
Cele terapii uzależnień: co jest celem psychoterapii?
Celem psychoterapii uzależnień jest poprawa zdrowia i codziennego funkcjonowania osoby uzależnionej. Prowadzi do niej podjęcie i utrwalenie abstynencji oraz nauczenie się rozwiązywania własnych problemów i zaspokajania potrzeb bez alkoholu. Tak opisuje cel psychoterapii uzależnienia od alkoholu PARPA (dziś KCPU) w broszurze dla pacjentów z 2019 r. Abstynencja jest w tej definicji drogą do celu, a celem jest lepsze zdrowie i lepsze codzienne życie.
Niżej opisujemy, jakie cele ma terapia uzależnień, kiedy celem może być ograniczenie picia zamiast abstynencji, kto te cele ustala i jak zmieniają się one na kolejnych etapach leczenia. Na końcu piszemy, jakie cele stawiamy w naszym ośrodku dla kobiet.
Co jest celem psychoterapii uzależnień?
Psychoterapia uzależnień ma poprawić twoje zdrowie i to, jak radzisz sobie na co dzień. Służą temu trwała abstynencja i nowe umiejętności. Według PARPA (2019) pacjent osiąga ten cel, jeśli w trakcie terapii:
- odnajdzie i wzmocni własną motywację do zmiany,
- nauczy się radzić sobie z głodem alkoholowym i z nawrotami,
- nauczy się radzić sobie z emocjami, problemami, zadaniami życiowymi i relacjami bez alkoholu.
W leczeniu uzależnienia od narkotyków i leków cel opisuje się podobnie. Międzynarodowe standardy WHO i UNODC (2020) mówią o poprawie zdrowia i jakości życia. Wśród celów szczegółowych wymieniają zaprzestanie lub ograniczenie używania substancji, poprawę zdrowia, samopoczucia i funkcjonowania społecznego oraz zmniejszenie ryzyka powikłań i nawrotu.
Jerzy Mellibruda, pod którego kierunkiem powstał strategiczno-strukturalny model psychoterapii uzależnienia, ujął to w 1997 r. jednym zdaniem: program terapii ma stworzyć najpierw zewnętrzną, a potem uwewnętrznioną alternatywę dla nałogowego sposobu funkcjonowania. W praktyce można to rozumieć tak, że na początku oparcie przychodzi z zewnątrz: od terapeuty, grupy, planu dnia i zasad placówki. Z czasem te same sposoby postępowania stają się twoje.
Psychoterapia jest jedną z części leczenia odwykowego. Obok niej Mellibruda wymienia leczenie chorób somatycznych i zaburzeń psychicznych, pracę z rodziną, grupy samopomocowe i wsparcie socjalne. Psychoterapii przypisuje w tym układzie rolę główną, bo tylko ona zmienia mechanizmy, które podtrzymują picie.
Cele terapii uzależnień: cztery obszary pracy
Terapia uzależnień ma cztery cele praktyczne: utrzymanie abstynencji, rozwiązywanie problemów osobistych, zdrowy sposób życia i leczenie chorób towarzyszących. Taką listę podał Mellibruda w opisie polskiego modelu psychoterapii uzależnienia (Alkoholizm i Narkomania, 1997).
| Cel | Co oznacza w praktyce |
|---|---|
| Większa zdolność do trwałego utrzymywania abstynencji | Rozpoznajesz sygnały ostrzegawcze i ryzykowne sytuacje, masz własne sposoby na głód i na zapobieganie nawrotom |
| Większa zdolność do rozwiązywania problemów osobistych | Uczysz się radzić sobie z emocjami, z ludźmi i z codziennymi zadaniami bez sięgania po substancję |
| Większa zdolność do zdrowego i konstruktywnego życia | Naprawiasz szkody spowodowane przez picie, zmieniasz destrukcyjne relacje, budujesz pozytywny obraz siebie i swojego życia |
| Usuwanie zaburzeń somatycznych i psychicznych | Odtrucie, leczenie powikłań zespołu odstawienia, chorób ciała i zaburzeń psychicznych, które towarzyszą uzależnieniu |
Trzema pierwszymi celami zajmuje się psychoterapia. Czwarty należy głównie do lekarzy, bo osiąga się go przez diagnozę i leczenie medyczne. Według Mellibrudy oba rodzaje pomocy powinny się uzupełniać.
Abstynencja czy ograniczenie picia: co może być celem?
