Rozprawa o przymusowe leczenie: jak wygląda i ile trwa

Rozprawa o przymusowe leczenie odbywa się w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu osoby pijącej i zwykle kończy się na jednym posiedzeniu. Sąd wysłuchuje tę osobę, przesłuchuje świadków, opiera się na opinii dwóch biegłych i wydaje postanowienie: zobowiązuje do leczenia stacjonarnego lub niestacjonarnego albo oddala wniosek. W badaniu Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości (IWS) sprawa w sądzie trwała średnio 158 dni, a na pierwszy termin przyjęcia na oddział czekano średnio 260 dni.

Kiedy sąd może zobowiązać do leczenia i ile trwa sam obowiązek, wyjaśniamy w przewodniku przymusowe leczenie alkoholika. Jak napisać zgłoszenie do gminnej komisji, opisujemy we wpisie wniosek o przymusowe leczenie alkoholika.

Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. Dane o praktyce sądów pochodzą głównie z badania IWS: 202 sprawy z 22 sądów rejonowych, w których obowiązek leczenia ustał w 2016 roku.

Który sąd rozpatruje sprawę i kto w niej uczestniczy?

Sprawę rozpatruje sąd rejonowy właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której dotyczy wniosek, w postępowaniu nieprocesowym (art. 26 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości). We wzorze wniosku Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) jest to wydział rodzinny i nieletnich. Postępowanie wszczyna tylko wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokuratora (art. 26 ust. 3).

Uczestnikami są wnioskodawca i osoba, której wniosek dotyczy. Rodzina, która zgłosiła sprawę komisji, według przewodnika PARPA nie jest stroną postępowania. Sąd może ją natomiast wezwać jako świadka.

Badanie przez biegłych przed rozprawą

Opinię o uzależnieniu wydają wspólnie dwaj biegli: lekarz psychiatra i psycholog albo psychiatra i specjalista psychoterapii uzależnień (§ 5 rozporządzenia w sprawie biegłych). Oceniają dokumentację i badają osobę osobiście, a w opinii wskazują rodzaj placówki (art. 24 ustawy). Jeśli w aktach nie ma opinii, badanie zarządza sąd (art. 27 ust. 1), a osoba ma obowiązek mu się poddać (art. 28 ust. 1). Gdy odmawia, biegli opisują to w opinii (§ 6), a sąd może zarządzić doprowadzenie przez policję (art. 30).

Według autorki badania IWS czekanie na biegłych w znaczący sposób wydłuża sprawę. Opinię musiał zlecić sąd w 57% spraw i czekał na nią średnio 90 dni, od 14 do 556. Sąd orzekał zgodnie z wnioskami biegłych w 82,8% spraw.

Czy trzeba stawić się na rozprawie?

Osoba, której dotyczy wniosek, powinna przyjść, bo sąd musi ją wysłuchać przed wydaniem postanowienia (art. 27 ust. 3). Gdy nie stawi się bez usprawiedliwienia, sąd może zarządzić doprowadzenie przez policję (art. 30). Nieobecność z powodu choroby usprawiedliwia tylko zaświadczenie lekarza sądowego (art. 214¹ Kodeksu postępowania cywilnego, dalej k.p.c.). W badaniu IWS osoba ta była obecna na 61,9% pierwszych rozpraw. Wnioskodawca nie musi przychodzić (KCPU, 2025).

Członek rodziny wezwany jako świadek musi się stawić, a za nieusprawiedliwioną nieobecność sąd wymierza grzywnę (art. 274 § 1 k.p.c.). Zeznań może jednak odmówić małżonek, także po rozwodzie, a do tego rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki, rodzeństwo i powinowaci w tej samej linii lub stopniu (art. 261 § 1). Partner bez ślubu tego prawa nie ma.

Jak wygląda rozprawa o przymusowe leczenie?

Rozprawa trwa zwykle od pół godziny do półtorej godziny. Tak opisuje ją z własnej praktyki przewodniczący miejskiej komisji w Grudziądzu w publikacji KCPU z 2025 roku:

1. Sąd sprawdza obecność i tożsamość uczestników oraz świadków.
2. Wnioskodawca przedstawia swoje żądanie.
3. Sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, i przesłuchuje świadków. Pytania zadają sędzia i uczestnicy.
4. Uczestnicy mogą zgłaszać wnioski dowodowe, na przykład o sprawdzenie, ile razy osoba trafiła do izby wytrzeźwień, albo o wywiad środowiskowy kuratora (art. 30a ustawy).
5. Uczestnicy czekają na korytarzu, a po kilkunastu minutach sąd ogłasza postanowienie.

W badaniu IWS jedna rozprawa wystarczyła w 66,8% spraw, a dwie w 22,8%. Kolejne terminy wynikały z nieobecności osoby lub świadków i z czekania na biegłych.

Jakie prawa ma osoba, której dotyczy wniosek?

