Przejdź do treści
Centrum Terapii Kobiet Logo
Terapia zakupoholizmu: uzależnienie od kupowania u kobiet

Zakupoholizm: skąd się bierze i dlaczego liczy się sam zakup

Zaktualizowano Zakupoholizm
mgr Gabriela FligPsycholog, Psychotraumatolog. Terapeuta uzależnień i współuzależnieńWeryfikacja merytoryczna: mgr Agnieszka Siejko-Kural

Zakupoholizm to utrata kontroli nad kupowaniem, w której ulgę albo poprawę nastroju daje sam zakup, a kupiona rzecz często zostaje w opakowaniu, wraca do sklepu albo trafia do kogoś innego. Jednej przyczyny nie ma: badania wskazują na przykre emocje, z którymi trudno poradzić sobie inaczej, depresję i lęk, obciążenie rodzinne, młody wiek i otoczenie, w którym kupić można wszystko o każdej porze.

Poniżej opisujemy, co o przyczynach mówią badania, co dzieje się w mózgu, zanim zapłacisz, jak zakupoholizm łączy się z depresją i dlaczego w Polsce częściej dotyczy kobiet. Listę objawów znajdziesz we wpisie Jak rozpoznać zakupoholizm?.

Od czego uzależnia się osoba z zakupoholizmem?

Od samej czynności kupowania: od szukania, wybierania i chwili płacenia. Kupiona rzecz ma drugorzędne znaczenie. W 2021 roku nad propozycją kryteriów diagnostycznych pracowało 138 specjalistów z 35 krajów. Jednym z kryteriów, które uzgodnili, jest kupowanie rzeczy, których potem się nie używa. W badaniach opisanych w przeglądzie z czasopisma World Psychiatry (2007) osoby kupujące kompulsywnie mówiły, że zostawiają zakupy w opakowaniach, odnoszą je do sklepu, sprzedają albo oddają.

Ten sam przegląd opisuje, jak napięcie narasta aż do zakupu i opada, gdy transakcja jest zakończona. Dlatego kolejna para butów nie daje poczucia, że masz już dość: ulgę przyniosło kupowanie, a ono właśnie się skończyło. Zasobność portfela niewiele tu zmienia. Osoby o niskich dochodach też kupują kompulsywnie, tylko w tańszych sklepach.

W klasyfikacji chorób WHO (ICD-11) kompulsywne kupowanie nie ma osobnego kodu. Jest wymienione jako przykład w grupie „inne określone zaburzenia kontroli impulsów” (6C7Y), a amerykańska klasyfikacja DSM-5 go nie zawiera. Większość ekspertów pytanych o to we wspomnianym badaniu (73,8%) opowiedziała się za zaliczeniem go do uzależnień behawioralnych, czyli uzależnień od czynności. Gdzie kończy się zamiłowanie do zakupów, a zaczyna problem, wyjaśniamy w tekście Zakupoholizm: kiedy kupowanie staje się uzależnieniem.

Jakie są przyczyny zakupoholizmu?

Badania nie wskazują jednej przyczyny, tylko kilka czynników, które zwiększają ryzyko i mogą się na siebie nakładać. Najlepiej opisane zebraliśmy w tabeli.

CzynnikCo wiadomo z badań
Przykre emocjePrzed zakupem osoby badane najczęściej czuły przygnębienie, lęk, nudę, złość albo krytycznie myślały o sobie. Zakup przynosił euforię lub ulgę (World Psychiatry, 2007)
Depresja i zaburzenia lękoweWśród osób z zakupoholizmem zaburzenia nastroju stwierdzano u 21-100% badanych, a zaburzenia lękowe u 41-80%, zależnie od badania (World Psychiatry, 2007)
Inne uzależnienia i zaburzenia odżywianiaZaburzenia związane z używaniem alkoholu lub innych substancji miało 21-46% badanych, zaburzenia odżywiania 8-35% (World Psychiatry, 2007)
RodzinaNajbliżsi krewni osób z zakupoholizmem częściej niż krewni osób z grupy porównawczej mieli depresję i byli uzależnieni od alkoholu lub narkotyków. U 9,5% z nich stwierdzono zakupoholizm (World Psychiatry, 2007)
Samoocena zależna od opinii innychWe włoskim badaniu 240 dorosłych do kompulsywnego kupowania częściej skłaniały się osoby, których poczucie wartości zależy od wyglądu i od aprobaty otoczenia (Frontiers in Psychiatry, 2017)
Młody wiekProblem zaczyna się zwykle pod koniec nastoletniości albo tuż po dwudziestce. W Polsce objawy ma 8,2% osób w wieku 18-24 lata (CBOS dla KCPU, 2024)
OtoczenieZaburzenie opisuje się głównie w krajach z gospodarką rynkową, dużym wyborem towarów, pieniędzmi do swobodnego wydania i czasem wolnym (World Psychiatry, 2007)
Leki z grupy agonistów dopaminyU osób leczonych nimi z powodu choroby Parkinsona zaburzenia kontroli impulsów, w tym kompulsywne kupowanie, występowały ponad dwa razy częściej niż u osób, które ich nie brały (Archives of Neurology, 2010)

