Trauma a uzależnienie u kobiet: co leczyć najpierw?

Trauma i uzależnienie często występują razem, a u kobiet ten związek jest silniejszy niż u mężczyzn. W amerykańskim badaniu NCS kobiety po traumatycznym przeżyciu ponad dwa razy częściej niż mężczyźni rozwijały zespół stresu pourazowego (PTSD), a osoby z PTSD ponad dwa razy częściej miały problem z alkoholem (Smith i Cottler, 2018). Alkohol szybko przytępia objawy traumy, więc działa jak lekarstwo, dopóki sam nie stanie się chorobą.

Po odstawieniu alkoholu objawy traumy mogą wrócić i się nasilić, a bez planu na ten moment łatwo sięgnąć po kieliszek z powrotem. Dlatego oba problemy leczy się razem, w jednym planie. Europejskie Towarzystwo Badań nad Stresem Traumatycznym (ESTSS, 2023) zaleca, by nie odkładać leczenia PTSD do czasu abstynencji, a do pracy z najtrudniejszymi wspomnieniami przechodzić wtedy, gdy kobieta umie przetrwać silne emocje bez sięgania po alkohol.

Czym jest trauma, PTSD i złożone PTSD?

Trauma to przeżycie zagrożenia życia, zdrowia albo bezpieczeństwa, które w danym momencie przerosło możliwość poradzenia sobie z nim: przemoc, gwałt, wypadek, nagła śmierć bliskiej osoby, dzieciństwo w domu, w którym nie było bezpiecznie. Takie zdarzenie przeżywa w ciągu życia około 70% ludzi, ale PTSD rozwija się tylko u 5,6% z nich (WHO, 2026). Samo trudne przeżycie nie przesądza więc o chorobie, a dwie osoby po tym samym zdarzeniu mogą mieć zupełnie inne objawy.

PTSD rozpoznaje się, gdy po zdarzeniu utrzymują się trzy grupy objawów: ponowne przeżywanie (natrętne wspomnienia, koszmary, flashbacki), unikanie wszystkiego, co przypomina zdarzenie, oraz stałe poczucie zagrożenia z czujnością i nadmiernymi reakcjami na bodźce. Złożone PTSD jest osobnym rozpoznaniem, które wprowadziła klasyfikacja ICD-11. Rozwija się zwykle po długotrwałej albo wielokrotnej traumie, na przykład przemocy w dzieciństwie czy przemocy domowej (Maercker i in., 2022).

Jak często trauma i uzależnienie idą w parze u kobiet?

Częściej niż u mężczyzn. W badaniu NCS kobiety rzadziej niż mężczyźni zgłaszały samo traumatyczne zdarzenie (51% wobec 61%), ale PTSD rozwinęło się po nim u 20% kobiet i 8% mężczyzn (Smith i Cottler, 2018). WHO (2026) podaje, że PTSD dotyka więcej kobiet niż mężczyzn i że szczególnie często pojawia się po przemocy seksualnej.

Osoby z PTSD w tym samym badaniu ponad dwa razy częściej nadużywały alkoholu albo były od niego uzależnione. W europejskim badaniu ESEMeD, prowadzonym w sześciu krajach, PTSD wiązało się z dwa razy większą szansą nadużywania alkoholu i trzy razy większą szansą uzależnienia. Współwystępowanie PTSD i uzależnienia jest częstsze u kobiet niż u mężczyzn, a szczególnie wysokie wskaźniki mają kobiety po napaści seksualnej i po wykorzystaniu seksualnym w dzieciństwie (Smith i Cottler, 2018).

Przy PTSD mogą występować też depresja i zaburzenia lękowe (WHO, 2026). Jeśli obok picia i traumy jest u ciebie przewlekły smutek, zajrzyj do wpisu o depresji i uzależnieniu jako podwójnej diagnozie.

Trauma z dzieciństwa a alkoholizm w dorosłym życiu

Im więcej trudnych doświadczeń w dzieciństwie, tym większe ryzyko alkoholizmu w dorosłości. W badaniu ACE ponad 9 tysięcy dorosłych opisało swoje dzieciństwo: przemoc emocjonalną, fizyczną i seksualną, bycie świadkiem przemocy domowej, rozstanie lub rozwód rodziców, a także chorobę psychiczną, próby samobójcze, branie narkotyków albo przestępczość domowników. Wraz z liczbą takich doświadczeń rosło ryzyko alkoholizmu i depresji (Anda i in., 2002).

W powiązanej analizie tego samego badania każde z ośmiu badanych doświadczeń zwiększało ryzyko nadużywania alkoholu. U osób, które przeżyły kilka takich doświadczeń, ryzyko intensywnego picia, alkoholizmu i małżeństwa z osobą uzależnioną od alkoholu było dwa do czterech razy wyższe niż u osób bez nich, niezależnie od tego, czy rodzice pili (Dube i in., 2002).

