Dlaczego narkotyki nie dają wolności i jak uzależniają

Narkotyki nie dają wolności, bo swoboda, którą czuje się po wzięciu, jest skutkiem działania substancji na układ nagrody w mózgu, a nie większego wpływu na własne życie. Przy regularnym braniu mózg się do tego dostosowuje: ta sama dawka działa słabiej, bez substancji pojawiają się niepokój i drażliwość, a zdolność do powstrzymania się słabnie. W klasyfikacji chorób WHO (ICD-11) uzależnienie opisano jako zaburzenie, w którym osłabiona jest kontrola nad używaniem substancji, a branie staje się ważniejsze od innych spraw. To przeciwieństwo wolności rozumianej jako możliwość decydowania o sobie.

Poniżej wyjaśniamy, skąd bierze się to złudzenie, co dzieje się w mózgu, czy uzależnienie jest wyborem i od czego zacząć, jeśli chcesz odzyskać wpływ na swoje decyzje.

Skąd bierze się poczucie wolności po narkotykach?

Poczucie wolności po narkotyku to efekt działania substancji na układ nagrody w mózgu. Narkotyki wywołują wyrzut dopaminy i innych przekaźników dużo większy niż ten, który mózg wytwarza przy jedzeniu, muzyce, twórczej pracy czy spotkaniu z ludźmi (amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Narkotyków, NIDA, 2020). Stąd euforia, lekkość i wrażenie, że nic nie ogranicza.

NIDA wymienia cztery główne powody, dla których ludzie sięgają po narkotyki. Każdy z nich brzmi jak obietnica jakiejś wolności:

• żeby poczuć się dobrze, czyli dla euforii: wolność od nudy i ciężaru codzienności,
• żeby poczuć się lepiej, czyli mniej się bać i mniej odczuwać stres albo przygnębienie: wolność od lęku,
• żeby działać lepiej, czyli mieć więcej energii i skupienia w pracy, nauce czy sporcie: wolność od ograniczeń własnego ciała,
• z ciekawości i pod presją grupy: wolność od zasad dorosłych i poczucie przynależności.

Wszystkie te potrzeby są zrozumiałe. Kłopot polega na tym, że ulga przychodzi z zewnątrz, z substancji, i znika razem z jej działaniem. Społeczne i rodzinne tło sięgania po narkotyki opisujemy we wpisach Anomia i hedonizm: trzy przyczyny narkomanii oraz Dlaczego młodzi ludzie się uzależniają?.

Czym jest wolność, której narkotyk nie daje?

Narkotyk może dać poczucie wolności od zasad, ale nie daje wolności wyboru. Pierwsza polega na braku ograniczeń z zewnątrz: rodziców, szkoły, pracy, norm. Druga to zdolność do podejmowania decyzji i trzymania się ich, także wtedy, gdy jest trudno.

Bunt przeciw zasadom łatwo pomylić z wolnością. Kto buntuje się przeciw czemuś, ten nadal od tego zależy, tylko z odwrotnym znakiem, bo jego wybory wyznacza to, czemu się sprzeciwia.

Wolność wyboru sprawdza się w prosty sposób: postanawiasz, że dziś nie weźmiesz, i dotrzymujesz tego postanowienia. Jeśli coraz częściej się to nie udaje, to znak, że kontrola nad braniem słabnie.

Co narkotyk obiecuje, a co daje po czasie?

Narkotyk obiecuje przyjemność, ulgę i kontrolę, a przy regularnym braniu odbiera każdą z tych rzeczy. Zestawienie poniżej opiera się na opisie uzależnienia w ICD-11 i na materiałach NIDA.

Te zmiany narastają stopniowo, dlatego z bliska trudno je zauważyć.

Dlaczego narkotyki uzależniają?