Szerokie przedziały przy depresji i lęku biorą się stąd, że poszczególne badania, prowadzone zwykle na małych grupach, dawały różne wyniki.

Często powtarzane wyjaśnienie, że zakupami zastępuje się brak miłości w dzieciństwie, nie ma mocnego oparcia w danych. Autor przeglądu z World Psychiatry pisze, że nie udało się wskazać żadnego układu rodzinnego ani wzoru wczesnych doświadczeń typowego dla osób z zakupoholizmem. Włoskie badanie o samoocenie było z kolei jednorazową ankietą wśród osób bez diagnozy, więc nie rozstrzyga, co jest przyczyną, a co skutkiem.

Co dzieje się w mózgu podczas zakupów?

Układ nagrody reaguje już na zapowiedź zakupu, zanim zapłacisz. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie Neuron (2007) 26 zdrowych dorosłych decydowało o zakupach, leżąc w skanerze rezonansu magnetycznego. Gdy oglądali produkt, który im się podobał, rosła aktywność jądra półleżącego, części układu nagrody. Zbyt wysoka cena pobudzała wyspę i wyciszała przyśrodkową korę przedczołową. Z aktywności tych trzech obszarów dało się przewidzieć, czy dana osoba kupi produkt, jeszcze zanim podjęła decyzję.

To badanie pokazuje zwykły mechanizm u osób bez problemu z zakupami. U osób z zakupoholizmem reakcja na bodźce zakupowe wydaje się silniejsza. W niemieckim badaniu z 2021 roku (Addiction Biology) 18 osób z zakupoholizmem i 18 osób z grupy kontrolnej oglądało w skanerze obrazy związane z zakupami. Osoby z zakupoholizmem zgłaszały silniejszą chęć kupowania, a ich grzbietowe prążkowie było bardziej aktywne niż w grupie kontrolnej. Aktywność brzusznego prążkowia wiązała się u nich z nasileniem objawów. Autorzy zwracają uwagę, że podobnie mózg osób uzależnionych od substancji reaguje na bodźce związane z nałogiem. Badanie było małe, więc jego wynik traktuj jako wstępny.

Na udział dopaminy wskazują obserwacje neurologów. W badaniu 3090 osób leczonych z powodu choroby Parkinsona (Archives of Neurology, 2010) kompulsywne kupowanie stwierdzono u 5,7%. Jakiekolwiek zaburzenie kontroli impulsów miało 17,1% osób przyjmujących leki z grupy agonistów dopaminy i 6,9% osób, które ich nie brały. Jeśli przyjmujesz taki lek i zauważyłaś u siebie nową, silną potrzebę kupowania, powiedz o tym lekarzowi, który go przepisał. Nie odstawiaj leku sama.

Nie znaleźliśmy natomiast badań, które pokazałyby, że zakupoholizm bierze się z „niedoboru” dopaminy albo serotoniny. Autor przeglądu z World Psychiatry napisał w 2007 roku, że na udział tych neuroprzekaźników w powstawaniu zaburzenia nie ma bezpośrednich dowodów. Nie znaleźliśmy też potwierdzenia dla popularnego twierdzenia, że przy kasie uwalniają się endorfiny.

Dlaczego ulga po zakupie trwa tak krótko?

