
Narkomania kobiet i mężczyzn: moda, patologia czy choroba?
Narkomania bywa modą tylko na początku, a uzależnienie, do którego może prowadzić, jest chorobą. Moda, ciekawość i towarzystwo tłumaczą, dlaczego ktoś sięga po narkotyk pierwszy raz. Tego, co dzieje się później, już nie tłumaczą: przy regularnym braniu zmienia się praca mózgu i coraz trudniej przestać, bez względu na to, od czego się zaczęło. Określenie „patologia społeczna” pochodzi z języka socjologii i pedagogiki. Opisuje zjawisko z perspektywy społeczeństwa i niewiele mówi o tym, jak pomóc konkretnej osobie.
Mężczyźni biorą narkotyki częściej niż kobiety: w ostatnim roku sięgnęło po nie 9,4% mężczyzn i 3,5% kobiet w wieku 15-64 lata (KCPU, 2023/2024). Kobieta, która bierze, jest jednak tak samo narażona na uzależnienie jak mężczyzna, a w drodze do leczenia napotyka własne przeszkody, na przykład brak opieki nad dziećmi (NIDA, 2020).
Jeśli szukasz pomocy dla siebie albo bliskiej osoby, zadzwoń na bezpłatny Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990 (codziennie 16-21). Jeśli ktoś po narkotykach traci przytomność, ma drgawki albo nie oddycha, dzwoń pod 112.
Narkomania: moda czy patologia?
Żadne z tych dwóch słów nie opisuje jej w całości. Moda dotyczy pierwszych prób, patologia społeczna jest opisem zjawiska w skali społeczeństwa, a medycyna widzi w uzależnieniu chorobę, którą się leczy. Każde z tych spojrzeń coś wyjaśnia i każde coś pomija.
| Spojrzenie | Co opisuje | Czego nie wyjaśnia |
|---|---|---|
| Moda | Pierwsze sięgnięcie po narkotyk: ciekawość, towarzystwo, chęć dopasowania się | Dlaczego ktoś bierze dalej, kiedy moda minęła albo kiedy bierze w samotności |
| Patologia społeczna | Zjawisko w skali społeczeństwa: łamanie przyjętych norm i szkody dla otoczenia | Co dzieje się z konkretną osobą i jak jej pomóc |
| Choroba | Uzależnienie: przewlekłe, nawracające zaburzenie, w którym człowiek bierze mimo szkód | Dlaczego ktoś spróbował pierwszy raz |
Amerykański National Institute on Drug Abuse (NIDA) opisuje uzależnienie jako przewlekłe, nawracające zaburzenie, w którym człowiek kompulsywnie szuka narkotyku i bierze go mimo szkód. Zalicza je do zaburzeń mózgu, bo zmienia działanie obwodów odpowiedzialnych za nagrodę, stres i samokontrolę.
Z tych trzech spojrzeń tylko ostatnie mówi, co zrobić, gdy ktoś nie potrafi już przestać: zgłosić się na leczenie. Dotyczy to tak samo osoby, która zaczęła na imprezie, jak tej, która zaczęła brać z powodu lęku albo przemęczenia.
Co to jest narkomania?
Narkomania to stałe lub okresowe używanie narkotyków w celach innych niż medyczne, w wyniku którego może powstać albo już powstało uzależnienie. Tak definiuje ją ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii z 2005 roku (art. 4 pkt 11). Ustawa wymienia przy tym środki odurzające, substancje psychotropowe, środki zastępcze i nowe substancje psychoaktywne, czyli także tak zwane dopalacze.
Według tej definicji narkomania zaczyna się wcześniej niż uzależnienie. Obejmuje także osobę, która bierze co jakiś czas i uzależniona jeszcze nie jest. W mowie potocznej „narkoman” i „narkomanka” oznaczają zwykle kogoś uzależnionego. Ustawa definiuje jeszcze trzy pojęcia, które pomagają to uporządkować.