Narkotyki uzależniają, bo przy powtarzaniu zmieniają pracę trzech obszarów mózgu: układu nagrody, obszaru odpowiedzialnego za stres i kory przedczołowej, która pozwala planować i hamować impulsy. Neurobiolodzy opisują uzależnienie jako cykl trzech powtarzających się etapów (Volkow, Koob i McLellan, 2016).

Skojarzenia z pierwszego etapu potrafią działać latami. NIDA podaje przykład osób, które po dziesięciu latach bez narkotyków odczuwają głód po powrocie do okolicy albo domu, w którym brały.

Nie każdy, kto spróbuje, się uzależni, i żaden pojedynczy czynnik o tym nie przesądza. Według NIDA (2020) geny odpowiadają za 40-60% ryzyka. Swoje dokładają środowisko (dom, szkoła, rówieśnicy), zaburzenia psychiczne i wiek. Im wcześniej ktoś zaczyna brać, tym większe ryzyko poważnych problemów. NIDA wiąże to między innymi z działaniem narkotyków na dojrzewający mózg: kora przedczołowa dojrzewa najpóźniej ze wszystkich jego części.

Czy uzależnienie to wybór?

Pierwsze sięgnięcie po narkotyk jest dla większości ludzi decyzją, uzależnienie już nie. Przy regularnym braniu zdolność do samokontroli może zostać poważnie osłabiona (NIDA, 2020). Stąd sytuacja, którą zna wiele osób uzależnionych i ich bliskich: ktoś szczerze chce przestać, obiecuje to sobie i innym, a mimo to znowu bierze. Volkow, Koob i McLellan (2016) tłumaczą to zmianami w korze przedczołowej, które osłabiają zdolność opierania się silnym pragnieniom i trzymania się postanowienia o przerwaniu brania.

Osłabiona kontrola nie znaczy, że wybór znika całkiem. Heilig i współpracownicy (2021) zwracają uwagę, że zachowania wyglądające na przymusowe współistnieją u osób uzależnionych z wrażliwością na inne nagrody, a mózg, w którym rozwinęło się uzależnienie, jest też miejscem, w którym zachodzi zmiana. Z tej zdolności do zmiany korzysta leczenie.

Uzależnienie nie jest więc dowodem słabego charakteru i nie ma powodu, by się za nie karać. Masz za to wpływ na to, czy podejmiesz leczenie, a tej decyzji narkotyk za ciebie nie podejmie.

Dlaczego osoba uzależniona uważa, że panuje nad braniem?

Osoba uzależniona zwykle nie widzi utraty kontroli, bo postępuje ona powoli, a przyznanie się do niej boli. Łatwiej powiedzieć sobie „biorę tylko w weekendy” albo „mogę przestać, kiedy zechcę”, niż przyjąć, że decyzję coraz częściej podejmuje głód. Krótka przerwa wydaje się potwierdzać, że wszystko jest pod kontrolą. Sprawdzianem jest jednak to, czy postanowienie udaje się utrzymać wtedy, gdy przychodzi głód albo trudny dzień.

Za tym stoją wstyd i lęk przed etykietą „narkomanki”. Umysł broni się przed nimi zaprzeczaniem, racjonalizacją i przerzucaniem odpowiedzialności na innych. Ten mechanizm opisujemy szerzej we wpisie o projekcji i samooszukiwaniu się w nałogu.

Czy u kobiet wygląda to inaczej?

U kobiet uzależnienie może rozwijać się szybciej, a obietnica wolności często przybiera postać ulgi w przeciążeniu. Według NIDA (2020) kobiety po pierwszym kontakcie z marihuaną szybciej niż mężczyźni rozwijają zaburzenia związane z jej używaniem. Mogą też być bardziej podatne na głód substancji i nawroty.

Motywy też bywają inne. Kobiety, które biorą metamfetaminę, często mówią, że liczą na więcej energii i mniej zmęczenia przy pracy, domu, dzieciach i obowiązkach rodzinnych. Badania sugerują też, że kobiety częściej niż mężczyźni sięgają po opioidowe leki przeciwbólowe bez wskazań, żeby poradzić sobie z lękiem albo napięciem (NIDA, 2020). Obietnica wolności brzmi wtedy jak „dam radę ze wszystkim”.