Dla większości osób uzależnionych od alkoholu celem terapii jest abstynencja. Ograniczenie picia bywa celem u osób pijących szkodliwie i u nielicznych osób lżej uzależnionych, a o wyborze decyduje diagnoza.
PARPA (2019) opisuje programy ograniczania picia jako ofertę dla dorosłych osób pijących szkodliwie, które nie mają zdrowotnych ani prawnych przeciwwskazań do picia. Przeciwwskazaniem jest między innymi ciąża, choroba somatyczna lub psychiczna albo wyrok sądu nakazujący abstynencję. Program trwa najczęściej kilkanaście tygodni. Uczestniczka planuje w nim nowy wzór picia: pije mniej i rzadziej, a w określonych sytuacjach (prowadzenie samochodu, opieka nad dziećmi, praca) nie pije wcale.
Nieliczne poradnie proponują takie programy także osobom lżej uzależnionym. Według PARPA są to najczęściej osoby młode, pijące od niedawna i mniej intensywnie, bez nasilonych zespołów abstynencyjnych, sprawnie funkcjonujące społecznie. Dla pozostałych osób uzależnionych optymalnym celem jest abstynencja.
Podobnie stawiają sprawę brytyjskie wytyczne NICE (CG115). Cel leczenia uzgadnia się z pacjentem już podczas pierwszej oceny. Abstynencja jest właściwym celem dla większości osób uzależnionych oraz dla osób, u których piciu towarzyszy poważna choroba psychiczna lub somatyczna, na przykład depresja albo alkoholowa choroba wątroby. Umiarkowane picie można rozważyć przy piciu szkodliwym lub łagodnym uzależnieniu, bez poważnych chorób towarzyszących i przy dobrym wsparciu otoczenia.
| Cel | Dla kogo | Na czym polega |
|---|---|---|
| Abstynencja | Większość osób uzależnionych, osoby z depresją, alkoholową chorobą wątroby lub inną poważną chorobą towarzyszącą, kobiety w ciąży | Całkowite rozstanie z alkoholem. Według PARPA na początku trudne do przyjęcia, a w efekcie możliwe do osiągnięcia |
| Ograniczenie picia | Dorosłe osoby pijące szkodliwie, bez przeciwwskazań zdrowotnych i prawnych. W nielicznych poradniach także osoby lżej uzależnione | Kilkunastotygodniowy program: mniej alkoholu, rzadziej, bez picia w określonych sytuacjach |
| Redukcja szkód | Osoby ciężko uzależnione, które nie chcą abstynencji ani ustrukturyzowanego leczenia | Opieka nastawiona na zmniejszenie szkód, z zachętą do abstynencji jako celu docelowego |
NICE dodaje zastrzeżenie dla specjalistów. Jeśli pacjent woli ograniczać picie mimo dużego ryzyka, trzeba mu stanowczo doradzić abstynencję, ale nie wolno odmówić mu leczenia. Andrzej Jakubczyk i Marcin Wojnar (Psychiatria Polska, 2012) opisują abstynencję i redukcję szkód jako strategie, które się uzupełniają. Cel dobiera się do konkretnej osoby i można go zmienić w trakcie długoterminowej terapii.
Tego, czy pijesz szkodliwie, czy jesteś uzależniona, nie rozstrzygniesz sama ani w rodzinie. PARPA zostawia to rozpoznanie specjalistom i od niego uzależnia cele, metody, intensywność i długość terapii.
Dlaczego sama abstynencja nie wystarcza?
Samo odstawienie alkoholu nie zmienia tego, co podtrzymywało picie. PARPA pisze wprost, że pobyt na oddziale detoksykacyjnym nie leczy uzależnienia i nie należy po nim oczekiwać zaprzestania picia. Podobnie jest z abstynencją wymuszoną strachem: u osób, które stosują disulfiram (Esperal, Anticol) i nie uczestniczą równolegle w terapii, wzór picia po takiej przerwie najczęściej nie poprawia się na długo.
Mellibruda wymienia cztery zjawiska, które aktywizują mechanizmy uzależnienia: choroby somatyczne i psychiczne, destrukcyjną orientację życiową, brak umiejętności życiowych i stres wynikający z sytuacji, w której żyjesz. Dlatego plan terapii obejmuje także te obszary. Amerykański instytut NIDA (2020) formułuje to jako zasadę: leczenie ma odpowiadać na potrzeby całej osoby, czyli medyczne, psychiczne, społeczne, zawodowe, rodzinne i prawne.
