
Odbudowa relacji w leczeniu uzależnienia: od czego zacząć
Odbudowa relacji jest częścią leczenia uzależnienia od pierwszych tygodni terapii, bo uzależnienie rozwija się w relacjach i je niszczy, a ludzie wokół ciebie mogą trzeźwość wzmacniać albo utrudniać. W amerykańskim badaniu osób uzależnionych od alkoholu dodanie do ich otoczenia jednej niepijącej osoby zwiększało prawdopodobieństwo abstynencji w kolejnym roku o 27% (Litt i wsp., 2007, wynik przytoczony w pracy z 2009 r.). Zaczynanie od relacji nie oznacza jednak przepraszania wszystkich w pierwszym tygodniu trzeźwości. Najpierw budujesz oparcie, potem odzyskujesz zaufanie najbliższych, a niektóre relacje trzeba zakończyć.
Ten tekst jest dla kobiety, która się leczy albo myśli o leczeniu. Jeśli jesteś kimś bliskim i szukasz wskazówek dla siebie, przeczytaj, jak rodzina może pomóc w terapii i po niej.
Dlaczego leczenie uzależnienia zaczyna się od relacji?
Leczenie zaczyna się od relacji, bo otoczenie w dużym stopniu wpływa na to, czy trzeźwość się utrzyma. Dobrze widać to w badaniach nad Anonimowymi Alkoholikami. W analizie danych 1726 osób z amerykańskiego projektu MATCH korzyść z chodzenia na mityngi AA wynikała głównie z dwóch zmian: w otoczeniu uczestników przybywało ludzi, którzy wspierają niepicie, a oni sami nabierali pewności, że nie napiją się w towarzystwie (Kelly i wsp., 2012).
Otoczenie można zmieniać celowo. W badaniu Network Support Project badacze losowo przydzielili 210 kobiet i mężczyzn uzależnionych od alkoholu do jednej z trzech terapii ambulatoryjnych. Po dwóch latach osoby z grupy, która w terapii budowała sieć wsparcia dla abstynencji, miały do 20% więcej dni bez alkoholu niż osoby z pozostałych grup (Litt i wsp., 2009). Częściej też chodziły na mityngi AA.
W leczeniu kobiet relacje mają jeszcze większą wagę. Amerykańskie wytyczne SAMHSA dotyczące terapii kobiet (TIP 51, 2009) opisują rozwój uzależnienia jako rozłączenie: z innymi ludźmi, z samą sobą i z tym, w co się wierzy. Zdrowienie polega w tym ujęciu na odbudowie tych więzi. Rodzinę wytyczne rozumieją szeroko, jako osoby, które kobieta sama uznaje za swoje oparcie.
Nie znaczy to, że bez rodziny leczenie się nie uda. Kobieta, która nie ma bliskich albo nie może na nich liczyć, może zbudować oparcie gdzie indziej: w grupie terapeutycznej, we wspólnocie AA, wśród nowych, niepijących znajomych.
Jak uzależnienie wpływa na relacje z bliskimi?
Uzależnienie stopniowo zawęża relacje do tych, które nie przeszkadzają w piciu lub braniu. Przybywa ukrywania i niedotrzymanych obietnic, a bliscy uczą się, że na zapewnienia osoby pijącej nie można liczyć. Z ludźmi, którzy o picie pytają, kontakt zwykle się rozluźnia.
U kobiet uzależnienie częściej zaczyna się w relacji. Według TIP 51 kobiety częściej niż mężczyźni po raz pierwszy sięgają po alkohol albo narkotyki za sprawą partnera lub kogoś z rodziny. Kobiety z uzależnieniem częściej też mają partnerów, którzy sami są uzależnieni. Wiele z nich pije, żeby utrzymać związek albo znieść ból po rozpadzie ważnej relacji. Związek i nałóg splatają się wtedy tak, że trudno zmienić jedno bez drugiego.
Rodzina przystosowuje się do picia: przejmuje obowiązki, tłumaczy, ukrywa. Jak picie jednej osoby zmienia podział obowiązków, pieniądze i poczucie bezpieczeństwa w domu, opisujemy w tekście Wpływ picia na życie rodzinne.
