Diagnoza anoreksji: do jakiego lekarza i jakie badania

Diagnozę anoreksji stawia lekarz, najczęściej psychiatra, na podstawie rozmowy, pomiaru wagi i wzrostu, badania fizykalnego, badań krwi i EKG, po wykluczeniu innych chorób, które też powodują chudnięcie. Nie ma jednego badania ani testu, który potwierdza anoreksję. Pierwszym krokiem jest zwykle lekarz rodzinny, a do psychiatry i psychologa na NFZ nie potrzebujesz skierowania.

Ten wpis opisuje samą drogę do rozpoznania: gdzie iść, co sprawdza lekarz, co musi wykluczyć i kiedy trzeba jechać do szpitala. Pełną listę objawów znajdziesz we wpisie o anoreksji u kobiet, a kryteria rozpoznania i progi BMI w tekście o symptomach anoreksji.

Do jakiego lekarza z podejrzeniem anoreksji

Zacznij od lekarza rodzinnego albo idź od razu do psychiatry. Lekarz rodzinny zważy i zmierzy chorą, sprawdzi tętno i ciśnienie, zleci badania i pokieruje dalej. Psychiatra stawia rozpoznanie i decyduje, gdzie prowadzić leczenie. W publicznej opiece zdrowotnej do psychiatry i do psychologa nie trzeba skierowania (pacjent.gov.pl, 2026).

Bywa, że problem pierwszy zauważa lekarz, do którego kobieta przyszła z czymś innym. Brytyjskie wytyczne NICE (2020) wymieniają wśród sygnałów, przy których trzeba pomyśleć o zaburzeniu odżywiania, zaburzenia miesiączkowania, niewyjaśnione dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego i nietypowe ubytki szkliwa. Rozmowę o jedzeniu może więc zacząć ginekolog (do niego też nie trzeba skierowania) albo dentysta.

Dziewczynka lub nastolatka zaczyna od pediatry albo lekarza rodzinnego. Pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna dla dzieci i młodzieży na NFZ także nie wymaga skierowania, natomiast centra zdrowia psychicznego przyjmują osoby dorosłe.

Jak wygląda diagnoza krok po kroku

Rozpoznanie łączy ocenę ciała z oceną psychiatryczną. Lekarz sprawdza, w jakim stopniu organizm jest niedożywiony, i równocześnie pyta o to, czego z zewnątrz nie widać: lęk przed przytyciem, obraz własnego ciała, nastrój.

Sama niska waga nie wystarcza. Klasyfikacja ICD-11 (WHO) opisuje anoreksję jako znacząco niską masę ciała, której nie tłumaczy inna choroba ani brak dostępu do jedzenia, połączoną z uporczywym ograniczaniem jedzenia lub innymi zachowaniami, które nie pozwalają wadze wrócić do normy. Zwykle towarzyszy temu lęk przed przytyciem, a waga i sylwetka stają się główną miarą własnej wartości.

Wytyczne NICE (2020) zalecają, by przy podejrzeniu zaburzenia odżywiania sprawdzić też depresję, lęk, samookaleczenia, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne oraz picie alkoholu i używanie innych substancji. U kobiet, które trafiają do naszego ośrodka, zaburzenie odżywiania najczęściej idzie w parze z uzależnieniem, dlatego pytanie o alkohol i leki należy do diagnozy tak samo jak pomiar wagi.

Jakie badania zleca lekarz

Badania krwi, moczu i EKG nie potwierdzają anoreksji. Pokazują, jak niedożywienie wpłynęło na organizm, i pomagają wykluczyć inne choroby.

Dobre wyniki nie oznaczają, że jest bezpiecznie. Brytyjskie wytyczne MEED (Royal College of Psychiatrists, 2022) podkreślają, że osoba z zaburzeniem odżywiania może być w ciężkim stanie i mieć prawidłowe badania krwi. Chora potrafi przy tym wyglądać dobrze i być pełna energii aż do nagłego załamania, co może uśpić czujność lekarza.

Czy jest test na anoreksję?

Nie ma testu, który rozstrzyga o anoreksji. Istnieją krótkie kwestionariusze przesiewowe, a najbardziej znany z nich to SCOFF, opublikowany w BMJ w 1999 roku. Ma pięć pytań z odpowiedzią „tak” lub „nie”. Dotyczą prowokowania wymiotów z powodu uczucia przepełnienia, lęku przed utratą kontroli nad ilością jedzenia, utraty ponad 6 kg w ciągu 3 miesięcy, poczucia, że jest się grubą, choć inni widzą szczupłość, oraz tego, czy jedzenie dominuje w życiu. Co najmniej dwie odpowiedzi „tak” wskazują na prawdopodobne zaburzenie odżywiania.