Jeśli pijesz codziennie albo długimi ciągami, przed odstawieniem alkoholu porozmawiaj z lekarzem, bo po przerwaniu intensywnego picia może wystąpić zespół abstynencyjny. Przy drgawkach, omamach albo zaburzeniach świadomości dzwoń pod numer 112. Ten etap opisujemy we wpisie Znaczenie detoksu w leczeniu alkoholizmu.
Kto ustala cele terapii i jak wygląda plan leczenia?
Cele terapii ustalasz razem z terapeutą po diagnozie, a terapeuta zapisuje je w indywidualnym planie leczenia. Od rozpoznania zależą cele, metody, intensywność i długość terapii (PARPA, 2019). Wytyczne NICE każą uzgodnić cel z pacjentem już przy pierwszej ocenie. Standardy WHO i UNODC wymagają, żeby każdy pacjent miał indywidualny plan z celami krótkoterminowymi i perspektywą długoterminową, regularnie przeglądany.
Cele krótkoterminowe dotyczą najbliższych tygodni. W modelu opisanym przez Mellibrudę odpowiadają im zadania wczesnych etapów terapii, na przykład: zrozumieć, czym jest uzależnienie i jak przebiega u ciebie, utrzymać wczesną abstynencję, wycofać się z sytuacji wysokiego ryzyka. Celom długoterminowym odpowiadają zadania późniejszych etapów: naprawienie szkód spowodowanych przez picie, zmiana destrukcyjnych relacji i zbudowanie pozytywnego obrazu siebie i własnego życia.
Na pierwszych spotkaniach możesz zapytać terapeutę o cztery rzeczy:
- jaki cel proponuje w twoim przypadku i z czego to wynika,
- co ma się zmienić w pierwszych tygodniach,
- kiedy i jak będziecie sprawdzać postępy,
- co stanie się z planem, jeśli wrócisz do picia.
PARPA opisuje terapeutę uzależnień jako przewodnika, który pomaga zaplanować zmianę, zachęca i nie ocenia. Samą zmianę wprowadzasz ty. Bierna obecność na zajęciach do tego nie wystarczy, potrzebne jest twoje zaangażowanie.
Jak zmieniają się cele na kolejnych etapach terapii?
Na początku celem jest rozpoczęcie leczenia i utrzymanie pierwszych tygodni abstynencji. Potem praca przesuwa się na mechanizmy uzależnienia i zapobieganie nawrotom, a na końcu na problemy osobiste. Mellibruda (1997) rozpisał to na etapy:
| Etap | Cele na tym etapie |
|---|---|
| Rozpoczynanie procesu zdrowienia | Nawiązanie kontaktu, rozpoznanie problemów życiowych i ich związku z piciem, wzbudzenie motywacji do zmiany i leczenia |
| Uznanie uzależnienia i powstrzymywanie się od picia | Zrozumienie uzależnienia i zasad terapii, rozpoznanie własnego uzależnienia, wsparcie wczesnej abstynencji |
| Rozbrajanie mechanizmów uzależnienia i zapobieganie nawrotom | Zmiana nałogowego regulowania emocji, praca nad iluzjami i zaprzeczaniem, rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych |
| Zmiana zachowań i sytuacji społecznej | Wycofanie się z sytuacji wysokiego ryzyka, naprawianie szkód spowodowanych przez picie, umiejętności zapobiegania nawrotom |
| Rozwiązywanie problemów osobistych | Umiejętności radzenia sobie z sobą, z ludźmi i z zadaniami, zmiana destrukcyjnych relacji, pozytywna wizja siebie i życia |
Pierwszy etap ma trzy zadania: kontakt, rozpoznanie problemów i motywację. Gotowa motywacja nie jest warunkiem rozpoczęcia terapii. PARPA zauważa, że osoby pijące problemowo częściej trafiają na leczenie pod presją rodziny, pracodawcy, sądu albo zagrożenia zdrowia niż z własnej decyzji, a wzmacnianie motywacji należy do zadań terapii. Terapeuta zaczyna wtedy od tego, co dla ciebie zrozumiałe i ważne, czyli od bieżących kłopotów i trudnych emocji.
Ta kolejność ma uzasadnienie. Według Mellibrudy w okresie intensywnej terapii uzależnienia terapeuci celowo nie schodzą głęboko w bolesne uczucia, bo pacjent ma wtedy małą zdolność udźwignięcia takiej pracy i mogłaby ona zagrozić świeżej abstynencji. Głębsza praca nad problemami osobistymi przychodzi później.
