Objawy współuzależnienia od alkoholu: po czym je poznać

Typowe objawy współuzależnienia od alkoholu to myśli, które bez przerwy krążą wokół picia bliskiej osoby, stały lęk i napięcie, wstyd, poczucie winy na zmianę z poczuciem krzywdy, tłumiona złość i coraz niższa samoocena. Do tego dochodzą kłopoty ze snem, bóle głowy czy brzucha oraz zachowania, które chronią osobę pijącą przed skutkami picia: pilnowanie jej, ukrywanie problemu, tłumaczenie jej przed innymi, spłacanie długów. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) opisuje takie zaburzenia u bliskich jako nieprawidłowe przystosowanie się do trudnej sytuacji, a nie chorobę.

Ten wpis porządkuje objawy według tego, czego dotyczą, i pokazuje, które z nich są sygnałem, żeby pójść do lekarza. Czym jest współuzależnienie i jak z niego wychodzić krok po kroku, opisujemy we wpisie Współuzależnienie: czym jest, objawy i jak z niego wyjść.

Objawy współuzależnienia w skrócie

Objawy współuzależnienia widać w myśleniu, w emocjach, w obrazie siebie, w ciele, w zachowaniu wobec osoby pijącej i w kontaktach z ludźmi. U każdej osoby układają się inaczej. Jerzy Mellibruda i Zofia Sobolewska, autorzy polskiej koncepcji współuzależnienia, opisują je jako postępujące uwikłanie: im dłużej trwa życie z piciem bliskiej osoby, tym mocniej wyznacza ono rytm twojego dnia.

Jak zachowuje się osoba współuzależniona od alkoholika?

Osoba współuzależniona od alkoholika coraz więcej robi za osobę pijącą, a coraz mniej dla siebie. KCPU wymienia zachowania, które często pojawiają się u bliskich:

• skupianie się na tym, co robi osoba pijąca, szukanie usprawiedliwień dla jej picia i umniejszanie problemu,
• ukrywanie picia przed rodziną, znajomymi i w pracy,
• próby kontrolowania picia: wylewanie alkoholu, chowanie butelek, odmierzanie porcji, a nawet kupowanie alkoholu, żeby osoba pijąca nie wychodziła po niego z domu,
• kłamstwa w jej obronie, spłacanie jej długów i przejmowanie jej obowiązków domowych,
• opiekowanie się nią, gdy jest pijana, łącznie z dbaniem o jej higienę.

Podobny obraz dało amerykańskie badanie 42 par, które zgłosiły się na terapię dla par z powodu uzależnienia od alkoholu jednej z osób. Większość partnerów przyznała, że w którymś momencie związku przejmowała obowiązki osoby pijącej, piła albo brała inne substancje razem z nią oraz kłamała lub wymyślała wymówki, żeby ją osłonić (Rotunda i wsp., 2004).

Takie zachowania się powtarzają, choć nie przynoszą skutku. Mellibruda i Sobolewska podzielili je na trzy grupy: nieudane próby zmiany sytuacji, nieudane próby wycofania się i szkodliwe przystosowanie. Opisujemy je we wpisie Współuzależnienie w związku: co jest złego w takiej relacji.

Pomaganie, które podtrzymuje picie

Wiele z tego, co bliscy robią z troski, w praktyce podtrzymuje picie. KCPU zauważa, że kiedy przejmujesz odpowiedzialność za osobę pijącą i próbujesz kontrolować jej picie, w efekcie ułatwiasz jej dalsze sięganie po alkohol. Długi, kłopoty w pracy i wstyd przed rodziną spadają na ciebie, a do niej skutki picia nie docierają.

W literaturze anglojęzycznej takie zachowania nazywa się enabling, czyli dosłownie „umożliwianie”. Badacze opisują tym słowem zachowania partnera, które mogą wzmacniać picie albo utrudniać zdrowienie (Rotunda i wsp., 2004).

Nie jesteś przez to winna czyjemuś piciu. Mellibruda i Sobolewska piszą, że osoba współuzależniona próbuje poprawić sytuację, tylko to, co robi, często ją utrwala i pogarsza. Nieraz bierzesz przy tym na siebie odpowiedzialność za całą rodzinę i pilnujesz, żeby z zewnątrz wyglądała na normalną. Zmiana zaczyna się od zauważenia, które z twoich działań osłaniają osobę pijącą przed skutkami picia. Jak wspierać ją bez przejmowania jej odpowiedzialności, opisujemy w przewodniku Jak pomóc bliskiej osobie uzależnionej.

