Diagnoza anoreksji — jak wygląda rozpoznanie i do jakiego lekarza iść

Anoreksja jest złożonym zaburzeniem dotyczącym jednocześnie ciała i psychiki, które może doprowadzić do utraty zdrowia, a w skrajnych przypadkach do śmierci. Dlatego tak wiele zależy od tego, jak szybko postawiona zostanie diagnoza.

Ten tekst nie jest listą objawów — te opisujemy w osobnym wpisie o symptomach anoreksji. Tutaj tłumaczymy, jak w praktyce wygląda proces rozpoznania: od kogo zacząć, co bada lekarz, co musi wykluczyć i kiedy potrzebny jest szpital.

Dlaczego wczesna diagnoza tak wiele zmienia

Osoba chora na anoreksję często całkowicie zmienia sposób funkcjonowania: przestaje interesować się tym, co dotąd było dla niej ważne, wycofuje się z relacji, a jej dzień organizuje się wokół jedzenia, wagi i kontroli. Zaburzeniu towarzyszą zwykle lęk, przewlekły stres i obniżony nastrój.

Im wcześniej postawiona zostanie diagnoza, tym mniejsze spustoszenie zdąży zrobić niedożywienie — i tym łagodniejszy bywa przebieg leczenia. Skutki nieleczonej choroby opisujemy we wpisie o anoreksji u kobiet.

Problem w tym, że chore bardzo długo ukrywają objawy — jedzą w samotności, zaniżają ilość spożywanych posiłków, tłumaczą chudnięcie stresem albo pracą. Dlatego pierwszy krok wykonuje zwykle ktoś z bliskich.

Dwa typy anoreksji — co rozpoznaje specjalista

W praktyce klinicznej wyróżnia się dwie postacie jadłowstrętu psychicznego, a rozpoznanie obejmuje także określenie, z którą z nich mamy do czynienia:

• Typ restrykcyjny — chora drastycznie ogranicza jedzenie lub głoduje. Ma zniekształcony obraz własnego ciała i lekceważy skutki zdrowotne spadku wagi. Często je w samotności i zaniża w rozmowach ilość posiłków.
• Typ żarłoczno-przeczyszczający (bulimiczny) — okresy głodzenia przeplatają się z epizodami objadania, po których pojawiają się zachowania kompensacyjne: prowokowanie wymiotów, środki przeczyszczające lub odwadniające.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo typ przeczyszczający wiąże się z dodatkowym ryzykiem groźnych zaburzeń elektrolitowych. Różnice między anoreksją a innymi zaburzeniami odżywiania omawiamy w tekście o bulimii.

Jak wygląda rozpoznanie krok po kroku

Diagnoza anoreksji nie zapada na jednej wizycie i nie stawia jej jedna osoba. To proces, w którym ocena stanu ciała i ocena stanu psychicznego muszą się spotkać.

Kryteria, na których opiera się rozpoznanie — znacząco niska masa ciała, lęk przed przytyciem i zaburzony obraz własnego ciała — omawiamy szczegółowo, wraz z różnicami między ICD-10 a ICD-11, w tekście o symptomach anoreksji.

Co lekarz musi wykluczyć

Zanim padnie rozpoznanie jadłowstrętu psychicznego, lekarz sprawdza, czy za utratą masy ciała nie stoi choroba somatyczna. To nie jest formalność — kilka schorzeń daje bardzo podobny obraz:

• nadczynność tarczycy — chudnięcie mimo normalnego lub zwiększonego apetytu,
• cukrzyca typu 1 — szybka utrata wagi przy zachowanym łaknieniu,
• celiakia i choroby zapalne jelit — zaburzone wchłanianie składników odżywczych,
• niedoczynność przysadki i niewydolność kory nadnerczy — osłabienie i spadek masy ciała o podłożu hormonalnym,
• choroby nowotworowe — niewyjaśniony, postępujący spadek wagi.

Kluczowa różnica jest psychologiczna. W chorobach somatycznych pacjentka zwykle martwi się utratą wagi. W anoreksji utrata wagi jest celem, a przytycie budzi lęk — i to ta różnica, a nie sam wynik badania, przesądza o rozpoznaniu.

Do jakiego lekarza się udać

Najczęstsze pytanie bliskich brzmi: od kogo zacząć. Pierwszym krokiem jest lekarz rodzinny (POZ) — oceni stan fizyczny, zleci podstawowe badania i pokieruje dalej. Nie potrzeba do tego skierowania ani wcześniejszej diagnozy.

Dalej leczenie wymaga współpracy kilku specjalistów naraz:

1. Lekarz psychiatra — stawia rozpoznanie zaburzenia odżywiania, ocenia ryzyko i decyduje o ewentualnym leczeniu farmakologicznym.
2. Psychoterapeuta specjalizujący się w zaburzeniach odżywiania — pracuje z podłożem emocjonalnym: samooceną, lękiem, relacjami, doświadczeniami z przeszłości.
3. Psychodietetyk lub dietetyk kliniczny — układa plan odbudowy odżywienia, tak by w małej objętości dostarczyć organizmowi tego, czego potrzebuje.
4. Internista i inni specjaliści — kardiolog, ginekolog czy gastrolog, jeśli pojawią się objawy ze strony konkretnych układów.

Sama poprawa wyników badań nie oznacza wyleczenia. Bez psychoterapii leczy się skutki, a nie mechanizm, który je wywołał — dlatego przy samej realimentacji ryzyko nawrotu pozostaje wysokie.

Kiedy konieczne jest leczenie szpitalne

Część sytuacji wymaga leczenia w warunkach szpitalnych, zanim w ogóle możliwa będzie regularna psychoterapia. Lekarz rozważa hospitalizację między innymi przy:

• bardzo szybkiej i dużej utracie masy ciała oraz skrajnym wyniszczeniu,
• zaburzeniach elektrolitowych i patologicznie niskim poziomie glukozy,
• znacznym zwolnieniu akcji serca lub zaburzeniach jego rytmu,
• konieczności żywienia pozajelitowego,
• ciężkich stanach lękowych lub depresyjnych.

Jeśli pojawiają się omdlenia, zaburzenia rytmu serca, drgawki albo myśli samobójcze — nie czekaj na termin wizyty. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod 112. Całodobowe wsparcie psychiczne: 116 123 oraz 800 70 2222.

Co dzieje się po diagnozie

Rozpoznanie nie jest wyrokiem — jest momentem, od którego problem w ogóle daje się leczyć. Przebieg bywa różny: u części pacjentek choroba ma jeden rzut, u innych przybiera postać przewlekłą, z okresami poprawy i nawrotów.

W Centrum Terapii Kobiet prowadzimy terapię anoreksji wyłącznie w gronie kobiet. Pracujemy z mechanizmami, które anoreksja dzieli z uzależnieniami: obsesyjnym zaabsorbowaniem jedzeniem, utratą kontroli i regulowaniem emocji za pomocą zachowań wokół jedzenia — to podejście opisujemy w tekście o terapii uzależnień od jedzenia.

Zespół tworzą psycholodzy, specjaliści terapii uzależnień oraz lekarze internista i psychiatra — poznaj naszą kadrę i program ośrodka. Leczymy dorosłe kobiety; rodziców nastolatek kierujemy do placówek zajmujących się leczeniem dzieci i młodzieży.

Podejrzewasz anoreksję u siebie lub bliskiej osoby? Napisz lub zadzwoń do nas — pierwsza rozmowa niczego nie przesądza.