Cały proces trwa długo. PARPA mówi o systematycznym udziale w zajęciach przez co najmniej kilkanaście miesięcy, z częstotliwością malejącą w miarę postępów. W poradni zajęcia odbywają się popołudniami 2-3 razy w tygodniu, a program na oddziale dziennym lub całodobowym trwa 6-8 tygodni. Jak wygląda to od strony pacjentki, opisujemy we wpisie o procesie odwyku i jego etapach.
Czy nawrót oznacza, że terapia się nie udała?
Nawrót nie przekreśla terapii, ale wymaga szybkiej reakcji: przerwania picia i powrotu po pomoc do terapeuty i do grupy samopomocowej. PARPA nazywa nawrót groźnym, bo odbiera wiarę we własne siły. Przypomina zarazem, że trwałą abstynencję często osiąga się po kilku próbach, a osoby, które nie piją od wielu lat, mają w większości za sobą więcej niż jedno leczenie.
Amerykański instytut NIDA (2020) podaje, że do używania substancji wraca 40-60% leczonych osób. To odsetek podobny jak w innych chorobach przewlekłych, na przykład w nadciśnieniu i astmie (50-70%). Nawrót jest według NIDA sygnałem, że leczenie trzeba wznowić, zmienić albo wypróbować inne.
PARPA ocenia, że dzięki psychoterapii swój wzór picia na lepszy zmienia około jednej trzeciej leczonych osób, i uznaje ją za najskuteczniejszą z przebadanych metod. Mellibruda nazywa zapobieganie nawrotom podstawowym tematem całej terapii uzależnienia, a według PARPA praca z osobami, które po leczeniu wróciły do picia, należy do stałej oferty placówek. Konkretne sposoby opisujemy we wpisie Jak radzić sobie z nawrotami alkoholizmu.
Jakie cele ma terapia uzależnień u kobiet?
Cele są te same co u mężczyzn, ale u kobiet częściej trzeba do planu dopisać leczenie depresji, lęku albo skutków przemocy. Przegląd 280 publikacji (Greenfield i współpracownicy, Drug and Alcohol Dependence, 2007) pokazuje, że kobiety z uzależnieniem rzadziej niż mężczyźni trafiają na leczenie. Kiedy już je podejmą, płeć nie przesądza o tym, czy je ukończą i z jakim wynikiem. Autorzy odnotowują u kobiet wyższe wskaźniki współwystępujących zaburzeń nastroju, lękowych, odżywiania i stresu pourazowego oraz częstsze doświadczenia przemocy fizycznej i seksualnej.
Z tego samego przeglądu wynika, że terapia prowadzona wyłącznie dla kobiet nie jest z zasady skuteczniejsza od koedukacyjnej. Nieco lepsze wyniki dawały programy, które zajmują się problemami częstszymi u uzależnionych kobiet.
Standardy WHO i UNODC (2020) wskazują piętno, wstyd i brak wspierających relacji jako główne powody, dla których kobiety nie zgłaszają się na leczenie. Dodają, że kobiety mogą potrzebować osobnej oferty w bezpiecznym otoczeniu jednej płci. Dlatego plan terapii kobiety powinien mieć miejsce na cele związane z bezpieczeństwem, wstydem i relacjami. O kolejności pracy nad traumą i uzależnieniem piszemy we wpisie Trauma a uzależnienie u kobiet.
Czy terapia ma cele także dla rodziny?
Tak, leczenie odwykowe obejmuje też bliskich. PARPA pisze, że dzisiejsze leczenie jest ukierunkowane również na wsparcie członków rodzin osób nadmiernie pijących. Mellibruda zalicza pracę informacyjno-edukacyjną z rodziną do stałych form pomocy osobie uzależnionej.
W naszym ośrodku programy dwu-, cztero- i sześciotygodniowy obejmują warsztaty psychoedukacyjne dla bliskich. Osobno prowadzimy terapię współuzależnienia dla żon, matek, córek i sióstr osób pijących. Czym jest współuzależnienie i jak się z niego wychodzi, opisujemy we wpisie Współuzależnienie: czym jest, jakie daje objawy i jak z niego wyjść.
Jakie cele stawiamy w naszym ośrodku dla kobiet?
W naszym ośrodku celem leczenia jest trwała abstynencja od substancji psychoaktywnych. Program opiera się na modelu Minnesota, który zakłada, że osoba uzależniona nie wraca do kontrolowanego picia ani używania, oraz na amerykańskim modelu terapii relacyjnej kobiet. Jeśli szukasz programu ograniczania picia, pytaj o niego w poradniach leczenia uzależnień.