| Pojęcie | Co oznacza według ustawy |
|---|---|
| Narkomania (art. 4 pkt 11) | Stałe lub okresowe używanie narkotyków w celach innych niż medyczne, w wyniku czego może powstać lub powstało uzależnienie |
| Używanie szkodliwe (art. 4 pkt 30) | Używanie substancji psychoaktywnej, które powoduje szkody somatyczne lub psychiczne, w tym upośledzenie sądzenia albo dysfunkcyjne zachowanie |
| Uzależnienie (art. 4 pkt 29) | Zespół zjawisk psychicznych lub somatycznych wynikających z działania substancji na organizm: zmienia się zachowanie i pojawia się konieczność stałego lub okresowego używania, żeby doznać wpływu substancji na psychikę albo uniknąć następstw jej braku |
| Osoba zagrożona uzależnieniem (art. 4 pkt 14) | Osoba, u której zjawiska psychiczne i wpływ środowiska stwarzają duże prawdopodobieństwo powstania uzależnienia, albo osoba, która używa narkotyków sporadycznie |
Jednorazowe spróbowanie narkotyku nie jest jeszcze narkomanią w rozumieniu ustawy, która mówi o używaniu stałym lub okresowym. Osobę, która bierze sporadycznie, ustawa nazywa zagrożoną uzależnieniem. Narkotyk choć raz w życiu wzięło 21,1% mieszkańców Polski w wieku 15-64 lata, a w ostatnich 30 dniach 2,8% (KCPU, 2023/2024). Więcej danych o tym, kto bierze i ile osób jest uzależnionych, zebraliśmy we wpisie Kto w Polsce bierze narkotyki.
Skąd wzięło się pytanie o modę?
Z lat 70., kiedy narkomanię opisywano w Polsce jako modę przywiezioną z Zachodu. Socjolożka Monika Abucewicz opisała tę dyskusję w czasopiśmie „Alkoholizm i Narkomania” (2006). Pod koniec lat 60. narkotyki zaczęły się rozpowszechniać wśród młodzieży, zwłaszcza w środowisku hippisów, a radio i prasa przedstawiały branie jako zjawisko „z importu” i naśladowanie zachodniej mody.
Abucewicz wyróżnia trzy ówczesne definicje narkomanii:
- ideologiczną: władze PRL widziały w narkomanii obcą modę i zagrożenie dla porządku społecznego i politycznego, więc odpowiadały głównie represjami,
- medyczną: na naradach i konferencjach zgodnie uznawano narkomanię za chorobę, którą trzeba leczyć,
- wychowawczą: resort oświaty opisywał ją jako objaw nieprzystosowania społecznego młodzieży, a warszawskie kuratorium wymieniało ją wśród przejawów patologii społecznej w szkołach.
Dominowała pierwsza. Deklaracje o leczeniu i profilaktyce zostawały na papierze, a pomoc w placówkach służby zdrowia ograniczała się w zasadzie do detoksykacji. Już wtedy badacze zauważali, że po narkotyki sięgają też grupy młodzieży niezwiązane z hippisami, a motywem jest naśladownictwo i chęć zmniejszenia napięcia psychicznego.
Czy narkotyki są dziś modne?
Wśród uczniów coraz mniej. Badanie ESPAD z 2024 roku pokazało, że większość nastolatków w Polsce nigdy nie sięgnęła po nielegalne substancje, a marihuany próbowało mniej uczniów niż pięć lat wcześniej: 16,9% w wieku 15-16 lat (w 2019 roku 21,4%) i 33,1% w wieku 17-18 lat (w 2019 roku 37,2%).
Przekonanie, że „wszyscy biorą”, nie zgadza się z tym, co uczniowie mówią o sobie i swoich przyjaciołach.
| Co się słyszy | Co pokazują dane |
|---|---|
| „Wszyscy w moim wieku palą trawkę” | 62,3% uczniów w wieku 15-16 lat i 46,9% w wieku 17-18 lat mówi, że nikt z ich przyjaciół nie pali marihuany. O tym, że pali większość albo wszyscy, mówi około 4% |
| „Nie wypada odmówić” | 51,3% uczniów w wieku 17-18 lat przynajmniej raz nie skorzystało z propozycji spróbowania marihuany |
| „Bierze coraz więcej młodych” | Przyjaciół palących marihuanę miało w 2019 roku 65,3% uczniów w wieku 17-18 lat, a w 2024 roku 53,1% |
| „To tylko trawka, nic mi nie grozi” | Test przesiewowy wskazał problemowe używanie marihuany u 5,0% uczniów w wieku 15-16 lat i 6,0% w wieku 17-18 lat |
Modne bywa raczej przekonanie, że marihuana nie szkodzi. Autorzy raportu piszą, że uczniowie częściej spodziewają się po niej korzyści niż szkód, a przekonanie o jej nieszkodliwości uznają za poważną trudność dla profilaktyki.
Wśród dorosłych jest inaczej. W badaniu KCPU z przełomu 2023 i 2024 roku marihuany w ostatnim roku używało 10,3% osób w wieku 15-34 lata, a w 2018 roku 7,8%. Autorzy zastrzegają, że zmienili metodę badania, więc te liczby można porównywać tylko ostrożnie. Dostęp do marihuany jako łatwy oceniła co trzecia osoba w tym wieku (33,6%).