Dziecko z domu, w którym pił rodzic, częściej przeżywa też pozostałe trudne doświadczenia (Anda i in., 2002). Dlatego u wielu dorosłych córek osób uzależnionych trauma i ryzyko własnego picia idą w parze. O rolach, które dziecko przyjmuje w takiej rodzinie i które zostają z nim w dorosłości, piszemy we wpisie dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym.

Dlaczego po traumie sięga się po alkohol?

Bo alkohol szybko i bez recepty wycisza objawy, z którymi trudno wytrzymać. Tak tłumaczy to hipoteza samoleczenia psychiatry Edwarda Khantziana, którą zalecenia ESTSS (2023) uznają za prawdopodobnie najszerzej popierane wyjaśnienie związku PTSD z uzależnieniem. Przemawia za nią to, że PTSD częściej pojawia się przed uzależnieniem niż po nim, a zmniejszenie objawów PTSD bardziej ogranicza picie niż odwrotnie.

Z tej perspektywy picie było sposobem na przetrwanie bezsennych nocy i ciągłego napięcia. Przez jakiś czas działało, dlatego tak trudno z niego zrezygnować, nawet gdy szkody są już widoczne.

Związek działa też w drugą stronę. Picie i branie substancji zwiększają ryzyko znalezienia się w niebezpiecznej sytuacji i przeżycia kolejnej traumy (Smith i Cottler, 2018). U części kobiet uzależnienie było pierwsze, a trauma przyszła później. U innych traumy w historii nie ma wcale, a uzależnienie rozwinęło się z innych powodów. Brak traumy niczego nie unieważnia i nie odbiera prawa do leczenia.

Co alkohol robi z objawami traumy

Alkohol daje ulgę od razu, a koszty przychodzą później: gorszy sen, silniejsze objawy PTSD i większe ryzyko niebezpiecznych sytuacji.

WHO w zaleceniach dla osób z PTSD wymienia wprost ograniczenie albo odstawienie alkoholu i narkotyków, bo mogą nasilać objawy. Im dłużej alkohol pełni rolę leku, tym mniej okazji, żeby nauczyć się innych sposobów na napięcie i bezsenność.

Co się dzieje z objawami traumy po odstawieniu alkoholu?

Mogą się nasilić. Zalecenia ESTSS (2023) mówią, że objawy PTSD mogą się zaostrzyć w czasie leczenia uzależnienia z dwóch powodów: przez zespół odstawienny i przez to, że znika dotychczasowy sposób radzenia sobie. Wraca to, co picie przytępiało: bezsenność, koszmary, lęk, napięcie, natrętne wspomnienia.

Kobieta, która się tego nie spodziewa, łatwo uzna to za dowód własnej porażki. Tymczasem to przewidywalny etap leczenia i nie świadczy o braku determinacji. ESTSS zaleca, by osoba ograniczająca picie dostała informację o PTSD i sposoby radzenia sobie z jego objawami, a za jej zgodą także jej bliscy. Zajęcie się PTSD na wczesnym etapie leczenia może poprawić wyniki w dłuższym czasie.

Jeśli pijesz codziennie albo ciągami, nie odstawiaj alkoholu nagle na własną rękę. Zespół odstawienny bywa groźny dla życia, a omamy, silne splątanie, gorączka czy drgawki wymagają natychmiastowej pomocy lekarza. Kiedy potrzebny jest detoks i jak wygląda, opisujemy we wpisie o znaczeniu detoksu w leczeniu alkoholizmu.

Co leczyć najpierw: traumę czy uzależnienie?

Oba problemy naraz, w jednym planie leczenia. Często słyszy się, że terapię traumy trzeba odłożyć do czasu długiej abstynencji. Zalecenia ESTSS (2023) mówią co innego: uzależnienie nie powinno wykluczać nikogo z leczenia PTSD, a leczenie zintegrowane albo terapię PTSD proponuje się bez czekania na abstynencję. Większość pacjentów z oboma problemami sama woli leczenie zintegrowane.

Kolejność kroków istnieje, ale ustala się ją wewnątrz jednego leczenia. Pacjentka nie musi najpierw sama poradzić sobie z piciem, żeby zasłużyć na terapię traumy. Według ESTSS wygląda to zwykle tak:

1. Bezpieczeństwo. Jeśli grozi ci przemoc albo myślisz o odebraniu sobie życia, to jest pierwszy punkt planu.
2. Praca nad piciem od pierwszych dni leczenia, a przy objawach odstawiennych opieka lekarza.
3. Wiedza i umiejętności: czym jest trauma, skąd biorą się objawy, jak obniżyć napięcie bez alkoholu. Ten etap trwa zwykle do 3-6 sesji i nie powinien niepotrzebnie opóźniać dalszej pracy.
4. Praca ze wspomnieniami traumatycznymi, gdy pacjentka potrafi znieść trudne emocje bez długiego picia, które przerywa terapię. O gotowości decyduje razem z terapeutą, a wcześniej planują, co robić z głodem alkoholu wywołanym przez wspomnienia.
5. Plan na czas po leczeniu: resztkowe objawy, zapobieganie nawrotom, dalsze wsparcie.