Zakup gasi napięcie, ale nie zmienia tego, co je wywołało, a po nim często przychodzi rozczarowanie sobą. Przegląd z World Psychiatry opisuje ten przebieg tak:

Na podstawie przeglądu badań z World Psychiatry (2007).
MomentCo się dzieje
Przed zakupemPrzygnębienie, lęk, nuda, złość albo krytyczne myśli o sobie. Pojawiają się myśli o kupowaniu i narasta potrzeba, żeby coś kupić
Szukanie i wybieranieWiele osób opisuje ten etap jako silnie ekscytujący
PłacenieEuforia albo ulga i poczucie, że sprawa jest domknięta
Po zakupieSpadek nastroju i rozczarowanie sobą. Rzecz zostaje w opakowaniu, wraca do sklepu, jest sprzedawana albo oddawana

Rozczarowanie i wstyd same są przykrymi emocjami, więc mogą uruchomić kolejny zakup. Osoby z zakupoholizmem kupują zwykle same, bo przy kimś, kto nie podziela ich zainteresowania zakupami, czułyby się skrępowane. Bliskim trudniej wtedy zauważyć, ile kupują.

Problem trwa zwykle długo. Autor przeglądu z World Psychiatry zauważył, że osoby, które zgłaszają się po pomoc, mają za sobą wiele lat kompulsywnego kupowania. Jak ten cykl zmienia się z czasem, opisujemy we wpisie o fazach zakupoholizmu, a do czego prowadzą narastające długi, w tekście Czy zakupoholiczka może zostać bezdomną?.

Depresja a zakupoholizm: co jest pierwsze?

Kolejność bywa różna: obniżony nastrój może popychać do zakupów, a długi, wstyd i ukrywanie wydatków mogą go pogłębiać. Autorzy propozycji kryteriów z 2021 roku przypominają, że w badaniach depresję opisywano jednocześnie jako czynnik podatności, stan poprzedzający kompulsywne kupowanie i jego następstwo.

We francuskim badaniu 119 osób leczonych w szpitalu z powodu depresji (Journal of Clinical Psychiatry, 1997) kryteria kompulsywnego kupowania spełniała prawie co trzecia, czyli 31,9%. Częściej były to kobiety, osoby młodsze i stanu wolnego. Częściej też miały bulimię i kleptomanię, częściej nadużywały benzodiazepin, czyli leków uspokajających i nasennych, albo były od nich uzależnione.

Jeśli kupujesz głównie wtedy, gdy jest ci źle, a przygnębienie utrzymuje się tygodniami, powiedz psychiatrze o obu sprawach. Badania leków przeciwdepresyjnych w zakupoholizmie dały niejednoznaczne wyniki (World Psychiatry, 2007), dlatego nie zakładaj, że leczenie depresji samo rozwiąże sprawę zakupów. O tym, jak depresja splata się z nałogiem, piszemy w tekście Depresja a uzależnienia u kobiet.

Czym innym jest wydawanie pieniędzy w manii, czyli w jednej z faz choroby afektywnej dwubiegunowej. Takie zakupy pojawiają się w epizodach podwyższonego nastroju, razem z euforią, poczuciem wielkości i nierealistycznymi planami. Zakupoholizm nie ma takiej okresowości. Dlatego lekarz przed rozpoznaniem wyklucza chorobę dwubiegunową, a kryteria zaproponowane w 2021 roku zastrzegają, że kupowanie nie może występować wyłącznie w manii lub hipomanii.

Jeśli przy długach albo wstydzie pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 112 albo pod bezpłatny, całodobowy telefon 116 123.

Dlaczego zakupoholizm częściej dotyczy kobiet?

W Polsce objawy kompulsywnego kupowania ma 4,0% kobiet i 1,7% mężczyzn, ale badacze nie są zgodni, na ile ta różnica wynika z płci, a na ile z tego, kto przyznaje się do problemu. Dane pochodzą z badania CBOS dla Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, przeprowadzonego w latach 2023-2024 na próbie 3239 osób od 15. roku życia. Kobiety stanowią 71,9% osób z problemem zakupowym, a najwyższy odsetek, 12,8%, jest wśród kobiet w wieku 18-24 lata.

Wśród osób, które zgłaszały się po pomoc, kobiety stanowiły w różnych badaniach 80-95%. W amerykańskim sondażu telefonicznym na 2513 dorosłych kryteria spełniało jednak 6,0% kobiet i 5,5% mężczyzn. Autor przeglądu z World Psychiatry tłumaczy to tak: kobiety łatwiej przyznają, że lubią zakupy, a mężczyźni częściej mówią, że „kolekcjonują”. Przywołuje też badanie brytyjskie, według którego różnica między płciami jest prawdziwa.