Lęk przed bliskością: dlaczego trudno się otworzyć
Trudno się otworzyć, bo z nałogiem często idzie w parze wstyd, który dotyczy całej osoby, a nie jednego zachowania. Kobiety mogą go odczuwać szczególnie silnie, bo pijące i biorące kobiety spotykają się z mocnym społecznym piętnem (TIP 51). Amerykańscy badacze sprawdzili związek wstydu z nałogiem w trzech grupach: w dwóch grupach studentów i wśród osób osadzonych w areszcie (Dearing i wsp., 2005). Osoby skłonne do wstydu, czyli do myśli „jestem zła”, miały więcej problemów z alkoholem i narkotykami. Skłonność do poczucia winy, czyli do myśli „zrobiłam coś złego”, szła w parze z mniejszą liczbą takich problemów albo nie miała z nimi związku.
Ta różnica przekłada się na relacje. Jak piszą autorzy, poczucie winy skłania do naprawiania szkód, a wstyd utrudnia wczucie się w drugą osobę, co rodzi trudności w relacjach. Opisują też błędne koło: ktoś pije, żeby stłumić wstyd, a skutki picia dokładają nowego wstydu. W terapii uczysz się dlatego oddzielać to, co zrobiłaś, od tego, kim jesteś.
Druga przyczyna to wzorce wyniesione z domu. Według TIP 51 kobiety, które dorastały w rodzinie z nałogiem albo przemocą, mogą budować dorosłe związki na tym samym schemacie i nierzadko mają partnera albo przyjaciela, który też pije lub bierze. Jak ten mechanizm wygląda w związku, opisujemy w tekście o dorosłych dzieciach alkoholików i lęku przed bliskością.
Lęk przed bliskością ma w codzienności różne postacie. Bywa nim zbywanie pytań bliskich, żart, gdy rozmowa robi się poważna, zrywanie kontaktu po każdej kłótni albo zgoda na wszystko, byle nie było konfliktu. Przekonania, które każą szukać ulgi w substancji, rzeczach albo w drugim człowieku, zamiast w szczerym kontakcie z ludźmi, omawiamy w tekście Osobowość uzależniona: 13 błędnych przekonań.
Od czego zacząć naprawianie relacji?
Zacznij od relacji, w której możesz ćwiczyć szczerość bez obawy, że ktoś cię rozliczy: z terapeutką, z grupą terapeutyczną, ze sponsorką w AA. Z najbliższymi relacje odbudowuje się potem, głównie zmianą zachowania. Przeprosiny i zadośćuczynienie przychodzą, gdy trzeźwość jest już stabilniejsza. Tabela pokazuje kolejność, która w tej pracy pomaga.
| Etap | Z kim | Co pomaga | Czego unikać |
|---|---|---|---|
| Pierwsze tygodnie trzeźwości | Terapeutka, grupa, sponsorka w AA | Mówienie o sobie tam, gdzie nikt cię nie rozlicza. Nazywanie emocji na bieżąco | Wielkich deklaracji wobec rodziny i rozliczania całej przeszłości naraz |
| Relacja z samą sobą | Ty | Oddzielanie tego, co zrobiłaś, od tego, kim jesteś. Przyjęcie, że uzależnienie jest chorobą | Karania się i przekonania, że nie zasługujesz na bliskość |
| Najbliżsi | Dzieci, partner, rodzice | Małe ustalenia, których dotrzymujesz. Przewidywalny rytm dnia. Słuchanie bez tłumaczenia się | Żądania, żeby od razu ci ufali. Obietnic „nigdy więcej” |
| Zadośćuczynienie | Osoby, które skrzywdziłaś | Lista krzywd i rozmowy przygotowane z terapeutką albo sponsorką | Przeprosin, które przynoszą ulgę tobie, a ranią drugą osobę |
| Szersze otoczenie | Przyjaciele, praca, wspólnota | Szukanie ludzi, którzy nie piją i wspierają twoje leczenie | Spotkań w miejscach i gronie, w którym się piło |
Podobną kolejność ma program 12 Kroków: lista osób skrzywdzonych i zadośćuczynienie to dopiero kroki 8 i 9. Krok 9 ma też wyjątek: zadośćuczynienia nie składa się osobiście, gdy zraniłoby to tę osobę albo innych. Jak się do tego przygotować, opisujemy w tekście Krok 9 AA: zadośćuczynienie w praktyce.
TIP 51 wymienia umiejętności, które poprawiają jakość relacji i mogą być ważną częścią terapii: komunikację, radzenie sobie ze stresem, asertywność, rozwiązywanie problemów i wychowywanie dzieci. Te same umiejętności ćwiczysz najpierw w grupie, zanim sprawdzisz je w domu.