Dlaczego ludzie sięgają po narkotyki?
NIDA wymienia cztery powody: dla przyjemności, żeby poczuć się lepiej, żeby lepiej sobie radzić oraz z ciekawości i pod wpływem otoczenia.
- Dla przyjemności. Narkotyk wywołuje silne uczucie przyjemności.
- Żeby poczuć się lepiej. Część osób z lękiem społecznym, stresem albo depresją bierze, żeby złagodzić napięcie.
- Żeby lepiej sobie radzić. Chodzi o presję na wyniki w nauce, pracy albo sporcie.
- Z ciekawości i pod presją otoczenia. Nastolatki są tu szczególnie narażone, bo presja rówieśników bywa u nich silna.
Z modą wiąże się tylko ostatni powód. Drugi i trzeci opisują kogoś, kto narkotykiem próbuje złagodzić napięcie albo sprostać wymaganiom.
O tym, czy z brania rozwinie się uzależnienie, nie decyduje jeden czynnik. Według NIDA geny odpowiadają za 40-60% ryzyka. Ryzyko zwiększają też wczesny początek, brak nadzoru rodziców, trudność z odmawianiem rówieśnikom i ubóstwo w najbliższym otoczeniu. Chronią wsparcie i uwaga rodziców, dobre relacje, dobre wyniki w nauce i wiara we własną samokontrolę. Palenie i wstrzykiwanie narkotyku dodatkowo zwiększają ryzyko uzależnienia.
Pierwsza decyzja o wzięciu narkotyku jest zwykle dobrowolna. Przy dalszym braniu zdolność do samokontroli może się poważnie osłabić (NIDA), dlatego po miesiącach albo latach samo postanowienie często nie wystarcza.
Socjologiczne wyjaśnienia opisujemy we wpisie o trzech przyczynach narkomanii, a to, co szczególnie naraża nastolatki, w tekście Dlaczego młodzi ludzie się uzależniają.
Męska i kobieca narkomania: czym się różnią?
Mężczyźni biorą częściej, a kobiety, które biorą, są tak samo narażone na uzależnienie i po części sięgają po narkotyki z innych powodów. W badaniu KCPU z przełomu 2023 i 2024 roku narkotyk w ostatnim roku wzięło 9,4% mężczyzn i 3,5% kobiet, czyli ponad dwa i pół raza mniej.
| Wskaźnik | Mężczyźni | Kobiety |
|---|---|---|
| Jakikolwiek narkotyk choć raz w życiu | 27,0% | 15,7% |
| Jakikolwiek narkotyk w ostatnich 12 miesiącach | 9,4% | 3,5% |
| Jakikolwiek narkotyk w ostatnich 30 dniach | 4,6% | 1,2% |
| Młodzi dorośli (15-34 lata), ostatnie 12 miesięcy | 18,7% | 5,3% |
| Amfetamina choć raz w życiu | 4,5% | 1,6% |
| Ecstasy (MDMA) choć raz w życiu | 1,9% | 1,3% |
U nastolatków układ jest podobny, z jednym wyjątkiem. W badaniu ESPAD 2024 chłopcy częściej niż dziewczęta sięgali po nielegalne substancje, a dziewczęta częściej po leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza. W piciu alkoholu i paleniu tytoniu różnice między płciami się zacierają, przy marihuanie ta tendencja jest słabsza.
Sama częstość brania nie mówi wszystkiego. NIDA w opracowaniu z 2020 roku opisuje różnice w przebiegu uzależnienia. To instytut amerykański, więc tych wyników nie można wprost przenosić na Polskę.
| Obszar | Co wiadomo o różnicach |
|---|---|
| Ryzyko uzależnienia | Mężczyźni częściej używają prawie wszystkich nielegalnych narkotyków, ale kobiety są tak samo narażone na rozwój uzależnienia |
| Marihuana | U kobiet zaburzenia rozwijają się szybciej od pierwszego użycia. Uzależnionym kobietom częściej towarzyszą napady paniki i zaburzenia lękowe, mężczyznom inne uzależnienia i osobowość antyspołeczna |
| Stymulanty | Kobiety mogą być bardziej wrażliwe na nagradzające działanie stymulantów, co wiąże się między innymi z estrogenem. Jako powód brania metamfetaminy podają chęć dodania sobie energii przy pracy, domu i opiece nad dziećmi, a także chudnięcie |
| Heroina | Kobiety są młodsze, biorą mniejsze dawki i krócej, rzadziej wstrzykują i częściej ulegają wpływowi partnera, który bierze. W pierwszych latach wstrzykiwania są bardziej niż mężczyźni narażone na śmierć z przedawkowania |
| Głód i nawroty | Kobiety mogą być bardziej podatne na głód narkotykowy i nawroty |
| Leczenie | Kobiety napotykają własne przeszkody: brak opieki nad dziećmi na czas terapii i leczenie słabiej sprawdzone u kobiet |
Kobiety w tych badaniach jako powody podają zmęczenie obowiązkami, chęć schudnięcia i wpływ partnera, który bierze, a nie modę.