Osoba, której dotyczy wniosek, może przeglądać akta (art. 9 § 1 k.p.c.), przedstawić swoje stanowisko oraz zgłosić świadków i dokumenty, na przykład zaświadczenie o leczeniu. Jeśli nie stać jej na adwokata, może poprosić o pełnomocnika z urzędu (art. 117 § 2 k.p.c.) i o zwolnienie od kosztów sądowych (art. 102 ustawy o kosztach sądowych). W badaniu IWS nikt z 202 osób nie miał pełnomocnika, a 90,6% nie złożyło żadnego pisma ani wniosku dowodowego.

Co może orzec sąd?

Sąd może zobowiązać do leczenia w stacjonarnym albo niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego (art. 26 ust. 1) i ustanowić na ten czas nadzór kuratora (art. 31). Takie postanowienie potocznie nazywa się sądowym nakazem leczenia odwykowego. Sąd może też oddalić wniosek, gdy nie wykazano uzależnienia albo żadnej z przesłanek z art. 24.

Postanowienie zaczyna działać po uprawomocnieniu się (art. 521 § 1 k.p.c.).

Jak odwołać się od postanowienia?

Apelację do sądu okręgowego (art. 518 i art. 367 § 2 k.p.c.) może wnieść osoba zobowiązana, komisja albo prokurator. Rodzina, która zgłosiła sprawę, tego prawa nie ma (PARPA).

1. W ciągu tygodnia od ogłoszenia postanowienia składa się wniosek o doręczenie go z uzasadnieniem (art. 328 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Opłata wynosi 100 zł (art. 25b ustawy o kosztach sądowych).
2. W ciągu dwóch tygodni od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem składa się apelację w sądzie rejonowym, który je wydał (art. 369 § 1 k.p.c.). Opłata od apelacji wynosi 100 zł (art. 18 ust. 2 i art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych), ale wlicza się w nią opłatę zapłaconą już za uzasadnienie.

W badaniu IWS apelację złożyły tylko 3 osoby na 202. Sąd odrzucił wszystkie z powodów formalnych: jedną złożono po terminie, dwóch nie opłacono. Dopóki apelacja nie zostanie rozpoznana, postanowienie nie jest prawomocne.

Ile trwa sprawa w sądzie i czekanie na miejsce?

Ustawa mówi, że rozprawa powinna się odbyć w ciągu miesiąca od wpływu wniosku (art. 29), ale to termin instrukcyjny. W badaniu IWS postanowienie zapadało średnio po 158 dniach, a w ciągu miesiąca zakończyło się 5,9% spraw. Najwyższa Izba Kontroli dla lat 2013-2015 podaje średnio 177 dni. Po uprawomocnieniu sąd wzywa osobę, żeby w oznaczonym dniu stawiła się we wskazanej placówce (art. 32 ust. 1), a ten dzień zależy od wolnych miejsc.

Co się dzieje, gdy osoba nie zgłosi się na leczenie?

Sąd zarządza doprowadzenie przez policję (art. 32 ust. 3).

W badaniu IWS 39,8% osób zobowiązanych do leczenia stacjonarnego nigdy się na nie nie zgłosiło. Sądy zarządziły doprowadzenie w 53,7% spraw z obowiązkiem leczenia stacjonarnego, ale najczęstszą przyczyną niepodjęcia leczenia był właśnie nakaz, którego policja nie wykonała. Autorka badania tłumaczy to tym, że osoby zobowiązane ukrywają się przed policją albo nie wpuszczają jej do mieszkania. Wykonano 46,4% obowiązków leczenia stacjonarnego i 17,8% obowiązków leczenia niestacjonarnego.

Gdy sprawa dotyczy kobiety

Procedura wygląda tak samo, ale kobiety są w tych sprawach mniejszością: w badaniu IWS dotyczyły ich 23 z 202 postępowań (11,4%). Zgoda na leczenie wyrażona w sądzie nie zawsze zatrzymuje sprawę. W badaniu IWS wyraziło ją 47,5% osób, wobec których sąd ostatecznie orzekł obowiązek. Jeśli twoja bliska sama zacznie terapię w podmiocie leczniczym, może przedstawić sądowi zaświadczenie z placówki.

Prowadzimy prywatny ośrodek leczenia uzależnień tylko dla kobiet w Międzyrzeczu Górnym koło Bielska-Białej, wpisany do rejestru podmiotów wykonujących działalność leczniczą. Nie potrzeba skierowania ani zgody rodziny, a przyjęcie zwykle mieści się w kilku dniach od pierwszego telefonu. Programy trwają 2, 4 albo 6 tygodni i opisujemy je na stronie terapia alkoholizmu dla kobiet. Pobyt jest płatny; bezpłatne leczenie odwykowe zapewniają placówki publiczne, o czym piszemy we wpisie leczenie uzależnień na NFZ czy prywatnie.

Żonom, matkom i córkom osób pijących pomagamy w ramach terapii współuzależnienia, także online. Zadzwoń albo napisz, jeśli chcesz porozmawiać.