Jak odbudować zaufanie partnera i rodziny?
Zaufanie wraca wtedy, gdy bliscy przez dłuższy czas widzą, że dotrzymujesz drobnych ustaleń. Przez lata słyszeli obietnice, więc same zapewnienia niewiele dla nich znaczą. W praktyce pomaga kilka rzeczy:
- Mów, co robisz w sprawie leczenia: kiedy masz terapię, a kiedy mityng. Treścią sesji nie musisz się dzielić.
- Umawiaj się na mniej i dotrzymuj słowa. Odebranie dziecka ze szkoły o umówionej godzinie znaczy więcej niż zapowiedź wielkiej zmiany.
- Licz się z tym, że bliscy bywają nieufni i źli także wtedy, gdy nie pijesz. Reagują na lata życia z nałogiem, a nie na twoją obecną pracę.
- Z dziećmi zaufanie odbudowuje się przez przewidywalność: stałe pory, obecność, dotrzymane drobne obietnice. TIP 51 zaleca, żeby dzieci były uwzględniane w leczeniu matki.
- Ustal z terapeutką, co zrobisz po kłótni, zanim do niej dojdzie.
Ostatni punkt ma znaczenie dla trzeźwości. W analizie przyczyn nawrotów, którą przytacza przegląd opublikowany przez NIAAA, trudne emocje, takie jak złość, lęk czy przygnębienie, oraz konflikty z innymi ludźmi, na przykład kłótnia z kimś z rodziny, łącznie wywołały ponad połowę nawrotów (Larimer i wsp., 1999). Presja otoczenia, także samo przebywanie wśród pijących, przyczyniła się do ponad 20% z nich. Według TIP 51 kobiety częściej niż mężczyźni wracają do picia lub brania z powodu problemów i konfliktów w relacjach, a nawrót częściej zdarza się w obecności partnera albo innej bliskiej osoby. Na początku trzeźwienia kobieta może się też obawiać, że jej decyzja o niepiciu zostanie odebrana jako zagrożenie dla związku. Relacje powinny więc trafić do planu zapobiegania nawrotom. Jak go przygotować, piszemy w tekście Jak radzić sobie z nawrotami alkoholizmu.
Gdy partner chce się zaangażować i w związku nie ma przemocy, można rozważyć terapię par. W metaanalizie 12 badań (754 osoby w stałych związkach) behawioralna terapia par wypadła lepiej niż leczenie indywidualne (Powers i wsp., 2008). Pary najpierw lepiej oceniały swój związek, a w dalszej obserwacji osoby leczone rzadziej piły lub brały i ponosiły mniej szkód z tego powodu.
Których relacji nie trzeba naprawiać?
Nie trzeba naprawiać relacji, w której grozi ci niebezpieczeństwo, ani takiej, która opierała się na wspólnym piciu lub braniu. TIP 51 wskazuje, że relacje skupione wokół używania substancji albo raniące mogą podtrzymywać nałóg. Zaleca, żeby w terapii pomagać kobietom takie relacje naprawić albo zastąpić innymi.
| Relacja | Co z nią zrobić |
|---|---|
| Partner, który stosuje przemoc | Najpierw bezpieczeństwo i plan ochrony, a nie wspólna terapia. Całodobowa, bezpłatna „Niebieska Linia”: 800 120 002. W bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112 |
| Partner, który pije lub bierze i nie chce tego zmieniać | Omówić z terapeutką. Ustalić, czy da się mieszkać razem bez alkoholu w domu i co zrobisz, jeśli się nie da |
| Znajomi od picia | Ograniczyć spotkania w dawnych miejscach i dawnym gronie. Część tych znajomości może wygasnąć |
| Rodzina, która rani albo lekceważy twoje leczenie | Postawić granice, a oparcie budować gdzie indziej: w grupie, w AA, wśród przyjaciół |
| Bliscy, którzy chcą pomóc | Włączyć ich w leczenie, jeśli się na to zgadzasz: warsztaty dla rodzin, spotkanie z terapeutą |
Gdy powrót do rodziny pochodzenia nie jest możliwy, TIP 51 proponuje zbudować „rodzinę z wyboru”: z przyjaciół, ludzi z pracy, osób ze wspólnoty. Koniec ważnej relacji jest stratą, nawet jeśli była szkodliwa, i według wytycznych trzeba ją opłakać. Wytyczne zwracają też uwagę, że część kobiet czuje, że musi utrzymać związek za wszelką cenę, a terapeuci mogą to oczekiwanie nieświadomie wzmacniać. Kobietom potrzebna jest także samodzielność i umiejętność zdrowego bycia w samotności.