Kobiety i mężczyźni kupują co innego. W polskim badaniu kobiety z problemem zakupowym częściej niż mężczyźni kupowały rzeczy do domu, ubrania i buty, a mężczyźni programy i akcesoria komputerowe (grupa była niewielka, więc to obraz przybliżony). We włoskim badaniu z 2017 roku u kobiet w kupowaniu miał udział lęk przed negatywną oceną: to częściowo przez niego samoocena zależna od cudzych opinii przekładała się na zakupy. U mężczyzn autorka takiej zależności nie znalazła.

Zakupoholizm łatwo zbagatelizować, także u siebie. W badaniu CBOS Polacy ocenili go jako najmniej groźne z siedmiu uzależnień, o które pytano: średnio 5,41 w skali od 1 (niegroźne przyzwyczajenie) do 10 (nałóg zagrażający życiu).

Czy zakupy w internecie zwiększają ryzyko?

Nie znaleźliśmy badania, które by to rozstrzygało. Wiadomo natomiast, że osoby z problemem zakupowym prawie dwa razy częściej niż pozostałe przeglądają sklepy internetowe bez zamiaru kupna. W badaniu CBOS dla KCPU (2024) deklarowało to 81,2% osób z objawami kompulsywnego kupowania i 45,3% pozostałych. Oferty na platformach ogłoszeniowych, takich jak OLX czy Vinted, oglądało 71,9% wobec 35,5%, a po galeriach handlowych i sklepach spacerowało dla przyjemności 70,5% wobec 40,4%.

Eksperci, którzy opracowali propozycję kryteriów z 2021 roku, zaliczają przeglądanie sklepów internetowych do obrazu zaburzenia i piszą, że przy rosnącym handlu w sieci nie należy go pomijać. Sklep w telefonie jest otwarty całą dobę i nikt z domowników nie widzi, ile razy do niego zaglądasz. Jak utrudnić sobie kupowanie w sieci, opisujemy w tekście Anonimowi zakupoholicy i jak przestać kupować kompulsywnie.

Co z tego wynika dla leczenia?

Skoro kupowanie służy do radzenia sobie z emocjami, terapia zajmuje się przede wszystkim sytuacjami i myślami, które je uruchamiają. Przegląd z World Psychiatry (2007) za najbardziej obiecującą uznał terapię poznawczo-behawioralną prowadzoną w grupie. Jego autor radził też pozbyć się kart kredytowych, robić zakupy w towarzystwie i znaleźć inne zajęcia na wolny czas. Nowsze badania nad leczeniem, plan na pierwsze tygodnie i miejsca, w których dostaniesz pomoc w Polsce, także bezpłatnie, znajdziesz we wspomnianym wyżej tekście o tym, jak przestać kupować kompulsywnie.

Jeszcze dziś możesz zadzwonić na Telefon Zaufania uzależnienia behawioralne: 801 889 880, codziennie od 17:00 do 22:00. Numer podaje Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Dyżurujący specjaliści rozmawiają także z bliskimi.

Nasz ośrodek w Międzyrzeczu Górnym jest prywatny i przyjmuje wyłącznie kobiety. Stacjonarnie leczymy uzależnienie od alkoholu, leków i narkotyków w programach trwających 2, 4 lub 6 tygodni, a depresję leczymy razem z uzależnieniem, w jednym pobycie. Jeśli oprócz kupowania martwi cię picie albo przyjmowanie leków uspokajających, powiedz o tym w pierwszej rozmowie. Możesz też umówić konsultację z terapeutą lub psychologiem (50 minut, 240 zł). Programy opisujemy na stronie terapia uzależnień, a numer telefonu i formularz są na stronie kontakt.

