazardu na NFZ?
Ile trwa leczenie uzależnienia od hazardu?
Czy z fazy utraty nadziei można wyjść?
Jak pomóc bliskiej osobie, która jest w fazie desperacji?
Źródła
- The Annals of the American Academy of Political and Social Science. Pathological Gambling: Roots, Phases, and Treatment (Lesieur, Custer), 1984.
- Massachusetts Council on Compulsive Gambling, Harvard Medical School Division on Addictions. Massachusetts Department of Public Health's Practice Guidelines for Treating Gambling-Related Problems (Korn, Shaffer), 2004.
- Canadian Journal of Psychiatry. Stability and progression of disordered gambling: lessons from longitudinal studies (LaPlante, Nelson, LaBrie, Shaffer), 2008.
- Frontiers in Psychology. Does Telescoping Exist in Male and Female Gamblers? Does It Matter? (Zakiniaeiz, Cosgrove, Mazure, Potenza), 2017.
- WHO. Gambling (fact sheet), 2024.
- Fundacja CBOS na zlecenie KCPU. Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych. Edycja 2023/2024, 2024.
- KCPU. Informator o placówkach udzielających pomocy w zakresie uzależnień behawioralnych. IV edycja, 2023.
- NFZ, Mazowiecki Oddział Wojewódzki. Opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień.
Powiązane artykuły

Uzależnienia ·
Mity o alkoholu i alkoholizmie, które opóźniają leczenie

Uzależnienia ·
Syndrom DDA u kobiet: objawy i relacja z samą sobą

Uzależnienia ·