Jak pracujemy nad relacjami w naszym ośrodku
W naszym ośrodku praca nad relacjami zaczyna się od diagnozy. W podstawowych programach (2, 4 i 6 tygodni) obok diagnozy medycznej, którą stawia lekarz psychiatra, i diagnozy psychologicznej jest diagnoza terapeutyczna: postaw, zachowań i relacji z innymi. Program uwzględnia szczególnie pracę z traumą oraz z zaburzeniami więzi, relacji i rodziny.
W czasie pobytu pacjentki pracują w grupach zadaniowych. Ich tematy to między innymi uraza, obwinianie innych i chęć pokazania siebie w lepszym świetle. Pacjentki same tworzą też małe grupy partnerskie, prowadzone przez terapeutów, w których wspierają się nawzajem i dzielą doświadczeniem. Program nazywa to zasadą terapii przez pomaganie, bo osoba, która pomaga, może zyskać tyle samo co ta, która pomoc przyjmuje.
Programy stacjonarne obejmują wsparcie dla rodzin w formie warsztatów psychoedukacyjnych dla bliskich. W cenniku warsztat dla rodzin trwa 4-5 godzin i kosztuje od 300 zł, bez względu na liczbę osób z rodziny, a można w nim uczestniczyć także online. Rodziny odwiedzają pacjentki w niedziele w godzinach 10:00-17:00, począwszy od drugiej niedzieli pobytu. Konsultacja z terapeutą lub psychologiem trwa 50 minut i kosztuje 240 zł. Szczegóły są na stronie terapii współuzależnienia.
Relacje są też częścią planu na wyjście. Pacjentki wychodzą z planem na okres po ośrodku, wykazem mityngów AA i kontaktem do osoby, która wesprze je w miejscu zamieszkania. Absolwentki mogą bezterminowo uczestniczyć w mityngach i spotkaniach organizowanych przez ośrodek. Kobiety, które chcą dalej pracować nad granicami i budowaniem bezpiecznych więzi, mogą dołączyć do dochodzącej grupy „Odnaleźć Siebie”: 12 spotkań we wtorki i piątki w godzinach 17:30-20:00, 200 zł za spotkanie.
Ośrodek jest prywatny i leczenie w nim jest płatne. Programy leczenia opisujemy na stronie terapii uzależnień. Telefon 735 469 430 odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00.
Najczęściej zadawane pytania
Jak uzależnienie wpływa na relacje?
Jak odbudować relacje po uzależnieniu?
Jak długo trwa odbudowa zaufania po alkoholizmie?
Czy terapia uzależnienia uda się bez udziału rodziny?
Czy trzeba zerwać kontakt z pijącymi znajomymi?
Czy w trakcie trzeźwienia można wejść w nowy związek?
Czy związek przetrwa leczenie uzależnienia?
Źródła
- SAMHSA, Center for Substance Abuse Treatment. Substance Abuse Treatment: Addressing the Specific Needs of Women. Treatment Improvement Protocol (TIP) Series, No. 51, 2009.
- Journal of Consulting and Clinical Psychology. Changing network support for drinking: network support project 2-year follow-up (M.D. Litt i wsp.), 2009.
- Addiction. Determining the relative importance of the mechanisms of behavior change within Alcoholics Anonymous: a multiple mediator analysis (J.F. Kelly i wsp.), 2012.
- Alcohol Research & Health (NIAAA). Relapse prevention. An overview of Marlatt's cognitive-behavioral model (M.E. Larimer, R.S. Palmer, G.A. Marlatt), 1999.
- Clinical Psychology Review. Behavioral couples therapy (BCT) for alcohol and drug use disorders: a meta-analysis (M.B. Powers, E. Vedel, P.M.G. Emmelkamp), 2008.
- Addictive Behaviors. On the importance of distinguishing shame from guilt: Relations to problematic alcohol and drug use (R.L. Dearing, J. Stuewig, J.P. Tangney), 2005.
- Fundacja Biuro Służby Krajowej Anonimowych Alkoholików w Polsce. 12 Kroków AA, 2026.
Powiązane artykuły

Uzależnienia ·
Mity o alkoholu i alkoholizmie, które opóźniają leczenie

Uzależnienia ·
Syndrom DDA u kobiet: objawy i relacja z samą sobą

Uzależnienia ·