Najczęściej zadawane pytania

Od czego uzależnia się zakupoholiczka?
Od samej czynności kupowania: szukania, wybierania i płacenia. Kupiona rzecz ma drugorzędne znaczenie, dlatego często zostaje w opakowaniu, wraca do sklepu albo jest oddawana. Eksperci, którzy w 2021 roku zaproponowali kryteria diagnostyczne, wpisali do nich kupowanie rzeczy, których się potem nie używa.
Jakie są przyczyny zakupoholizmu?
Nie ma jednej przyczyny. Badania wskazują na przykre emocje, które zakup na chwilę łagodzi, depresję i zaburzenia lękowe, inne uzależnienia, obciążenie rodzinne (depresja i uzależnienia u krewnych), samoocenę zależną od opinii innych, młody wiek oraz łatwy dostęp do towarów. Zaburzenia kontroli impulsów, do których należy kompulsywne kupowanie, zdarzają się też częściej u osób przyjmujących leki z grupy agonistów dopaminy, stosowane w chorobie Parkinsona.
Czy zakupoholizm to choroba?
W klasyfikacji ICD-11 kompulsywne kupowanie nie ma osobnego kodu. Jest wymienione jako przykład w grupie innych określonych zaburzeń kontroli impulsów (6C7Y). Większość ekspertów pytanych w badaniu z 2021 roku uważa, że powinno być zaliczane do uzależnień behawioralnych. Klasyfikacja DSM-5 go nie zawiera.
Czy depresja może prowadzić do zakupoholizmu?
Może, ale zależność działa w obie strony. Obniżony nastrój bywa bodźcem do zakupów, a długi i wstyd po zakupach mogą go pogłębiać. W badaniu 119 osób leczonych w szpitalu z powodu depresji kryteria kompulsywnego kupowania spełniało 31,9%. Jeśli przygnębienie trwa tygodniami, powiedz psychiatrze i o nastroju, i o kupowaniu.
Czym zakupoholizm różni się od manii zakupów w chorobie dwubiegunowej?
W manii nadmierne wydatki pojawiają się w epizodach podwyższonego nastroju, razem z euforią, poczuciem wielkości i nierealistycznymi planami. Zakupoholizm nie ma takiej okresowości i wiąże się raczej z przykrymi emocjami przed zakupem. Rozróżnia je lekarz psychiatra.
Co dzieje się w mózgu podczas zakupów?
Układ nagrody reaguje już na widok rzeczy, która się podoba, zanim zapadnie decyzja o zakupie. U osób z zakupoholizmem obrazy związane z zakupami wywoływały w badaniu z 2021 roku silniejszą chęć kupowania i większą aktywność prążkowia niż u osób z grupy kontrolnej. Bezpośrednich dowodów na to, że przyczyną jest niedobór dopaminy lub serotoniny, autor przeglądu badań z 2007 roku nie znalazł.
Jakie są objawy zakupoholizmu?
Proponowane kryteria z 2021 roku wymieniają natrętne myśli o zakupach i trudną do odparcia potrzebę kupowania, słabszą kontrolę nad nim, kupowanie rzeczy, których się potem nie używa, poprawianie sobie zakupami nastroju oraz dalsze kupowanie mimo szkód, na przykład długów. Sygnały ostrzegawcze opisujemy w osobnym wpisie. Jak rozpoznać zakupoholizm?
Jak leczy się zakupoholizm?
Najlepiej opisana w badaniach jest terapia poznawczo-behawioralna prowadzona w grupie. Badania leków dały niejednoznaczne wyniki. Depresję lub lęk, które często towarzyszą kupowaniu, psychiatra leczy osobno. O pomoc możesz zapytać pod numerem telefonu zaufania 801 889 880, codziennie od 17:00 do 22:00. Jak przestać kupować kompulsywnie i gdzie szukać pomocy

Źródła

  1. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, badanie CBOS. Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych, edycja 2023/2024 (rozdział 4: Zakupy), 2024.
  2. World Psychiatry. A review of compulsive buying disorder (D.W. Black), 2007.
  3. Journal of Behavioral Addictions. Proposed diagnostic criteria for compulsive buying-shopping disorder: A Delphi expert consensus study (A. Müller i in.), 2021.
  4. Neuron. Neural predictors of purchases (B. Knutson i in.), 2007.
  5. Addiction Biology. Dorsal and ventral striatum activity in individuals with buying-shopping disorder during cue-exposure: A functional magnetic resonance imaging study (P. Trotzke i in.), 2021.
  6. Archives of Neurology. Impulse control disorders in Parkinson disease: a cross-sectional study of 3090 patients (D. Weintraub i in.), 2010.
  7. The Journal of Clinical Psychiatry. Study of compulsive buying in depressed patients (M. Lejoyeux i in.), 1997.
  8. Frontiers in Psychiatry. The Role of Self-Esteem and Fear of Negative Evaluation in Compulsive Buying (R. Biolcati), 2017.

Chętnie odpowiemy na wszystkie Wasze pytania