Więcej o tym, czym uzależnienie od narkotyków u kobiet różni się od męskiego, piszemy we wpisie Uzależnienie od narkotyków u kobiet.

Jak odzyskać wolność od narkotyków?

Wolność od narkotyków odzyskuje się przez leczenie, bo samo postanowienie zwykle nie wystarcza wobec zmian, które zaszły w mózgu. Volkow, Koob i McLellan (2016) zwracają uwagę, że te zmiany nie cofają się od razu po odstawieniu substancji, czyli po samym detoksie. NIDA (2020) dodaje, że detoks bez dalszego leczenia zwykle kończy się powrotem do brania. Mózg potrafi się częściowo odbudować, ale potrzebuje na to długiego czasu bez substancji, a terapia pomaga przetrwać ten okres bez nawrotu.

Uzależnienie od narkotyków da się leczyć. Nawroty zdarzają się u 40-60% osób leczonych z uzależnienia, czyli podobnie często jak nawroty objawów nadciśnienia czy astmy (w tych chorobach 50-70%). Nawrót jest sygnałem, że leczenie trzeba wznowić albo zmienić (NIDA, 2020). W uzależnieniu od opioidów podstawą są leki połączone z terapią. W uzależnieniu od stymulantów i marihuany stosuje się terapię, bo nie ma leków zarejestrowanych do ich leczenia.

Leczenie może też zmienić sytuację prawną. Jeśli osobie uzależnionej postawiono zarzut przestępstwa związanego z używaniem narkotyków i zagrożonego karą do 5 lat więzienia, a ona podda się leczeniu, prokurator może zawiesić postępowanie do czasu jego zakończenia. Potem, biorąc pod uwagę wyniki leczenia, może wystąpić do sądu o warunkowe umorzenie (art. 72 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii). Kary za posiadanie i to, jak często Polacy biorą narkotyki, omawiamy we wpisie Kto w Polsce bierze narkotyki?.

Gdzie szukać pomocy?

Pierwszy krok możesz zrobić anonimowo, przez telefon. Bezpłatny Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990 działa codziennie od 16 do 21 i pomaga zarówno osobom uzależnionym, jak i ich bliskim. Jeśli ktoś po narkotykach traci przytomność, ma drgawki albo nie oddycha, dzwoń pod 112.

Do poradni leczenia uzależnień, która ma umowę z NFZ, nie potrzebujesz skierowania. Bez skierowania mogą się tam zgłosić także bliscy z powodu współuzależnienia: osoby, które mieszkają z osobą uzależnioną, i te, które cierpią z powodu bliskiego związku z nią. Czym różni się leczenie na NFZ od prywatnego, w tym czasem oczekiwania i kosztami, opisujemy w porównaniu leczenia uzależnień na NFZ i prywatnie.

W naszym ośrodku w Międzyrzeczu Górnym pod Bielskiem-Białą prowadzimy terapię narkomanii wyłącznie dla kobiet. Program trwa od 6 tygodni (co najmniej 260 godzin terapii) i jest przeznaczony dla kobiet po detoksie. Obejmuje diagnozę, konsultacje medyczne w trakcie pobytu, terapię indywidualną i grupową, warsztaty 12 Kroków AA, pracę nad poczuciem własnej wartości i budowanie siatki wsparcia na czas po wyjściu. Uzależnienie od narkotyków najczęściej wymaga leczenia długoterminowego, dlatego pomagamy też wybrać ośrodek, w którym pacjentka będzie je kontynuować. Nie potrzebujesz skierowania. Ośrodek jest prywatny, program kosztuje od 17 000 zł i można go opłacić w ratach.

Jeśli chcesz porozmawiać o terapii dla siebie albo bliskiej kobiety, skontaktuj się z nami.