Na drodze do abstynencji program wyznacza trzy kolejne cele:
- uznanie bezsilności wobec alkoholu lub innej substancji i przezwyciężenie zaprzeczania,
- uznanie potrzeby zmiany i decyzja o leczeniu,
- podjęcie działania, czyli zmiana stylu życia i destrukcyjnych zachowań.
Początkowy brak motywacji nie wyklucza u nas leczenia. Po przyjęciu terapeuta i pacjentka wspólnie rozpoznają problemy, ustalają ich hierarchię i kolejność pracy, a potem cele krótko- i długoterminowe oraz metody. Zakres pracy zależy od długości pobytu:
| Program | Czas | Na czym się skupia |
|---|---|---|
| Detoks psychologiczno-terapeutyczny | 2 tygodnie | Diagnoza, psychoedukacja i plan na wyjście. Wstęp do leczenia |
| Terapia wstępna | 4 tygodnie | Pierwsza praca indywidualna nad podłożem uzależnienia, trening behawioralny i początek zmiany schematów |
| Terapia pogłębiona | 6 tygodni | Pełny program: praca z traumą, trening zmiany zachowań, budowanie motywacji wewnętrznej i readaptacja |
Każdy z tych programów zaczyna się od diagnozy medycznej (stawia ją lekarz psychiatra), psychologicznej i terapeutycznej, a kończy szczegółowym planem dalszego zdrowienia po wyjściu z ośrodka. W programie lekowym i narkotykowym (od 6 tygodni) dochodzą dwa cele: monitorowane obniżanie lub odstawianie leków, z konsultacjami medycznymi, oraz zbudowanie motywacji do dalszego leczenia w terapii długoterminowej. Dla absolwentek, które mają trudność z utrzymaniem abstynencji, prowadzimy terapię nawrotową.
Ośrodek jest prywatny, więc pobyt jest płatny: 5500 zł za dwa tygodnie, 11 000 zł za cztery i 15 000 zł za sześć. Leczenie uzależnienia od alkoholu na NFZ jest bezpłatne, także dla osób nieubezpieczonych, a do poradni nie potrzeba skierowania (PARPA, 2019). Oba warianty porównujemy we wpisie Leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie. Założenia programu znajdziesz na stronie programu ośrodka, a przebieg leczenia na stronie terapii uzależnień.
Najczęściej zadawane pytania
Co jest celem psychoterapii uzależnień?
Jakie są cele terapii uzależnień?
Czy celem terapii uzależnień zawsze jest abstynencja?
Na czym polega terapia uzależnień?
Kto ustala cele terapii: terapeuta czy pacjentka?
Ile trwa psychoterapia uzależnień?
Czy trzeba mieć motywację, żeby zacząć terapię uzależnień?
Czy nawrót oznacza, że terapia się nie udała?
Jakie cele ma terapia w ośrodku tylko dla kobiet?
Źródła
- PARPA (obecnie KCPU). Czy warto podjąć leczenie odwykowe? O leczeniu osób pijących alkohol szkodliwie i uzależnionych, 2019.
- Instytut Psychologii Zdrowia PTP. Strategiczno-strukturalna psychoterapia uzależnienia (J. Mellibruda), Alkoholizm i Narkomania 1997, nr 3 (28), 1997.
- NICE. Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management of harmful drinking (high-risk drinking) and alcohol dependence (CG115), zalecenia 1.2.2.1-1.2.2.4, 2011.
- Psychiatria Polska. Całkowita abstynencja czy redukcja szkód: różne strategie terapii uzależnienia od alkoholu w świetle badań i międzynarodowych zaleceń (A. Jakubczyk, M. Wojnar), 2012.
- WHO i UNODC. International Standards for the Treatment of Drug Use Disorders, 2020.
- National Institute on Drug Abuse (NIDA). Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction. Treatment and Recovery, 2020.
- Drug and Alcohol Dependence. Substance abuse treatment entry, retention, and outcome in women: a review of the literature (S.F. Greenfield i in.), 2007.
Powiązane artykuły

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Palimpsest alkoholowy, czyli urwany film: czy pamięć wróci?

Pomoc w walce z uzależnieniem ·
Profilaktyka uzależnień behawioralnych: 7 strategii

Pomoc w walce z uzależnieniem ·