Przy złożonym PTSD przegląd w „The Lancet” opisuje podobny porządek: najpierw bezpieczeństwo, wiedza o zaburzeniu i współpraca z terapeutą, potem umiejętności regulowania emocji i praca skoncentrowana na traumie (Maercker i in., 2022).

Jakie terapie traumy działają przy uzależnieniu?

Najlepsze wyniki dają terapie skoncentrowane na traumie, prowadzone razem z leczeniem uzależnienia. Wytyczne leczenia PTSD zalecają terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie, a większość z nich także EMDR (ESTSS, 2023; WHO, 2026). Przy współistniejącym uzależnieniu najmocniejsze dane ma terapia przedłużonej ekspozycji połączona z leczeniem uzależnienia.

Badania nie potwierdzają obawy, że praca z traumą nasila picie albo szkodzi w inny sposób. W przeglądzie Cochrane (14 badań, 1506 uczestników) terapia indywidualna skoncentrowana na traumie, prowadzona razem z leczeniem uzależnienia, zmniejszała objawy PTSD lepiej niż zwykłe leczenie, a zdarzeń niepożądanych nie było w niej więcej (Roberts i in., 2016). Osoby leczone z obu problemów naraz ograniczają picie podobnie jak te, które leczą tylko uzależnienie (ESTSS, 2023). Efekty są jednak niewielkie, a jakość danych autorzy przeglądu oceniają jako niską lub bardzo niską.

Jak pracujemy z traumą w naszym ośrodku

W naszym ośrodku każdy z trzech podstawowych programów (2, 4 albo 6 tygodni) obejmuje diagnozę w trzech częściach. Lekarz psychiatra stawia diagnozę uzależnienia, diagnoza psychologiczna dotyczy podłoża problemów i przeżytych traum, a diagnoza terapeutyczna postaw, zachowań i relacji. Ośrodkiem kieruje mgr Gabriela Flig, psycholożka, psychotraumatolożka i terapeutka uzależnień, która zakładała go z własnym doświadczeniem wychodzenia z uzależnienia.

Jesteśmy jedynym w Polsce certyfikowanym ośrodkiem leczenia uzależnień wyłącznie dla kobiet. W grupie złożonej tylko z kobiet o wstydzie, macierzyństwie i przemocy mówi się wcześniej, a od tego, kiedy padnie pierwsze szczere zdanie, zależy tempo terapii. Szerzej piszemy o tym we wpisie terapia w grupie kobiecej czy mieszanej. Program jest autorski, oparty na amerykańskim modelu terapii relacyjnej kobiet i na modelu Minnesota. Trzon stanowi terapia grupowa, uzupełniona pracą indywidualną.

Krótki pobyt stacjonarny nie zastąpi długiej terapii traumy, jeśli jest potrzebna. ESTSS zaleca, by przed końcem leczenia zaplanować dalsze wsparcie. U nas każda pacjentka wychodzi z pisemnym planem na okres po ośrodku, wykazem mityngów AA i kontaktem do osoby, która wesprze ją w miejscu zamieszkania. Długość pobytu terapeuta proponuje po rozmowie o historii picia, dotychczasowym leczeniu i przyjmowanych lekach. Skierowanie nie jest potrzebne, a pobyt jest płatny. Szczegóły programu znajdziesz na stronie terapii alkoholizmu.

Kiedy pomoc jest potrzebna od zaraz

Większość opisanych tu spraw to praca na tygodnie i miesiące. Nie czekaj jednak na termin ani na gotowość, jeśli:

• myślisz o odebraniu sobie życia albo masz konkretny plan,
• przemoc w domu nadal trwa i boisz się o siebie lub o dzieci,
• po odstawieniu alkoholu pojawiają się omamy, silne splątanie, gorączka albo drgawki.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Bezpłatnie i całą dobę działa 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym). Możesz też zadzwonić pod 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym). Jeśli doznajesz przemocy albo jesteś jej świadkiem, zadzwoń na Niebieską Linię: 800 120 002, bezpłatnie, całą dobę. W wybrane dni dyżurują tam też prawnicy.

Na NFZ do psychiatry i do poradni leczenia uzależnień pójdziesz bez skierowania. Na oddział dzienny, całodobowy oddział terapii uzależnień i na detoks skierowanie od lekarza jest potrzebne. Obie drogi, publiczną i prywatną, porównujemy we wpisie leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Jeśli rozpoznajesz w tym tekście swoją historię, zadzwoń albo napisz do nas. Nie musisz od razu opowiadać wszystkiego, na początek wystarczy rozmowa o tym, co dzieje się teraz.