Objawy w myśleniu: dlaczego trudno zobaczyć problem

Problem trudno zobaczyć, bo współuzależnienie zmienia sam sposób myślenia o tym, co dzieje się w domu. Mellibruda i Sobolewska opisują w sferze myślenia:

• zaprzeczanie, czyli umniejszanie problemu i szukanie wyjaśnień, dlaczego tym razem picie było usprawiedliwione,
• myślenie magiczne, na przykład przekonanie, że jeśli będziesz cierpliwsza albo bardziej stanowcza, picie się skończy,
• przekonanie, że wszystko możesz i powinnaś kontrolować,
• zawężenie myślenia do jednego punktu widzenia, w którym wszystko kręci się wokół picia,
• kłopoty z koncentracją uwagi.

Autorzy zwracają też uwagę na przekonania, które trzymają w tym układzie. Jedne wzmacniają bezradność i lęk przed zmianą, inne zniechęcają do szukania pomocy poza rodziną albo podtrzymują nierealną nadzieję na cudowną poprawę. Przez nie latami powtarzasz te same próby, choć widzisz, że nie działają.

Objawy emocjonalne: lęk, złość, wstyd i poczucie winy

Głównym objawem emocjonalnym jest lęk. Mellibruda i Sobolewska opisują w rodzinach z problemem alkoholowym stres oczekiwania: napięcie trwa także wtedy, gdy osoba pijąca jest trzeźwa albo nie ma jej w domu, bo męczy czekanie na to, co się wydarzy, i wracanie myślami do tego, co już się stało. Z czasem lęk obejmuje coraz więcej spraw, zwłaszcza każdą zmianę, a brak zaufania przenosi się na ludzi spoza domu.

Autorzy i KCPU opisują też inne emocje:

• złość, której nie umiesz okazać, więc ją tłumisz, wyładowujesz na innych albo kierujesz przeciw sobie,
• huśtawkę nastrojów i chaos emocjonalny,
• smutek, przygnębienie i poczucie beznadziei,
• wstyd i upokorzenie,
• poczucie winy i poczucie krzywdy, które pojawiają się na przemian,
• samotność i poczucie, że nie potrafisz się rozstać.

Zmienia się również obraz siebie. Samoocena coraz bardziej zależy od tego, czy udaje ci się wpłynąć na uczucia partnera, a granica między twoimi sprawami a jego sprawami się zaciera. KCPU dodaje, że bliscy osób pijących mają trudność z rozpoznaniem własnych potrzeb.

Objawy fizyczne współuzależnienia

Współuzależnienie daje objawy z ciała, bo oznacza życie w długotrwałym stresie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wymienia wśród fizycznych skutków stresu bóle głowy i innych części ciała, rozstrój żołądka, kłopoty ze snem i zmiany apetytu. Przewlekły stres może też nasilać choroby, które już masz.

U żon osób uzależnionych od alkoholu często stwierdza się zaburzenia nerwicowe i psychosomatyczne (Mellibruda i Sobolewska, 1997). Te drugie to dolegliwości z ciała, które wywołuje albo nasila napięcie psychiczne. W amerykańskim badaniu, które objęło członków rodzin pacjentów kalifornijskiej sieci Kaiser Permanente, bliscy osób uzależnionych od alkoholu lub narkotyków częściej niż rodziny osób z cukrzycą czy astmą mieli rozpoznaną depresję, zaburzenia związane z używaniem substancji i urazy (Ray i wsp., 2009).

Dolegliwości z ciała pokaż lekarzowi rodzinnemu i powiedz mu, co dzieje się w domu. Ból w klatce piersiowej, duszność albo kołatanie serca trzeba zbadać, zanim uznasz je za skutek nerwów.

Kiedy objawy wymagają lekarza

Umów się do lekarza, psychiatry albo psychoterapeuty, gdy:

• od tygodni źle śpisz, jesteś przygnębiona i nic cię nie cieszy,
• bierzesz leki nasenne albo uspokajające dłużej lub w większych dawkach, niż zalecił lekarz, albo bez recepty,
• pijesz, żeby wytrzymać, albo zaczynasz pić razem z osobą uzależnioną,
• masz napady lęku, koszmary albo wracają do ciebie obrazy awantur.

Samo współuzależnienie nie jest rozpoznaniem medycznym. Nie ma go w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5, a badacze nie uzgodnili jednej definicji ani kryteriów (Bacon i wsp., 2020). Część objawów może jednak przejść w zaburzenie, które rozpoznaje i leczy lekarz. KCPU wymienia ostrą reakcję na stres, zaburzenie stresowe pourazowe i zaburzenia adaptacyjne.