Autorzy SCOFF zaznaczają, że kwestionariusz służy do wyłapania prawdopodobnych przypadków i nie zastępuje diagnozy. NICE (2020) zaleca, by nie opierać się wyłącznie na takich narzędziach, a autorzy przeglądu w American Family Physician (2021) przypominają, że chora może zatajać ważne informacje. Wynik 0 u kogoś, kto szybko chudnie i unika posiłków, niczego więc nie wyklucza. Wynik 2 lub wyższy to powód, żeby umówić wizytę.

Co lekarz musi wykluczyć

Zanim padnie rozpoznanie, lekarz sprawdza, czy utraty wagi nie tłumaczy inna choroba albo brak dostępu do jedzenia. Tego wymaga definicja anoreksji w ICD-11. W wywiadzie i badaniach szuka przede wszystkim (American Family Physician, 2021):

• chorób tarczycy,
• cukrzycy,
• celiakii i chorób zapalnych jelit, czyli choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego,
• choroby nowotworowej.

Różnicę często widać w rozmowie. Przy chorobie somatycznej pacjentka zwykle martwi się, że chudnie. W anoreksji utrata wagi jest celem, a przytycie budzi lęk.

Czasem obie rzeczy występują naraz. Zaburzenie odżywiania może rozwinąć się u kobiety, która choruje na cukrzycę albo celiakię, a NICE (2020) wymienia trudności z prowadzeniem przewlekłej choroby wymagającej diety jako jeden z sygnałów ostrzegawczych. Rozpoznana choroba somatyczna nie wyklucza więc anoreksji, jeśli objawy psychiczne są wyraźne.

Jaki typ anoreksji rozpoznaje lekarz

Lekarz określa też, jak przebiega choroba. ICD-11 wyróżnia dwa wzorce:

• restrykcyjny: chora ogranicza jedzenie, głodzi się, często dużo ćwiczy,
• żarłoczno-przeczyszczający: pojawiają się napady objadania albo prowokowanie wymiotów, środki przeczyszczające lub moczopędne.

W ICD-11 lekarz zaznacza również, czy masa ciała jest znacznie, czy niebezpiecznie niska, a osobną kategorią jest anoreksja w okresie zdrowienia, przy prawidłowej wadze. Przy wymiotach i środkach przeczyszczających NICE (2020) zaleca kontrolę gospodarki wodno-elektrolitowej, bo te zachowania ją rozregulowują. Granicę między anoreksją a bulimią opisujemy we wpisie o bulimii.

Rozpoznanie jest możliwe także wtedy, gdy waga nie jest jeszcze niska. ICD-11 dopuszcza, by kryterium niskiej wagi zastąpiło szybkie chudnięcie, na przykład utrata ponad 20% masy ciała w ciągu 6 miesięcy, jeśli pozostałe objawy są obecne. Gdy objawy psychiczne są wyraźne, a waga nie jest znacząco niska, lekarze mówią też o anoreksji atypowej (American Family Physician, 2021). Prawidłowa waga nie oznacza tu bezpieczeństwa: MEED (2022) zalicza szybkie chudnięcie przy każdej masie ciała, także przy otyłości, do sygnałów wysokiego ryzyka.

Kiedy potrzebny jest szpital

Szpital jest potrzebny, gdy stan ciała trzeba ustabilizować i bezpiecznie rozpocząć odżywianie, a nie da się tego zrobić w poradni (NICE, 2020). Te same wytyczne zalecają, by nie decydować o przyjęciu na podstawie samej wagi czy BMI. Liczy się cały obraz, a wytyczne MEED podają konkretne sygnały wysokiego ryzyka.

Po długim głodzeniu odżywianie zaczyna się pod kontrolą badań, a gdy stan ciała jest ciężki, w szpitalu. W pierwszym tygodniu jedzenia, najczęściej w ciągu 72 godzin, może gwałtownie spaść poziom fosforu, potasu i magnezu. To zespół ponownego odżywienia (ang. refeeding syndrome), który grozi zaburzeniami pracy serca. MEED ostrzega też przed drugą skrajnością: więcej zgonów w anoreksji opisano z powodu zbyt ostrożnego, za małego karmienia niż z powodu samego zespołu.

Według MEED (2022) samobójstwo odpowiada za co piąty zgon dorosłych chorych na anoreksję, dlatego pytanie o myśli samobójcze należy do każdej oceny.