W naszym ośrodku leczą się wyłącznie kobiety. Czym uzależnienie od narkotyków u kobiet różni się w objawach i leczeniu, opisujemy we wpisie Uzależnienie od narkotyków u kobiet, a o tym, kiedy grupa kobieca ułatwia szczerość, w tekście Terapia w grupie kobiecej czy mieszanej.
Gdzie szukać pomocy?
Najprościej zacząć od telefonu zaufania albo poradni leczenia uzależnień, do której na NFZ nie potrzebujesz skierowania.
- Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia”: 800 199 990, bezpłatny, czynny codziennie od 16 do 21. Dzwonić mogą osoby z uzależnieniem i ich bliscy.
- Poradnia leczenia uzależnień z umową z NFZ: bez skierowania.
- Numer 112, gdy ktoś po narkotykach traci przytomność, ma drgawki albo nie oddycha.
Podjęcie leczenia jest co do zasady dobrowolne (art. 25 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii). Ustawa przewiduje wyjątki, między innymi dla niepełnoletnich: sąd rodzinny może skierować uzależnioną niepełnoletnią osobę na przymusowe leczenie i rehabilitację na wniosek przedstawiciela ustawowego, krewnych w linii prostej, rodzeństwa albo faktycznego opiekuna, a także z urzędu. Takie leczenie nie może trwać dłużej niż 2 lata (art. 30). To informacja ogólna, a nie porada prawna.
Jak wygląda leczenie na NFZ i czym różni się od prywatnego, opisujemy w porównaniu leczenia na NFZ i prywatnie.
W naszym ośrodku w Międzyrzeczu Górnym pod Bielskiem-Białą prowadzimy terapię narkomanii wyłącznie dla kobiet. Program trwa od 6 tygodni, obejmuje co najmniej 260 godzin terapii i jest przeznaczony dla kobiet po detoksie. Składają się na niego diagnoza, konsultacje medyczne, terapia indywidualna i grupowa, warsztaty 12 Kroków oraz pomoc w wyborze ośrodka leczenia długoterminowego. Ośrodek jest prywatny, program kosztuje od 17 000 zł i nie wymaga skierowania. Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, napisz albo zadzwoń.
Najczęściej zadawane pytania
Czy narkomania to moda, czy patologia?
Co to jest narkomania?
Czy narkomania to choroba?
Dlaczego ludzie biorą narkotyki?
Czy wszyscy młodzi ludzie biorą narkotyki?
Czy kobiety uzależniają się od narkotyków szybciej niż mężczyźni?
Czy można uzależnić się po jednym razie?
Gdzie szukać pomocy w uzależnieniu od narkotyków?
Źródła
- Sejm RP (Dziennik Ustaw). Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. 2023 poz. 1939), art. 4, 25 i 30, 2023.
- NIDA (National Institute on Drug Abuse). Drug Misuse and Addiction (Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction), 2020.
- NIDA (National Institute on Drug Abuse). Sex Differences in Substance Use (Substance Use in Women Research Report), 2020.
- KCPU. Jak rozpowszechnione jest używanie narkotyków w Polsce? Wyniki najnowszych ogólnopolskich badań (Serwis Informacyjny Uzależnienia nr 4/2024), 2024.
- KCPU, Instytut Psychiatrii i Neurologii. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną. Raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2024 r. (ESPAD), 2024.
- Alkoholizm i Narkomania, Instytut Psychiatrii i Neurologii. Narkomania w Polsce jako problem społeczny w perspektywie konstrukcjonistycznej. Część trzecia: koniec lat 60. i lata 70. (M. Abucewicz), 2006.
- KCPU. Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990: zmiana i poszerzenie działalności, 2023.
- NFZ, Mazowiecki Oddział Wojewódzki. Opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień, 2026.
Powiązane artykuły

Narkomania ·
Czy dopalacze uzależniają i prowadzą do narkomanii?

Narkomania ·
Anomia i hedonizm: 3 socjologiczne przyczyny narkomanii

Narkomania ·