Osobnej uwagi wymaga sięganie po leki i alkohol. KCPU wymienia wśród możliwych skutków życia z osobą pijącą nadużywanie substancji psychoaktywnych, zwłaszcza leków nasennych i uspokajających. W badaniu Raya i współpracowników bliscy osób uzależnionych częściej mieli rozpoznane własne zaburzenia związane z używaniem substancji. O tym, jak rozwija się uzależnienie od takich leków, piszemy we wpisie Uzależnienie od leków uspokajających i nasennych u kobiet.

Jeśli przychodzą myśli, że nie chcesz żyć, zadzwoń pod 800 70 2222. To bezpłatny, całodobowy telefon Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym. Gdy zagrożone jest życie, dzwoń pod 112.

Czy jestem współuzależniona? Lista do sprawdzenia

Poniższe zdania pomogą ci zauważyć objawy, które łatwo przeoczyć. To nie jest test diagnostyczny i nie daje wyniku w punktach. Jeśli kilka z nich pasuje do ciebie, porozmawiaj o tym z terapeutą uzależnień albo psychologiem.

1. Większość twoich myśli w ciągu dnia dotyczy picia bliskiej osoby.
2. Sprawdzasz, ile wypiła, szukasz butelek albo wylewasz alkohol.
3. Tłumaczysz jej nieobecności w pracy albo przed rodziną.
4. Spłacasz jej długi albo robisz za nią to, co do niej należy.
5. Odwołujesz spotkania, żeby nikt nie zobaczył, co dzieje się w domu.
6. Kiedy pije, czujesz, że to twoja wina.
7. Czekasz w napięciu na jej powrót i przez to nie możesz zasnąć.
8. Złość wybucha u ciebie w innych miejscach, na przykład przy dzieciach albo w pracy.
9. Nie wiesz już, czego sama chcesz.
10. Masz bóle głowy, brzucha albo kłopoty ze snem, a lekarz nie znalazł ich przyczyny.
11. Sięgasz po leki uspokajające, nasenne albo alkohol, żeby jakoś wytrzymać.
12. Wierzysz, że jeśli bardziej się postarasz, picie się skończy.

Zdania ułożyliśmy na podstawie objawów, które opisują KCPU oraz Mellibruda i Sobolewska.

Co zrobić, gdy rozpoznajesz u siebie te objawy?

Zacznij od pomocy dla siebie, niezależnie od tego, co zrobi osoba pijąca. KCPU podkreśla, że bliscy mogą poprawić jakość swojego życia bez względu na to, czy ona podejmie leczenie i czy przestanie pić. W przeglądzie 19 badań z 2023 roku zarówno pomoc indywidualna, jak i grupowa zmniejszała u członków rodzin objawy depresji i stres psychiczny. Autorzy zastrzegają, że badania były małe i słabe metodologicznie (Rushton i wsp., 2023).

Gdzie szukać pomocy:

• w poradni terapii uzależnienia i współuzależnienia: w publicznych placówkach leczenia uzależnień bliscy osoby pijącej mają prawo do bezpłatnej pomocy terapeutycznej; różnice między pomocą publiczną i prywatną opisujemy we wpisie Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie,
• w grupach Al-Anon dla rodzin i przyjaciół osób pijących,
• pod numerem Ogólnopolskiego Telefonu Zaufania „Uzależnienia”, 800 199 990: codziennie od 16 do 21, bezpłatnie, także dla bliskich.

W naszym ośrodku bliscy osób uzależnionych mogą skorzystać z warsztatów dla rodzin i z konsultacji z terapeutą lub psychologiem. Nie musisz mieć własnego nałogu ani skierowania. Warsztat trwa 4-5 godzin i kosztuje od 300 zł, a opłata jest taka sama bez względu na to, ile osób z rodziny w nim uczestniczy. Można w nim wziąć udział także online. Konsultacja trwa 50 minut i kosztuje 240 zł. Jeśli pije twoja mama, córka albo siostra i trafi do nas na leczenie, programy detoksu, terapii wstępnej i terapii pogłębionej obejmują warsztaty psychoedukacyjne dla bliskich.

Jesteśmy ośrodkiem prywatnym, więc NFZ tych zajęć nie finansuje. Szczegóły znajdziesz na stronie terapii współuzależnienia, a o termin zapytasz przez formularz kontaktowy lub telefon.