Jeśli pojawiają się omdlenia, kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, splątanie, drgawki albo myśli samobójcze, nie czekaj na termin wizyty. Dzwoń pod 112 albo jedź na SOR. Całodobowo i bezpłatnie możesz też zadzwonić pod 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym) i 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym).

Jak przygotować się do wizyty i jak pomóc bliskiej

Najwięcej daje konkret: daty, liczby i zachowania, które widzisz na co dzień. Przed wizytą zapisz:

• jak zmieniała się waga w ostatnich miesiącach, jeśli ją znasz,
• co i ile jesz w typowy dzień, które posiłki odpadają,
• od kiedy nie ma miesiączki albo od kiedy jest nieregularna,
• czy zdarzają się wymioty, środki przeczyszczające, moczopędne albo tabletki odchudzające,
• ile czasu dziennie zajmują ćwiczenia,
• omdlenia, zawroty głowy, kołatanie serca, ciągłe marznięcie,
• alkohol, leki uspokajające i nasenne, inne substancje,
• leki i suplementy brane na stałe.

Jeśli jesteś bliską osobą, możesz pójść na wizytę razem z nią, o ile się na to zgodzi. Autorzy przeglądu w American Family Physician (2021) zalecają, by relację pacjentki w miarę możliwości uzupełniać tym, co mówi rodzina. MEED (2022) zwraca uwagę, że chore często wstydzą się swoich trudności albo boją się o nich mówić, a u części silne jest zaprzeczanie. Jeśli bliska bagatelizuje sprawę, nie znaczy to więc, że wszystko jest w porządku.

Rozmowę zacznij od tego, co widzisz i co cię niepokoi, na przykład „martwię się, bo od miesiąca nie jesz z nami kolacji”. Waga i wygląd to zły punkt wyjścia, bo chora widzi swoje ciało inaczej niż ty. Jeśli bliska nie chce iść do lekarza, a mdleje, jest splątana, odmawia jedzenia lub picia albo mówi o samobójstwie, dzwoń pod 112.

Co dzieje się po diagnozie

Po rozpoznaniu lekarz kieruje do leczenia. NICE (2020) zaleca, by zaczynało się ono jak najwcześniej, a osoby skrajnie wyniszczone lub zagrożone wyniszczeniem miały pierwszeństwo. Leczenie prowadzi zespół: psychiatra, psychoterapeuta, dietetyk, a przy powikłaniach także internista.

Dla dorosłych NICE wymienia trzy formy psychoterapii: terapię poznawczo-behawioralną ukierunkowaną na zaburzenia odżywiania (CBT-ED), model MANTRA oraz specjalistyczne wspierające prowadzenie kliniczne (SSCM). Odbudowa masy ciała jest jednym z głównych celów, ale sama waga nie oznacza wyleczenia. NICE zaleca, by nie wypisywać ze szpitala tylko dlatego, że waga wróciła do normy.

W Centrum Terapii Kobiet prowadzimy terapię anoreksji dla dorosłych kobiet, w programach stacjonarnych trwających 2, 4 albo 6 tygodni. Przyjmujemy kobiety, u których zaburzenie odżywiania idzie w parze z uzależnieniem od alkoholu, leków lub narkotyków, oraz te, u których ma ono przebieg nałogowy, z kompulsją i utratą kontroli. Każdy pobyt zaczyna się od potrójnej diagnozy: medycznej, którą stawia lekarz psychiatra, psychologicznej (podłoże problemów, przeżyte traumy) i terapeutycznej (postawy, zachowania, relacje). Nad stanem ciała czuwają lekarz internista i pielęgniarka, w zespole jest psychodietetyk, a wspólne posiłki o stałych porach są częścią terapii.

Jeśli zmagasz się wyłącznie z anoreksją, bez uzależnienia, pobyt w naszym ośrodku prawdopodobnie nie jest tym, czego potrzebujesz. Właściwsza będzie psychoterapia ambulatoryjna albo oddział specjalistyczny, i powiemy ci to przez telefon, zanim cokolwiek wpłacisz. Jesteśmy placówką prywatną, a leczenie zaburzeń odżywiania jest w Polsce dostępne także bezpłatnie w ramach NFZ. Różnice między obiema drogami opisujemy we wpisie NFZ czy prywatnie, a ceny programów są w cenniku.

Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, możesz umówić jedną konsultację z terapeutą lub psychologiem (240 zł za 50 minut). Zadzwoń albo napisz: telefon odbieramy codziennie od 8:00 do 20:00, także w sprawie bliskiej ci kobiety.